LyLuan.comLý Luận
Trào lưu và phương pháp sáng tác

Chủ nghĩa hiện thực phê phán là gì: vì sao gọi là phê phán và giới hạn của khái niệm

Hiện thực phê phán là gì, chữ phê phán nghĩa là gì, ba nguyên tắc chân thực, điển hình, lịch sử cụ thể; ví dụ Balzac, Lỗ Tấn, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng.

An elderly Vietnamese man reading alone at a corner table of a quiet public reading room, shot over his shoulder from behind, grey rainy window light, worn wooden chairs

Chủ nghĩa hiện thực phê phán là trào lưu văn học phát triển mạnh ở châu Âu thế kỷ XIX, chủ trương tái hiện chân thực đời sống xã hội, xây dựng những tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình, qua đó phơi bày và phê phán những mặt trái của xã hội đương thời. Chữ "phê phán" chỉ thái độ của nhà văn với trật tự xã hội mà ông miêu tả, không có nghĩa là chỉ biết chê bai.

Ở Việt Nam, khái niệm này gắn với dòng văn học hiện thực 1930–1945. Bài viết giải thích từng chữ trong tên gọi, ba nguyên tắc nền tảng, các tác giả tiêu biểu trong và ngoài nước, chỗ khác nhau giữa "phê phán" và "nhân đạo", và giới hạn của khái niệm để bạn dùng cho chính xác trong bài nghị luận.

Tách tên gọi: hiện thực là gì, phê phán là gì

Hiện thực trong tên gọi chỉ nguyên tắc sáng tác: nhà văn tái hiện đời sống như nó vốn có, bằng những chi tiết chân thực, những con người có thể gặp ngoài đời, những quan hệ xã hội có thật. Đây không phải chép ảnh. Nhà văn hiện thực vẫn hư cấu, vẫn chọn lọc, nhưng thước đo của sự chọn lọc là sự thật đời sống, không phải ước mơ hay lý tưởng riêng.

Phê phán chỉ thái độ: nhà văn không đứng về phía trật tự xã hội mình miêu tả, mà chỉ ra những bất công, những thế lực tha hóa con người, những thói giả dối. Tên gọi "hiện thực phê phán" thường được cho là bắt nguồn từ cách gọi của nhà văn Nga M. Gorki, nhằm phân biệt dòng văn học thế kỷ XIX này với những dạng hiện thực khác về sau.

Ghép lại, bạn có một định nghĩa dễ nhớ: hiện thực phê phán là cách viết nhìn thật và không chấp nhận. Hai vế phải đi cùng nhau. Chỉ nhìn thật mà không có thái độ thì thành ghi chép; chỉ có thái độ mà không nhìn thật thì thành văn đả kích. Tác phẩm hiện thực phê phán lớn giữ được cả hai.

Ba nguyên tắc nền tảng

Nguyên tắc chân thực của chi tiết. Đồ vật, sinh hoạt, lời ăn tiếng nói, giá cả, thủ tục được miêu tả kỹ và đúng. Trong "Tắt đèn", người đọc biết rõ suất sưu, cảnh đình làng thu thuế, cảnh chị Dậu bán con, bán chó; chính sự cụ thể ấy làm cho số phận nhân vật trở nên không thể chối cãi.

Nguyên tắc điển hình hóa. Nhân vật vừa là một con người riêng, có tên, có tính cách, vừa đại diện cho một lớp người, một quy luật xã hội. Ăngghen, trong một bức thư năm 1888, cho rằng chủ nghĩa hiện thực, ngoài sự chân thực của chi tiết, còn đòi hỏi tái hiện chân thực những tính cách điển hình trong những hoàn cảnh điển hình. Đây là nhận định được các giáo trình lý luận văn học dẫn rất thường xuyên.

Nguyên tắc lịch sử cụ thể. Nhân vật được giải thích bằng hoàn cảnh xã hội của một thời cụ thể. Chí Phèo trở thành con quỷ dữ không phải vì bản chất xấu, mà vì nhà tù thực dân, vì Bá Kiến, vì cả một làng Vũ Đại khép kín. Đổi hoàn cảnh là đổi con người: đó là logic hiện thực.

Các tác giả và tác phẩm tiêu biểu

Danh sách dưới đây đủ cho mức ôn thi; mỗi tên kèm một ý để bạn nhớ vì sao họ tiêu biểu. Không cần đọc hết, nhưng nên biết tác phẩm nào đang nằm trong chương trình.

  • Balzac (Pháp): bộ "Tấn trò đời" gồm gần một trăm tiểu thuyết và truyện, dựng bức tranh xã hội Pháp nửa đầu thế kỷ XIX với quyền lực đồng tiền.
  • Stendhal (Pháp): "Đỏ và đen", con đường tiến thân của một thanh niên nghèo đầy tham vọng.
  • Dickens (Anh), Gogol và Lev Tolstoy (Nga): mỗi người một vùng xã hội, cùng tinh thần nhìn thẳng vào đời sống.
  • Lỗ Tấn (Trung Quốc): "AQ chính truyện", "Thuốc", phê phán căn bệnh tinh thần của người dân và sự mê muội của xã hội cũ.
  • Ngô Tất Tố: "Tắt đèn", nông thôn trong mùa sưu thuế.
  • Nam Cao: "Chí Phèo", "Lão Hạc", "Đời thừa", người nông dân và người trí thức nghèo.
  • Vũ Trọng Phụng: "Số đỏ", trào phúng xã hội thành thị chạy theo lối sống "văn minh" rởm.
  • Nguyễn Công Hoan: "Bước đường cùng", "Kép Tư Bền"; Nguyên Hồng: "Bỉ vỏ", "Những ngày thơ ấu".

Mẹo ôn: chia các nhà văn Việt Nam theo đối tượng phê phán. Ngô Tất Tố và Nguyễn Công Hoan nhìn vào quan hệ sưu thuế, địa chủ; Vũ Trọng Phụng nhìn vào thành thị; Nam Cao đi vào tâm lý và sự tha hóa. Cách chia này giúp bạn so sánh nhanh khi đề yêu cầu.

Phê phán và nhân đạo: hai mặt của cùng một ngòi bút

Học sinh hay viết như thể văn học hiện thực chỉ có tố cáo. Thật ra phê phán và nhân đạo là hai mặt gắn chặt: nhà văn phê phán xã hội vì thương con người. Bảng dưới giúp bạn chỉ ra cả hai mặt trong một tác phẩm.

Tác phẩmMặt phê phánMặt nhân đạo
"Tắt đèn"Sưu thuế dã man, bộ máy làng xã tàn nhẫnVẻ đẹp chị Dậu: thương chồng con, sức phản kháng
"Chí Phèo"Xã hội đẩy người lương thiện vào tha hóaPhát hiện phần người còn lại, khát vọng lương thiện của Chí
"Lão Hạc"Cái nghèo dồn con người vào đường cùngLòng tự trọng, tình thương con của lão Hạc
"Số đỏ"Lối sống lố lăng, đạo đức giả của thành thịTiếng cười như một cách giữ lương tri
"Thuốc"Sự mê muội của đám đông, lạnh lùng trước người hy sinhNỗi đau hai người mẹ, vòng hoa trên mộ Hạ Du

Khi viết, bạn nên đặt hai mặt trong cùng một luận điểm hoặc hai luận điểm liền nhau, rồi chỉ ra quan hệ: chính tình thương con người làm nên sức nặng của lời phê phán. Đây là cách viết tránh được lỗi một chiều.

Đọc một tác phẩm hiện thực theo ba nguyên tắc: bốn bước

Khi gặp một truyện ngắn hiện thực, kể cả truyện chưa học, bạn có thể đi theo trình tự sau để tìm ra những điều đáng phân tích. Ví dụ đi kèm lấy từ "Lão Hạc" của Nam Cao.

  1. Tìm những chi tiết đời sống cụ thể mà nhà văn dừng lại lâu: đồ vật, tiền bạc, bữa ăn, giấy tờ, lời nói. Trong "Lão Hạc", đó là món tiền lão gửi ông giáo, mảnh vườn để dành cho con, bữa ăn khoai, củ chuối, rau má, và chi tiết lão xin bả chó. Những chi tiết này cho thấy cái nghèo không phải phông nền mà là sức ép thật.
  2. Xác định nhân vật đại diện cho lớp người nào và nét nào là riêng của họ. Lão Hạc đại diện cho người nông dân nghèo trước Cách mạng, nhưng nét riêng là lòng tự trọng tới mức thà chết chứ không tiêu vào tiền của con.
  3. Chỉ ra hoàn cảnh đã chi phối nhân vật thế nào: nghèo đói, con trai bỏ đi phu đồn điền vì không đủ tiền cưới vợ, trận ốm, mất mùa. Mỗi sự kiện đẩy lão một bước tới lựa chọn cuối cùng.
  4. Đọc thái độ của người kể: ở đây là ông giáo, người vừa chứng kiến vừa suy ngẫm, với câu nhận xét rằng cuộc đời chưa hẳn đã đáng buồn, hay vẫn đáng buồn nhưng lại đáng buồn theo một nghĩa khác. Thái độ ấy cho thấy cả mặt phê phán lẫn mặt nhân đạo.

Bốn bước này cũng chính là bộ khung cho đoạn văn bàn về giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo, dạng câu hỏi rất hay gặp. Mỗi bước có thể thành một câu chủ đề của một đoạn.

Giới hạn của khái niệm: dùng thế nào cho thận trọng

Thứ nhất, "phê phán" là khái niệm gắn với một giai đoạn lịch sử. Không nên gọi mọi tác phẩm có yếu tố chê trách xã hội là hiện thực phê phán; truyện ngắn đời thường sau 1986 có cái nhìn phê phán nhưng thuộc bối cảnh khác, thường được bàn bằng những khái niệm khác như cảm hứng thế sự, cảm hứng đời tư.

Thứ hai, các giáo trình cũ hay nêu hạn chế của văn học hiện thực phê phán là chưa chỉ ra được lối thoát cho nhân vật, nhiều kết thúc bế tắc. Khi viết điều này, nên trình bày trung tính, như một nhận xét về cách nhìn của thời đại, và có thể thêm rằng chính sự không tô hồng ấy lại tạo nên sức ám ảnh: cái kết của "Chí Phèo" với hình ảnh cái lò gạch cũ gợi một vòng lặp, buộc người đọc tự đặt câu hỏi.

Thứ ba, không đồng nhất hiện thực phê phán với trào phúng. Trào phúng là một giọng điệu, có thể có trong hiện thực ("Số đỏ") nhưng cũng có trong văn học dân gian, thơ trung đại. Câu dẫn mẫu tự viết: "Vũ Trọng Phụng dùng tiếng cười làm công cụ của cái nhìn hiện thực: càng cười, người đọc càng thấy rõ bộ mặt xã hội đang được phơi ra."

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Ngoài những điều đã nêu, ba lỗi sau rất thường xuất hiện trong bài thi:

  • Gán câu về tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình cho Balzac hoặc Gorki. Nhận định quen thuộc này là của Ăngghen; nếu không chắc, chỉ cần viết "lý luận văn học hiện thực đòi hỏi...".
  • Nói Nam Cao "phê phán người nông dân". Ông phê phán hoàn cảnh và cả những thói xấu, nhưng thái độ với người nông dân là thấu hiểu và xót thương.
  • Liệt kê dài các đặc điểm trào lưu ở mở bài. Một câu đặt bối cảnh là đủ.

Câu hỏi ôn tập: (1) Giải thích từng chữ "hiện thực" và "phê phán" trong tên gọi. (2) Nêu ba nguyên tắc nền tảng và minh họa mỗi nguyên tắc bằng một chi tiết. (3) Chỉ ra mối quan hệ giữa phê phán và nhân đạo trong "Lão Hạc". (4) Vì sao không nên gọi mọi tác phẩm có thái độ phê phán là hiện thực phê phán?

Câu hỏi thường gặp

Hiện thực phê phán và chủ nghĩa hiện thực có phải là một không?

Hiện thực phê phán là một giai đoạn, một dạng cụ thể của chủ nghĩa hiện thực, phát triển mạnh ở thế kỷ XIX. Chủ nghĩa hiện thực là khái niệm rộng hơn, chỉ nguyên tắc tái hiện chân thực đời sống, có những dạng khác nhau trong lịch sử.

Văn học hiện thực Việt Nam có giống văn học hiện thực Pháp không?

Giống ở nguyên tắc chân thực, điển hình và thái độ phê phán; khác ở đề tài và bối cảnh. Văn học hiện thực Việt Nam 1930–1945 tập trung vào nông thôn bị bần cùng, người trí thức nghèo và lối sống thành thị nhố nhăng.

Thạch Lam có phải nhà văn hiện thực phê phán không?

Thạch Lam thuộc Tự lực văn đoàn và thường được xếp vào dòng lãng mạn, nhưng nhiều truyện có chất hiện thực rõ. Không nên gọi ông là nhà văn hiện thực phê phán; nên nói tác phẩm có sự kết hợp hai khuynh hướng.

Có cần nhớ tên người đặt ra thuật ngữ hiện thực phê phán không?

Không bắt buộc. Nếu muốn nhắc, bạn có thể viết thuật ngữ này thường được gắn với cách gọi của M. Gorki. Điều quan trọng hơn là giải thích được nội dung của nó bằng tác phẩm.

Đề thi hay hỏi gì về hiện thực phê phán?

Thường gặp nhất là phân tích giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo, hoặc so sánh hai nhà văn hiện thực. Đề học sinh giỏi có thể đưa nhận định về điển hình hóa hay về câu "ánh trăng lừa dối" để bàn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138