LyLuan.comLý Luận
Nhân vật, cốt truyện, tình huống

Cốt truyện và kết cấu khác nhau thế nào: trật tự xảy ra và trật tự được kể

Cốt truyện là chuỗi sự kiện, kết cấu là cách tổ chức toàn bộ tác phẩm. Phân biệt qua Chí Phèo, Rừng xà nu, Những đứa con trong gia đình và các kiểu kết cấu hay gặp.

Young Vietnamese teacher pinning colored threads between paper slips on a corkboard in an empty classroom, back to camera, afternoon side light, deep indigo wall

Cốt truyện là chuỗi sự kiện có quan hệ nhân quả của câu chuyện; kết cấu là cách nhà văn tổ chức, sắp đặt toàn bộ tác phẩm, gồm cả trật tự kể các sự kiện ấy lẫn những thành phần không phải sự kiện như miêu tả, lời bình, đoạn hồi tưởng, câu chuyện lồng vào. Nói gọn: cốt truyện trả lời “chuyện gì xảy ra”, kết cấu trả lời “chuyện ấy được bày ra trước người đọc theo cách nào”.

Hai khái niệm này hay bị dùng lẫn vì chúng chồng lên nhau ở chỗ trật tự sự kiện. Tách được chúng, bạn sẽ nhận xét nghệ thuật chính xác hơn: không viết “cốt truyện vòng tròn” khi muốn nói “kết cấu vòng tròn”, và biết vì sao một truyện kể ngược thời gian lại hay hơn khi kể xuôi. Bài dưới đây đi từ định nghĩa, cặp khái niệm “chuỗi xảy ra – chuỗi được kể”, các kiểu kết cấu, đến cách dùng trong bài thi.

Kết cấu rộng hơn cốt truyện ở chỗ nào

Kết cấu là khái niệm áp dụng cho mọi tác phẩm, kể cả những tác phẩm không có cốt truyện. Một bài thơ trữ tình có kết cấu (khổ thơ mở, khổ thơ chuyển, khổ kết; hình ảnh được lặp, được đối), một bài kí có kết cấu (theo hành trình, theo đề tài), nhưng không nhất thiết có cốt truyện. Cốt truyện chỉ là một phần, dù thường là phần quan trọng nhất, của kết cấu trong tác phẩm tự sự.

Trong truyện, kết cấu bao gồm ít nhất bốn việc: chọn trật tự kể sự kiện (xuôi, ngược, xen kẽ); phân chia tác phẩm thành chương, đoạn, cảnh; sắp xếp hệ thống nhân vật (ai đối lập ai, ai soi sáng ai); và đặt những thành phần ngoài cốt truyện như đoạn tả cảnh, đoạn trữ tình ngoại đề, câu chuyện lồng vào câu chuyện. Hai truyện có cùng một cốt truyện vẫn có thể có kết cấu khác hẳn nhau.

Điều này giải thích vì sao đề thi thường hỏi về “nghệ thuật kết cấu” chứ ít khi hỏi riêng về “cốt truyện”: kết cấu là nơi lộ rõ dụng ý của nhà văn. Sự kiện có thể lấy từ đời sống; còn quyết định kể sự kiện nào trước, sự kiện nào sau, dừng lại ở đâu, thì hoàn toàn là sáng tạo.

Chuỗi sự kiện theo thời gian và chuỗi sự kiện được kể

Trường phái hình thức Nga đầu thế kỷ XX đưa ra cặp khái niệm fabula và syuzhet để tách hai chuỗi này: một bên là các sự kiện xếp theo trật tự xảy ra và quan hệ nhân quả, một bên là cùng các sự kiện ấy nhưng theo trật tự và cách thức tác phẩm trình bày. Sách Việt dịch cặp từ này không thống nhất (có nơi dùng “truyện” và “cốt truyện”, có nơi dùng cách gọi khác), nên điều cần nắm là ý, không phải tên gọi.

Khi bàn kết cấu, bạn có thể dùng cách nói trung tính và dễ hiểu: “trật tự xảy ra” và “trật tự được kể”. Nếu hai trật tự trùng nhau, truyện được kể xuôi. Nếu khác nhau, nhà văn đã dùng các thủ pháp như kể ngược (bắt đầu từ kết quả rồi quay lại nguyên nhân), hồi tưởng (đang ở hiện tại thì lùi về quá khứ), báo trước (hé lộ điều sẽ xảy ra) hoặc kể xen nhiều mạch.

Mỗi chỗ lệch giữa hai trật tự đều đáng hỏi “vì sao”. Bắt đầu bằng hậu quả khiến người đọc tò mò về nguyên nhân; xen quá khứ vào hiện tại làm nổi bật sự đối lập giữa hai thời điểm; báo trước kết cục làm người đọc chú ý tới quá trình hơn là kết quả. Đó chính là chất liệu cho đoạn nhận xét nghệ thuật trong bài thi.

Chí Phèo: thứ tự xảy ra và thứ tự được kể

Truyện của Nam Cao là ví dụ rõ nhất trong chương trình về độ lệch giữa hai trật tự. Bảng dưới đây đặt hai cột cạnh nhau (sự kiện được nêu gọn theo văn bản).

Thứ tự xảy ra trong đời nhân vậtThứ tự Nam Cao kể
1. Đứa bé bị bỏ rơi ở cái lò gạch cũ, được người làng nuôi1. Chí Phèo vừa đi vừa chửi, không ai đáp lời (hiện tại, sau khi ra tù)
2. Lớn lên đi ở, làm canh điền cho nhà Bá Kiến, hiền lành2. Lùi về lai lịch: cái lò gạch, những năm đi ở
3. Bị đẩy vào tù3. Chuyện đi tù và ngày trở về làng với bộ dạng khác hẳn
4. Ra tù, thành tay sai, rạch mặt ăn vạ4. Quay lại mạch hiện tại: những năm làm tay sai cho Bá Kiến
5. Gặp Thị Nở, bát cháo hành, khao khát lương thiện5. Đêm gặp Thị Nở và buổi sáng tỉnh rượu, được kể chậm, kỹ
6. Bị cự tuyệt, giết Bá Kiến rồi tự sát6. Bi kịch bị cự tuyệt và kết thúc

Đặt cạnh nhau, bạn thấy Nam Cao đưa người đọc vào lúc Chí đã thành “con quỷ dữ” rồi mới cho biết Chí từng là ai. Cách kể ấy khiến câu hỏi “vì sao một người hiền lành lại thành ra thế này” vang lên ngay từ đầu, và mọi phần sau là câu trả lời. Đoạn kết với hình ảnh cái lò gạch cũ trong ý nghĩ của Thị Nở khép lại vòng tròn, gợi một kiếp người như thế có thể lặp lại.

Các kiểu kết cấu hay gặp trong truyện của chương trình phổ thông

Kết cấu tuyến tính. Sự kiện được kể theo thời gian xuôi, như phần lớn truyện cổ tích. Kiểu này rõ ràng, dễ theo dõi, nhưng nhà văn hiện đại thường phá vỡ nó để tạo hiệu quả riêng.

Kết cấu đảo thời gian, dựa trên hồi tưởng. Trong “Những đứa con trong gia đình” của Nguyễn Thi, Việt bị thương nằm lại chiến trường, nhiều lần ngất đi rồi tỉnh lại; mỗi lần tỉnh là một mảng ký ức về gia đình hiện về. Câu chuyện gia đình vì thế được kể theo dòng ý thức đứt nối của nhân vật.

Kết cấu truyện lồng truyện. “Rừng xà nu” của Nguyễn Trung Thành có một mạch hiện tại (một đêm Tnú về thăm làng) chứa bên trong mạch quá khứ (cuộc đời Tnú qua lời kể của cụ Mết bên bếp lửa). Câu chuyện của một người được kể trước cả cộng đồng, nhờ vậy mang tầm vóc sử thi.

Kết cấu vòng tròn. Tác phẩm khép lại bằng một hình ảnh hoặc tình thế đã xuất hiện ở đầu: cái lò gạch trong “Chí Phèo”, rừng xà nu ở đầu và cuối “Rừng xà nu”. Vòng tròn có thể gợi sự luẩn quẩn bi thảm, cũng có thể gợi sự tiếp nối bền bỉ, tuỳ tác phẩm.

Kết cấu theo hành trình nhận thức. Truyện được tổ chức theo những lần nhân vật nhìn ra một điều mới. “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu đi qua các phát hiện liên tiếp của nghệ sĩ Phùng, mỗi phát hiện đảo ngược phát hiện trước.

Soi kỹ một kết cấu: Chiếc thuyền ngoài xa

Truyện của Nguyễn Minh Châu không dài, nhưng kết cấu được tính toán theo từng lần nhận ra của người nghệ sĩ nhiếp ảnh. Lần thứ nhất, Phùng bắt gặp chiếc thuyền lưới vó ẩn hiện trong sương sớm và tin rằng mình vừa thấy một cảnh đẹp toàn bích. Lần thứ hai, ngay khi chiếc thuyền vào gần bờ, anh chứng kiến người đàn ông đánh vợ một cách tàn nhẫn. Lần thứ ba, khi người đàn bà hàng chài được mời đến gặp chánh án Đẩu, chị nhất quyết không bỏ chồng và kể về cuộc sống của mình; cả Phùng lẫn Đẩu nhận ra họ hiểu đời sống còn quá đơn giản.

Ba lần nhận ra ấy là ba bậc của một hành trình nhận thức, mỗi bậc phủ định cách nhìn của bậc trước. Đây là kết cấu, không chỉ là cốt truyện: sự kiện được xếp để người đọc đi cùng nhân vật từ ảo tưởng về cái đẹp đến cái nhìn nhiều chiều về con người. Truyện còn có một đoạn khép đáng chú ý: tấm ảnh chiếc thuyền được chọn vào bộ lịch, nhưng mỗi lần nhìn kỹ, Phùng lại như thấy người đàn bà hàng chài bước ra từ tấm ảnh.

Nếu đề hỏi về nghệ thuật của truyện này, đừng dừng ở “tình huống truyện độc đáo”. Hãy chỉ ra rằng kết cấu theo các lần phát hiện giúp nhà văn đặt câu hỏi về quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời mà không cần lời bình trực tiếp: chính trật tự sắp xếp đã nói thay tác giả.

Nhận xét kết cấu trong bài thi

Đoạn nhận xét kết cấu nên trả lời được ba câu: kết cấu kiểu gì, biểu hiện ở đâu, tạo ra hiệu quả gì. Dưới đây là câu dẫn mẫu tự viết cho từng câu hỏi:

  • Gọi tên: “Truyện được tổ chức theo kết cấu truyện lồng truyện: câu chuyện về cuộc đời Tnú được đặt trong khung một đêm trở về làng.”
  • Chỉ biểu hiện: “Tác phẩm mở và khép bằng cùng một hình ảnh, khiến điểm kết thúc trở lại đúng nơi câu chuyện bắt đầu.”
  • Nêu hiệu quả: “Việc bắt đầu từ hiện tại rồi mới lùi về quá khứ khiến người đọc phải tự hỏi điều gì đã xảy ra, và chính câu hỏi ấy dẫn họ đi hết bi kịch của nhân vật.”
  • Nối với tư tưởng: “Kết cấu vòng tròn không chỉ là một thủ pháp; nó là cách nhà văn nói rằng chừng nào hoàn cảnh còn nguyên, bi kịch còn có thể lặp lại.”

Đặt đoạn này ở phần đánh giá nghệ thuật, sau khi đã phân tích nội dung. Nếu đề bàn về một nhận định liên quan đến hình thức tác phẩm, đoạn kết cấu có thể đưa lên làm một luận điểm riêng.

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Các lỗi dưới đây hay lặp lại trong bài làm. Cột bên phải gợi cách sửa.

LỗiCách sửa
Viết “cốt truyện vòng tròn”Dùng “kết cấu vòng tròn”, vì vòng tròn là cách tổ chức, không phải chuỗi sự kiện
Nói “truyện kể theo trình tự thời gian” với mọi truyệnKiểm lại xem truyện có đảo, có hồi tưởng, có kể xen không
Liệt kê thủ pháp mà không nêu hiệu quảMỗi thủ pháp kết cấu phải kèm câu “nhờ đó…”
Coi kết cấu là bố cục ba phần mở, thân, kếtBố cục chỉ là một biểu hiện bề mặt; kết cấu gồm cả trật tự kể và quan hệ giữa các thành phần

Câu hỏi ôn tập: (1) Nêu một câu phân biệt cốt truyện và kết cấu. (2) Vì sao bài thơ trữ tình có kết cấu mà không nhất thiết có cốt truyện? (3) Lập bảng thứ tự xảy ra và thứ tự được kể cho “Những đứa con trong gia đình”. (4) Kết cấu truyện lồng truyện trong “Rừng xà nu” tạo ra hiệu quả gì? (5) Tìm một truyện có kết cấu vòng tròn và cho biết vòng tròn ấy gợi sự luẩn quẩn hay sự tiếp nối.

Câu hỏi thường gặp

Bố cục và kết cấu có phải là một không?

Không hoàn toàn. Bố cục thường chỉ cách chia văn bản thành các phần lớn có ranh giới rõ. Kết cấu rộng hơn: gồm trật tự kể, quan hệ giữa các nhân vật, giữa sự kiện với miêu tả, giữa các mạch truyện. Bố cục là một biểu hiện bề mặt của kết cấu.

Có cần nhớ các thuật ngữ fabula và syuzhet khi đi thi không?

Không bắt buộc. Ở bậc phổ thông, bạn chỉ cần phân biệt rõ trật tự sự kiện xảy ra và trật tự sự kiện được kể. Thuật ngữ gốc hữu ích với học sinh giỏi và sinh viên, nhưng dùng sai hoặc dùng mà không giải thích dễ làm bài nặng nề.

Kết cấu đảo thời gian có làm truyện khó đọc không?

Có thể, nếu nhà văn không để lại dấu hiệu chuyển mạch. Ở những truyện thành công, mỗi lần lùi về quá khứ đều có một tác nhân rõ, như một hình ảnh, một mùi, một câu nói. Khi đọc, hãy tìm các tác nhân ấy để theo kịp mạch truyện.

Kết cấu vòng tròn luôn mang ý nghĩa bi quan phải không?

Không. Ở “Chí Phèo”, vòng tròn gợi nguy cơ bi kịch lặp lại. Ở “Rừng xà nu”, hình ảnh rừng cây mở đầu và kết thúc lại gợi sức sống bền bỉ, tiếp nối của cả cộng đồng. Ý nghĩa phụ thuộc vào hình ảnh được lặp và tư tưởng toàn tác phẩm.

Khi phân tích một đoạn trích, có cần bàn kết cấu cả tác phẩm không?

Chỉ cần nhắc ngắn nếu nó giúp hiểu đoạn trích, chẳng hạn vị trí đoạn trích nằm ở mạch hiện tại hay mạch hồi tưởng. Trọng tâm vẫn là kết cấu của chính đoạn trích: cách mở, cách chuyển và cách khép lại của nó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138