LyLuan.comLý Luận
Ôn thi học sinh giỏi Ngữ văn

Dàn ý bài lý luận văn học thi học sinh giỏi: khung năm phần và cách chia dung lượng

Khung năm phần cho bài lý luận văn học thi học sinh giỏi: giải thích, lý giải cơ sở, chứng minh, bàn luận, bài học; tỷ lệ dung lượng và một dàn ý mẫu ngắn.

A Vietnamese teacher seen from behind sketches arrows on a wide blank whiteboard while three students at the front desks look on, wide classroom shot, soft daylight, indigo walls

Dàn ý bài lý luận văn học thi học sinh giỏi thường gồm năm phần thân bài: giải thích vấn đề, lý giải cơ sở, chứng minh qua tác phẩm, bàn luận đánh giá, rút bài học; phần chứng minh chiếm khoảng một nửa dung lượng, bốn phần còn lại chia nhau nửa kia. Khung này giữ cho bài vừa có lý lẽ vừa có tác phẩm, tránh được hai đầu lệch quen thuộc: toàn lý thuyết hoặc toàn phân tích.

Dưới đây là việc cần làm ở từng phần, những câu dẫn tự viết để nối các phần, một dàn ý mẫu cho đề luyện và cách ghi dàn ý trên giấy nháp sao cho nhanh mà vẫn đủ. Tỷ lệ nêu ra là gợi ý để bạn tự điều chỉnh theo đề, không phải quy định của kỳ thi nào.

Khung năm phần và tỷ lệ gợi ý

Bảng tóm tắt việc của từng phần. Tỷ lệ tính trên phần thân bài, giả sử bài dài khoảng sáu đến tám trang giấy thi.

PhầnViệc chínhTỷ lệ gợi ýCâu hỏi phần này trả lời
1. Giải thíchLàm rõ từ khoá, nghĩa chung của nhận địnhKhoảng 10%Nhận định nói gì?
2. Lý giải cơ sởDựa vào bản chất, đặc trưng văn học để nói vì sao đúngKhoảng 15%Vì sao lại như vậy?
3. Chứng minhPhân tích tác phẩm theo các luận điểm bám vế nhận địnhKhoảng 50%Thể hiện ra sao trong tác phẩm?
4. Bàn luậnĐánh giá mức đúng, giới hạn, bổ sungKhoảng 15%Đúng đến đâu?
5. Bài họcÝ nghĩa với người sáng tác và người tiếp nhậnKhoảng 10%Rút ra được gì?

Với đề hai ý kiến, phần giải thích dài hơn vì phải nói cả quan hệ giữa hai ý. Với đề khái niệm, phần lý giải cơ sở có thể gộp vào giải thích. Tổng chứng minh vẫn nên giữ quanh một nửa, vì đó là nơi người chấm thấy năng lực đọc văn của bạn.

Phần giải thích: ngắn, chính xác, có câu chốt

Giải thích bắt đầu từ các từ khoá đã gạch khi đọc đề, mỗi từ khoá một hai câu. Dịch hình ảnh sang khái niệm nếu nhận định viết bằng hình ảnh. Chẳng hạn với ý kiến “văn chương là tấm gương soi đời”, bạn giải thích “tấm gương” là khả năng phản ánh, “soi” nhấn vào việc làm hiện rõ những điều khuất lấp, không chỉ chép lại bề mặt.

Sau khi giải thích từng phần, viết một câu chốt nghĩa chung. Câu chốt nên là câu bạn có thể nhắc lại ở đầu mỗi luận điểm chứng minh. Ví dụ: “Như vậy, ý kiến khẳng định văn học không chỉ ghi lại đời sống mà giúp người đọc nhìn thấy những gì đời sống tự nó chưa phơi ra.”

Phần giải thích hay bị kéo dài vì người viết muốn trình bày mọi hiểu biết về khái niệm. Hãy giữ nó hẹp đúng bằng nhận định. Một quy tắc dễ nhớ: thông tin nào không cần cho việc hiểu nhận định thì để dành cho phần lý giải hoặc bàn luận, đừng nhét vào giải thích.

Với nhận định có tên người nói, phần giải thích cũng là chỗ để đặt nhận định vào văn cảnh nếu bạn biết chắc văn cảnh ấy, ví dụ nhận định nằm trong một bài tiểu luận về thơ hay trong lời một nhân vật. Không biết chắc thì bỏ qua, đừng dựng văn cảnh bằng phỏng đoán. Một câu giải thích đúng mà khiêm tốn bao giờ cũng an toàn hơn một câu nghe uyên bác nhưng sai sự thật.

Phần lý giải cơ sở: chỗ phân biệt bài lý luận với bài phân tích

Đi từ bản chất văn học. Hỏi nhận định này dựa vào đặc điểm nào của văn học: văn học phản ánh đời sống qua hình tượng, văn học là sáng tạo cá nhân, văn học dùng ngôn từ, văn học chỉ hoàn tất khi có người đọc. Chọn một hai đặc điểm liên quan nhất, không kể hết.

Đi từ đặc trưng thể loại. Nếu đề gắn với thơ, truyện, kịch, cơ sở nằm ở đặc trưng của thể loại ấy. Một nhận định về nhịp điệu dựa vào việc thơ là tiếng nói cảm xúc, mà cảm xúc có nhịp.

Đi từ phía nhà văn và phía người đọc. Nhiều nhận định đúng vì cả hai phía đều cần nó. Ví dụ đòi hỏi về cái mới đúng vì nhà văn sáng tạo, và cũng đúng vì người đọc không cần đọc lại điều đã biết.

Câu dẫn mẫu tự viết. Có thể vào phần này bằng câu: “Ý kiến trên không phải một đòi hỏi cảm tính; nó xuất phát từ chính cách văn học tồn tại: văn học nói về con người bằng hình tượng, và hình tượng chỉ sống khi mang dấu ấn riêng của người tạo ra nó.” Câu này chỉ là mẫu, bạn thay nội dung theo đề.

Phần chứng minh: chia luận điểm theo vế, không theo cốt truyện

Phần chứng minh dài nhất nên cần trình tự rõ. Các bước sau giúp phần này bám đề thay vì trôi theo diễn biến tác phẩm.

  1. Tách nhận định thành hai hoặc ba vế, mỗi vế trở thành một luận điểm chứng minh.
  2. Với mỗi luận điểm, chọn hai đến ba chi tiết đắt trong tác phẩm, ghi ngắn chi tiết nào chứng minh điều gì.
  3. Mở mỗi luận điểm bằng câu nêu vế nhận định, đóng bằng câu nối về luận đề.
  4. Nếu dùng hai tác phẩm, quyết định trước: phân tích lần lượt từng tác phẩm, hay đặt chúng cạnh nhau theo từng luận điểm. Cách thứ hai khó hơn nhưng làm bài liền mạch.
  5. Dành một đoạn ngắn cuối phần chứng minh để nhìn lại: hai tác phẩm cùng chứng minh nhận định nhưng theo hai cách khác nhau thế nào.

Trình tự này khác hẳn cách đi theo cốt truyện từ đầu đến cuối. Đi theo cốt truyện dễ khiến bạn kể lại, còn đi theo vế nhận định buộc bạn chọn.

Một chỗ hay bị coi nhẹ là câu đóng của mỗi luận điểm. Câu đóng không tóm tắt lại chi tiết vừa phân tích mà nâng nó lên thành ý lý luận, kiểu “chi tiết ấy cho thấy nhà văn không tả cái đói bằng con số mà bằng một bữa ăn, và vì thế cái đói trở thành nỗi đau của từng con người”. Thiếu câu đóng, luận điểm chỉ còn là một đoạn phân tích đứng riêng.

Phần bàn luận và bài học: nơi bài có giọng riêng

Bàn luận có ba hướng quen thuộc. Hướng thứ nhất khẳng định giá trị của nhận định: nó chỉ ra điều gì cốt lõi. Hướng thứ hai chỉ giới hạn: nhận định đúng trong phạm vi nào, có trường hợp nào nó không bao quát được. Hướng thứ ba bổ sung: cần thêm điều kiện gì thì nhận định mới trọn. Một bài tốt thường đi qua cả ba hướng, mỗi hướng một đoạn ngắn.

Ví dụ với nhận định “Nhân vật là tấm gương phản chiếu thời đại”, phần giới hạn có thể viết: nếu chỉ coi nhân vật là tấm gương thời đại, người đọc dễ bỏ qua đời sống tâm hồn riêng của nhân vật, thứ làm nên sức sống vượt thời đại. Mị trong Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài vừa mang số phận người dân miền núi trước Cách mạng, vừa có khoảnh khắc đêm tình mùa xuân rất riêng, và chính khoảnh khắc riêng ấy khiến nhân vật ở lại lâu trong lòng người đọc.

Phần bài học nên ngắn và cụ thể, chia hai phía. Với người viết: đòi hỏi gì ở việc sáng tạo. Với người đọc: cần đọc tác phẩm theo cách nào. Tránh biến phần này thành lời khuyên đạo đức chung chung; bài học phải mọc ra từ chính vấn đề lý luận vừa bàn.

Dàn ý mẫu ngắn cho một đề luyện

Đề luyện quen thuộc: “Có ý kiến cho rằng: Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn.” Dàn ý dưới đây chỉ ghi ý chính, đúng như bạn sẽ ghi trên giấy nháp.

  • Mở bài: văn chương không nói bằng khái niệm mà bằng những điều cụ thể; dẫn ý kiến.
  • Giải thích: chi tiết nhỏ là đơn vị nhỏ nhất mang nghĩa của tác phẩm; nhà văn lớn là người có tầm nhìn và phong cách; ý kiến nói chi tiết là nơi tài năng lộ ra rõ nhất.
  • Lý giải: văn học tư duy bằng hình tượng, hình tượng dựng từ chi tiết; chi tiết chứa được nhiều nghĩa nhờ tính hàm súc; người đọc nhớ tác phẩm qua chi tiết.
  • Chứng minh 1: chi tiết nồi cháo cám trong Vợ nhặt của Kim Lân, cái đói và tình thương cùng hiện ra trong một bữa ăn.
  • Chứng minh 2: chi tiết ngọn đèn con của chị Tí trong Hai đứa trẻ của Thạch Lam, ánh sáng nhỏ nói về những kiếp sống nhỏ.
  • Bàn luận: chi tiết chỉ có giá trị khi nằm trong hệ thống; nhà văn lớn còn cần tầm tư tưởng, chi tiết là nơi tầm ấy hiện ra chứ không thay thế nó.
  • Bài học: người viết phải quan sát và chọn lọc; người đọc phải đọc chậm, dừng ở chi tiết.
  • Kết bài: một chi tiết đúng có thể ở lại lâu hơn cả cốt truyện.

Dàn ý chỉ dài chừng một mặt giấy nháp nhưng đã đủ để viết. Mỗi dòng sau này nở thành một hoặc vài đoạn văn.

Câu hỏi ôn tập

Thứ nhất, vì sao phần lý giải cơ sở lại là phần phân biệt bài lý luận với bài phân tích tác phẩm? Thử trả lời bằng một ví dụ đề cụ thể. Thứ hai, với đề “Thơ là nhạc của tâm hồn”, cơ sở lý luận nên đi từ bản chất văn học hay từ đặc trưng thể loại? Vì sao?

Thứ ba, khi dùng hai tác phẩm, cách đặt cạnh nhau theo luận điểm có lợi và có rủi ro gì so với cách phân tích lần lượt? Thứ tư, hãy tự viết phần giới hạn cho nhận định “Văn học là tấm gương phản ánh hiện thực”, không quá năm câu.

Thứ năm, lấy một dàn ý bạn đã làm trước đây, đánh dấu từng dòng thuộc phần nào trong năm phần. Phần nào trống hoặc quá dày? Câu hỏi cuối cùng này hữu ích hơn cả, vì nó cho bạn thấy thói quen viết của chính mình chứ không phải của một bài mẫu.

Câu hỏi thường gặp

Bài lý luận văn học có bắt buộc đủ năm phần không?

Không có quy định bắt buộc, nhưng thiếu phần lý giải hoặc bàn luận thì bài thường chỉ còn là một bài phân tích có kèm nhận định. Năm phần là khung giúp bạn không bỏ sót việc người chấm chờ đợi.

Phần lý giải cơ sở nên đặt trước hay sau phần chứng minh?

Thường đặt trước, để phần chứng minh có nền lý lẽ. Một số người viết đặt lý giải xen vào đầu từng luận điểm chứng minh; cách này được nếu làm nhất quán và không lặp ý.

Có nên viết dàn ý chi tiết trên giấy nháp trong phòng thi không?

Nên viết dàn ý ý chính, đủ để thấy năm phần và các chi tiết chứng minh, không viết thành câu hoàn chỉnh. Dàn ý chi tiết quá sẽ tốn thời gian chép lại mà không thêm ý.

Bàn luận có cần phản bác nhận định không?

Không bắt buộc. Bàn luận là đánh giá, có thể khẳng định, chỉ giới hạn hoặc bổ sung. Phản bác chỉ nên làm khi bạn có lý lẽ và tác phẩm chứng minh rõ, nếu không bài sẽ thành cãi cho có.

Tỷ lệ năm phần có thay đổi theo dạng đề không?

Có. Đề hai ý kiến cần giải thích dài hơn, đề khái niệm có thể gộp giải thích với lý giải, đề ngữ liệu cần thêm phần đọc ngữ liệu. Phần chứng minh nên giữ khoảng một nửa trong hầu hết các trường hợp.

Kết bài trong bài lý luận nên dài bao nhiêu?

Một đoạn ngắn là đủ, khẳng định lại vấn đề và để lại một suy nghĩ riêng. Kết bài không nên tóm tắt lại toàn bộ thân bài vì người chấm vừa đọc xong phần đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138