LyLuan.comLý Luận
Trào lưu và phương pháp sáng tác

Chủ nghĩa cổ điển trong văn học: lý trí, bổn phận và luật tam duy nhất

Chủ nghĩa cổ điển là trào lưu Pháp thế kỷ XVII đề cao lý trí, bổn phận, quy tắc thể loại và luật tam duy nhất; ví dụ Le Cid, Molière, cách phân biệt với văn học cổ điển.

A Vietnamese drama club rehearsing on a small school stage, three students in plain costumes frozen mid scene, shot from the back of an empty hall, cool spotlight and dark seats

Chủ nghĩa cổ điển là trào lưu văn học hình thành và phát triển mạnh ở Pháp thế kỷ XVII, lấy lý trí làm thước đo cao nhất, mô phỏng văn học cổ đại Hy Lạp, La Mã, đặt ra những quy tắc chặt chẽ cho từng thể loại, trong đó nổi tiếng nhất là luật tam duy nhất của kịch: thống nhất về thời gian, địa điểm và hành động.

Học sinh Việt Nam gặp trào lưu này qua đoạn trích hài kịch của Molière và các bài khái quát văn học phương Tây; học sinh giỏi gặp nó khi so sánh với chủ nghĩa lãng mạn. Bài này đi từ bối cảnh, năm nguyên tắc cốt lõi, ví dụ trong tác phẩm, bảng đối chiếu với lãng mạn, tới lỗi nhầm "văn học cổ điển" với "chủ nghĩa cổ điển" rất hay gặp.

Chủ nghĩa cổ điển ra đời trong bối cảnh nào

Nước Pháp thế kỷ XVII là một nhà nước quân chủ tập quyền, đạt độ ổn định cao dưới thời vua Louis XIV. Triều đình cần một nền văn hóa trật tự, mực thước, đề cao kỷ cương; giới trí thức thì chịu ảnh hưởng sâu của tinh thần duy lý, coi lý trí là năng lực giúp con người phân biệt đúng sai, đẹp xấu. Viện Hàn lâm Pháp được thành lập trong thế kỷ này với nhiệm vụ chuẩn hóa ngôn ngữ, và văn chương cũng được đòi hỏi phải trong sáng, rõ ràng, đúng phép.

Trong khung cảnh ấy, các nhà văn quay về văn học cổ đại Hy Lạp, La Mã như một mẫu mực đã được thời gian kiểm chứng. Họ đọc Aristote, Horace và rút ra những quy tắc; nhà lý luận Boileau tổng kết các quy tắc này trong tác phẩm "Nghệ thuật thơ". Từ đó hình thành một hệ thống nguyên tắc sáng tác ổn định, được nhiều người cùng theo: đó là chủ nghĩa cổ điển.

Khi học, bạn chỉ cần giữ ba ý bối cảnh: một xã hội đề cao trật tự, một triết học đề cao lý trí, và một mẫu mực văn học cổ đại. Ba ý này giải thích gần như toàn bộ đặc điểm của trào lưu. Chữ "cổ điển" trong tên gọi chính là để chỉ sự hướng về cổ đại như hình mẫu, không có nghĩa là cũ kỹ.

Năm nguyên tắc cốt lõi của chủ nghĩa cổ điển

Lý trí là thước đo tối cao. Cái đẹp phải hợp lý, cái thật phải hợp lẽ. Tình cảm, đam mê không bị gạt bỏ nhưng phải chịu sự soi xét của lý trí; nhân vật đáng ngưỡng mộ là người biết đặt lý trí và bổn phận lên trên dục vọng riêng.

Mô phỏng người xưa. Văn học cổ đại là chuẩn mực. Nhiều đề tài bi kịch lấy từ thần thoại, lịch sử Hy Lạp, La Mã; nhà văn sáng tạo trong khuôn khổ ấy chứ không tìm cái lạ bằng mọi giá.

Phân chia thể loại cao và thấp. Bi kịch, sử thi, tụng ca là thể loại cao, viết về vua chúa, anh hùng, bằng ngôn ngữ trang trọng. Hài kịch, ngụ ngôn, trào phúng là thể loại thấp, viết về người bình thường, được dùng ngôn ngữ đời thường hơn. Không trộn bi với hài trong một vở.

Luật tam duy nhất trong kịch. Câu chuyện diễn ra trong một ngày (khoảng hai mươi bốn giờ), ở một địa điểm, xoay quanh một hành động chính. Mục đích là để vở kịch tập trung, chặt chẽ, hợp lý như chính đời sống được quan sát trong một khoảng ngắn.

Nhân vật mang tính khái quát, ít biến đổi. Nhân vật cổ điển thường hiện thân cho một phẩm chất hay một thói xấu: người keo kiệt, kẻ đạo đức giả, người anh hùng trọng danh dự. Họ ít có quá trình phát triển phức tạp như nhân vật tiểu thuyết hiện thực về sau.

Soi vào tác phẩm: Le Cid, bi kịch của Racine và hài kịch Molière

Ví dụ kinh điển của xung đột cổ điển là vở bi kịch "Le Cid" của Corneille. Chàng Rodrigue yêu nàng Chimène, nhưng cha của Chimène xúc phạm cha của Rodrigue. Rodrigue phải chọn giữa tình yêu và danh dự gia đình; chàng chọn danh dự, đấu kiếm và giết cha người yêu. Chimène đến lượt mình cũng giằng xé giữa tình yêu và bổn phận đòi công lý cho cha. Kiểu xung đột giữa tình cảm cá nhân và bổn phận này là dấu hiệu điển hình nhất của bi kịch cổ điển.

Racine, người cùng thời, đẩy bi kịch vào chiều sâu đam mê: trong "Phèdre", nhân vật bị đam mê thiêu đốt dù lý trí biết đó là tội lỗi, và sự thua cuộc của lý trí dẫn tới thảm họa. Thua hay thắng, lý trí vẫn là cái trục để đo nhân vật.

Ở thể loại thấp, Molière dùng hài kịch để chế giễu thói xấu. Đoạn trích "Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục" trong "Trưởng giả học làm sang" từng được học ở trung học cơ sở: một tay buôn giàu có muốn làm quý tộc, để phường may, thợ phụ xỏ mũi chỉ vì vài tiếng xưng hô sang trọng. Nhân vật được xây dựng quanh một thói xấu, tiếng cười phát ra từ chỗ hành động trái với lẽ thường. Đó chính là tinh thần lý trí của hài kịch cổ điển: cười để sửa thói đời.

Bảng đối chiếu chủ nghĩa cổ điển và chủ nghĩa lãng mạn

Chủ nghĩa lãng mạn ra đời phần lớn như một phản ứng với chủ nghĩa cổ điển, nên đặt hai trào lưu cạnh nhau là cách học nhanh nhất. Đây cũng là dạng câu hỏi hay xuất hiện trong đề học sinh giỏi.

Tiêu chíChủ nghĩa cổ điểnChủ nghĩa lãng mạn
Đề caoLý trí, bổn phận, trật tựCảm xúc, cá nhân, tự do, trí tưởng tượng
Mẫu mựcVăn học cổ đại Hy Lạp, La MãVăn học dân gian, trung cổ, những miền đất lạ, thế giới mơ ước
Thể loạiPhân chia cao thấp nghiêm ngặtPhá ranh giới, trộn bi và hài, cao và thấp
KịchTuân thủ luật tam duy nhấtPhản đối luật này; lời tựa vở "Cromwell" của Victor Hugo công kích các quy tắc thời gian, địa điểm
Nhân vậtKhái quát, mang một phẩm chấtPhi thường, có đời sống nội tâm mãnh liệt, thường đứng trong tương phản
Ngôn ngữTrong sáng, cân đối, mực thướcGiàu hình ảnh, nhiều cảm xúc, nhiều so sánh và cường điệu

Khi viết, bạn nên chọn hai đến ba tiêu chí sắc nhất cho đề đang làm thay vì chép cả bảng. Với đề về kịch, tiêu chí luật tam duy nhất và xung đột là đủ; với đề về nhân vật, tiêu chí lý trí và cảm xúc là trọng tâm.

Giá trị và giới hạn: nói về chủ nghĩa cổ điển cho công bằng

Giá trị thứ nhất: sự cô đọng và chặt chẽ. Luật tam duy nhất buộc nhà viết kịch dồn mọi xung đột vào một ngày, một nơi, một hành động. Nhờ vậy bi kịch cổ điển có độ căng rất cao: mỗi lời thoại đều đẩy xung đột đi tới, không có cảnh thừa. Người học kịch về sau vẫn học cách tổ chức hành động từ những vở này.

Giá trị thứ hai: chiều sâu của xung đột nội tâm. Vì hành động bên ngoài bị thu hẹp, sức nặng dồn vào bên trong nhân vật. Cuộc giằng xé giữa tình yêu và danh dự, giữa đam mê và lý trí được khai thác rất kỹ, và kiểu xung đột ấy đi vào văn học thế giới như một mẫu hình.

Giá trị thứ ba: ngôn ngữ trong sáng, mực thước. Đòi hỏi về sự rõ ràng, cân đối góp phần chuẩn hóa ngôn ngữ văn học Pháp. Nhiều câu thơ kịch cổ điển trở thành câu nói quen thuộc của người Pháp.

Giới hạn: quy tắc dễ thành khuôn. Khi bị áp dụng máy móc, quy tắc thể loại và luật tam duy nhất trói buộc sáng tạo, khó dung chứa những đời sống phức tạp, kéo dài, nhiều nơi chốn. Sự phân chia cao thấp cũng khiến người bình thường ít được đặt vào bi kịch. Chính những giới hạn này là chỗ chủ nghĩa lãng mạn tấn công về sau.

Nhầm lẫn hay gặp: "văn học cổ điển" không phải "chủ nghĩa cổ điển"

Đây là chỗ học sinh Việt Nam dễ sai nhất, vì tiếng Việt dùng chữ "cổ điển" theo nhiều nghĩa.

  • Văn học cổ điển Việt Nam trong nhiều sách là cách gọi văn học trung đại, như thơ Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương. Đây không phải trào lưu chủ nghĩa cổ điển Pháp.
  • Tác phẩm kinh điển, tác phẩm cổ điển là những tác phẩm đã được thời gian công nhận, thuộc bất kỳ trào lưu nào. "Những người khốn khổ" là tác phẩm kinh điển nhưng thuộc chủ nghĩa lãng mạn.
  • Màu sắc cổ điển trong Thơ mới chỉ việc dùng thi liệu, hình ảnh, giọng điệu của thơ Đường, thơ trung đại, như trong "Tràng giang" của Huy Cận. Đây là nét phong cách, không phải trào lưu.
  • Tính quy phạm của văn học trung đại có điểm giống quy tắc cổ điển Pháp (niêm luật, ước lệ, chuẩn mực), nhưng hình thành từ truyền thống phương Đông, không phải từ chủ nghĩa cổ điển.

Khi gặp chữ "cổ điển" trong đề, hãy dừng lại hỏi: đề đang nói tới trào lưu Pháp, tới văn học trung đại, hay tới một nét phong cách? Trả lời được câu này là tránh được nửa số lỗi.

Dùng trong bài thi và câu hỏi ôn tập

Kiến thức về chủ nghĩa cổ điển ít khi là trọng tâm của đề phổ thông, nhưng rất có ích ở ba chỗ. Dưới đây là gợi ý và câu dẫn mẫu tự viết.

  • Khi phân tích đoạn hài kịch Molière: "Ông Giuốc-đanh không có quá trình biến đổi; ông là hiện thân của một thói hợm hĩnh, và đó là cách hài kịch cổ điển nhắm thẳng vào thói xấu để người xem nhận ra mình."
  • Khi giải thích xung đột tình cảm và bổn phận trong một tác phẩm bất kỳ, có thể nhắc rằng kiểu xung đột này đạt độ kinh điển trong bi kịch cổ điển Pháp.
  • Khi so sánh với chủ nghĩa lãng mạn trong đề học sinh giỏi: dùng bảng đối chiếu ở trên để làm rõ lãng mạn đã phá những gì.
  • Câu hỏi ôn tập: (1) Nêu nội dung luật tam duy nhất. (2) Vì sao xung đột trong "Le Cid" được coi là xung đột cổ điển tiêu biểu? (3) Phân biệt văn học cổ điển Việt Nam với chủ nghĩa cổ điển Pháp. (4) Chủ nghĩa lãng mạn phản ứng lại chủ nghĩa cổ điển ở những điểm nào?

Nhớ dùng giọng trung tính khi bàn về giới hạn của trào lưu: quy tắc chặt từng là ưu điểm (tác phẩm cô đọng, mạch lạc) và cũng là giới hạn (khó dung chứa đời sống phức tạp). Hai mặt cần đi cùng nhau.

Câu hỏi thường gặp

Luật tam duy nhất có phải do Aristote đặt ra không?

Aristote bàn về sự thống nhất của hành động trong bi kịch và nhận xét về độ dài thời gian của vở diễn. Các nhà lý luận châu Âu về sau, nhất là ở Pháp thế kỷ XVII, mới hệ thống hóa thành luật ba thống nhất chặt chẽ.

Chủ nghĩa cổ điển có ở Việt Nam không?

Không có trào lưu chủ nghĩa cổ điển theo nghĩa của văn học Pháp. Văn học trung đại Việt Nam có tính quy phạm với niêm luật, ước lệ, điển cố, nhưng đó là truyền thống phương Đông riêng.

Molière có phải nhà văn cổ điển không?

Có. Molière là một trong những tác giả tiêu biểu nhất của chủ nghĩa cổ điển Pháp ở thể loại hài kịch, bên cạnh Corneille và Racine ở bi kịch, La Fontaine ở ngụ ngôn.

Vì sao nhân vật cổ điển ít thay đổi?

Vì trào lưu này muốn khái quát những phẩm chất và thói xấu chung của con người theo tinh thần lý trí. Nhân vật được dựng như một hiện thân rõ nét, giúp người xem nhận ra bài học thay vì theo dõi một quá trình tâm lý phức tạp.

Học sinh trung học có cần học kỹ chủ nghĩa cổ điển không?

Ở mức thi tốt nghiệp, bạn chỉ cần biết khái niệm, các nguyên tắc chính và một hai ví dụ. Học sinh giỏi nên nắm kỹ hơn để so sánh với chủ nghĩa lãng mạn và giải thích các đoạn trích kịch phương Tây.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138