LyLuan.comLý Luận
Trào lưu và phương pháp sáng tác

Chủ nghĩa tượng trưng và siêu thực là gì: dấu vết trong Thơ mới và thơ Hàn Mặc Tử

Chủ nghĩa tượng trưng đề cao gợi, nhạc tính, tương giao; siêu thực đi vào giấc mơ, vô thức. Hai khái niệm, bảng phân biệt và dấu vết trong Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử.

A Vietnamese young man sitting by an open window at dusk listening to music with eyes closed, a closed notebook on his knees, side silhouette, deep violet and gold light

Chủ nghĩa tượng trưng là trào lưu thơ ra đời ở Pháp cuối thế kỷ XIX, chủ trương gợi chứ không tả, coi trọng nhạc tính và sự tương giao giữa các giác quan, tin rằng sau thế giới hữu hình có một thế giới ẩn kín mà thơ phải chạm tới. Chủ nghĩa siêu thực ra đời ở Pháp đầu thế kỷ XX, muốn giải phóng tiềm thức, giấc mơ, những liên tưởng phi lý khỏi sự kiểm soát của lý trí.

Hai trào lưu này để lại dấu vết rõ trong Thơ mới Việt Nam, nhất là ở Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, nhóm thơ Bình Định và nhóm Xuân Thu Nhã Tập. Bài dưới đây giải thích khái niệm ở mức nhập môn, đặt hai trào lưu cạnh nhau, chỉ ra cách nhận dấu vết của chúng trong thơ Việt, và nhắc những chỗ cần viết thận trọng vì đây là vùng còn nhiều ý kiến khác nhau.

Chủ nghĩa tượng trưng: thơ gợi chứ không tả

Tiền đề quan trọng của chủ nghĩa tượng trưng là tập thơ "Những bông hoa ác" (1857) của Baudelaire, trong đó bài "Tương hợp" gợi ý rằng thiên nhiên là một ngôi đền đầy biểu tượng, nơi hương thơm, màu sắc và âm thanh đáp lời nhau. Thế hệ sau với Verlaine, Rimbaud, Mallarmé phát triển ý tưởng ấy thành một quan niệm thơ. Năm 1886, nhà thơ Jean Moréas công bố một bản tuyên ngôn và cái tên "chủ nghĩa tượng trưng" từ đó được dùng rộng rãi.

Ba nguyên tắc dễ nhớ của thơ tượng trưng: thứ nhất, gợi thay vì gọi tên hay miêu tả trọn vẹn, để người đọc tự cảm; thứ hai, nhạc tính, coi âm thanh, nhịp điệu của câu thơ là nơi chứa nghĩa, bài thơ "Nghệ thuật thơ" của Verlaine mở đầu bằng lời đòi âm nhạc trước hết mọi điều; thứ ba, tương giao, cảm giác này gọi cảm giác kia, màu có mùi, âm thanh có màu.

Hiểu nôm na, nhà thơ lãng mạn nói thẳng nỗi buồn của mình, còn nhà thơ tượng trưng để một tiếng chuông, một làn sương, một màu chiều mang nỗi buồn ấy, không nói ra. Bài thơ vì thế mơ hồ, đa nghĩa, và người đọc phải đi qua hình ảnh, âm thanh để chạm tới tâm trạng.

Chủ nghĩa siêu thực: giải phóng giấc mơ và tiềm thức

Chủ nghĩa siêu thực hình thành ở Pháp sau Chiến tranh thế giới thứ nhất. André Breton công bố "Tuyên ngôn siêu thực" năm 1924, và nhóm siêu thực chịu ảnh hưởng của học thuyết phân tâm học về vô thức, giấc mơ. Họ cho rằng lý trí và thói quen đã che lấp phần sâu nhất của con người; muốn chạm tới nó, phải để ngôn từ tự tuôn chảy, thoát khỏi sự kiểm soát.

Một kỹ thuật nổi tiếng của nhóm là "viết tự động": viết thật nhanh, không sửa, không dừng lại suy nghĩ, để những liên tưởng bất ngờ trồi lên. Kết quả là những hình ảnh ghép các sự vật xa nhau, những không gian như giấc mơ, những logic đứt gãy mà người đọc thường thấy lạ, thậm chí khó hiểu.

Siêu thực không chỉ có trong văn chương mà còn trong hội họa và điện ảnh; nhiều người biết tới nó qua những bức tranh đồng hồ chảy mềm của Dalí trước khi đọc thơ siêu thực. Khi học, bạn chỉ cần nhớ cốt lõi: siêu thực không phải "kỳ ảo" như truyện cổ tích, mà là cố ý đi vào vùng vô thức của tâm trí, nơi cái thực và cái mơ hòa vào nhau.

Bảng phân biệt tượng trưng, siêu thực, lãng mạn và kỳ ảo

Bốn chữ này hay bị trộn vì đều có vẻ "không thực". Bảng dưới tách chúng theo điều nhà văn tìm kiếm và cách đạt tới điều đó.

Khái niệmTìm kiếm điều gìBằng cách nàoDấu hiệu dễ nhận
Lãng mạnCảm xúc, khát vọng cá nhânBộc lộ trực tiếp, tương phản, cường điệuNhân vật trữ tình nói thẳng nỗi lòng
Tượng trưngThế giới ẩn sau sự vật, tâm trạng mơ hồGợi, nhạc tính, tương giao giác quanHình ảnh mờ, nhiều âm vang, đa nghĩa
Siêu thựcVô thức, giấc mơLiên tưởng tự do, ghép hình ảnh xa nhauLogic đứt gãy, cảnh như mộng
Kỳ ảo (truyền kỳ, cổ tích)Cái thần kỳ tồn tại song song đời thựcYếu tố siêu nhiên trong cốt truyệnMa, tiên, phép lạ được kể như chuyện thật

Một bài thơ có thể có nhiều lớp: nền lãng mạn với vài hình ảnh tượng trưng và đôi chỗ siêu thực. Bạn không cần tìm một nhãn duy nhất; nên chỉ ra lớp nào đang hiện rõ ở câu thơ mình phân tích.

Dấu vết trong Thơ mới: nhận ra thế nào

Tương giao cảm giác ở Xuân Diệu. Câu "Tháng giêng ngon như một cặp môi gần" trong "Vội vàng" dùng vị giác để nói thời gian, một lối so sánh khác hẳn thơ cũ. Nhiều nhà nghiên cứu xem kiểu tương giao này là ảnh hưởng của thơ Pháp, trong đó có thơ tượng trưng; dù vậy cái nền của "Vội vàng" vẫn là cảm hứng lãng mạn yêu đời.

Hình ảnh mang nghĩa tượng trưng ở Hàn Mặc Tử. Trong "Đây thôn Vĩ Dạ", câu "Gió theo lối gió, mây đường mây / Dòng nước buồn thiu hoa bắp lay" không chỉ tả cảnh. Gió và mây vốn đi cùng nhau mà nay chia lìa, dòng nước mang tâm trạng: cảnh được dùng như một biểu tượng cho sự xa cách, đúng tinh thần gợi chứ không nói thẳng.

Yếu tố siêu thực trong thơ "điên" của Hàn Mặc Tử. Ở các tập về sau, thơ Hàn Mặc Tử có những hình ảnh trăng, hồn, máu ghép lại theo logic của mộng và của cảm giác đau đớn. Có ý kiến cho rằng đây là siêu thực tự phát, nảy sinh từ chính bi kịch đời ông, không hẳn là học theo lý thuyết siêu thực Pháp. Khi viết, nên giữ cách nói thận trọng này.

Nhóm Xuân Thu Nhã Tập và các thử nghiệm. Nhóm Xuân Thu Nhã Tập (1942) đề xướng một quan niệm thơ coi trọng cái đẹp tinh tế, sự huyền diệu, gần với tinh thần tượng trưng. Thơ của nhóm thường khó đọc, được đánh giá khác nhau, nhưng cho thấy Thơ mới đã đi xa khỏi lãng mạn thuần túy ở chặng cuối.

Đọc một khổ thơ theo hướng tượng trưng: thử với khổ cuối "Đây thôn Vĩ Dạ"

Khổ cuối bài thơ là chỗ thuận lợi để luyện cách đọc này: "Mơ khách đường xa, khách đường xa / Áo em trắng quá nhìn không ra / Ở đây sương khói mờ nhân ảnh / Ai biết tình ai có đậm đà?". Bạn có thể đi theo bốn bước.

  1. Tách lớp tả và lớp gợi. Lớp tả: một bóng áo trắng, một không gian sương khói. Lớp gợi: hình bóng người thương đã nhòa đi, khoảng cách không đo bằng đường xa mà bằng sự mờ ảo của chính tâm hồn người nhớ.
  2. Nghe âm thanh, nhịp điệu. Điệp ngữ "khách đường xa, khách đường xa" như tiếng gọi vọng lại, xa dần. Âm hưởng ấy góp phần tạo cảm giác hư ảo nhiều hơn mọi lời giải thích.
  3. Tìm chỗ thực và mộng nhòe vào nhau. Chữ "mơ" mở đầu khổ thơ báo hiệu ta đã bước vào cõi mộng; "áo em trắng quá nhìn không ra" là một nghịch lý: càng trắng càng không thấy. Cái nhìn ở đây là cái nhìn của tâm trạng, không phải của mắt.
  4. Gọi tên vừa đủ. Kết luận rằng khổ thơ mang dấu ấn tượng trưng ở lối gợi, ở hình ảnh sương khói, ở nhạc điệu, trên nền cảm xúc lãng mạn của một tâm hồn khao khát gắn bó mà mặc cảm chia lìa.

Bốn bước này dùng được cho nhiều bài thơ khác có không gian mờ ảo. Lưu ý không áp nó cho mọi bài thơ: một bài thơ tả thực rõ ràng thì đọc theo hướng tượng trưng là cưỡng ép văn bản.

Dùng trong bài thi: viết sao cho đúng mức

Tượng trưng và siêu thực là phần nâng cao, chủ yếu dùng cho học sinh giỏi khi phân tích Hàn Mặc Tử, Xuân Diệu, Chế Lan Viên. Một số lời khuyên và câu dẫn mẫu tự viết:

  • Luôn bắt đầu từ câu thơ, rồi mới gọi tên khái niệm. "Gió theo lối gió, mây đường mây: cảnh không còn là cảnh, nó đã thành một ẩn dụ cho sự chia lìa, kiểu hình ảnh mà thơ tượng trưng ưa dùng."
  • Dùng các cụm "mang dấu ấn", "gần với", "có yếu tố" thay vì "là thơ tượng trưng", "là thơ siêu thực". Nền của Thơ mới vẫn là lãng mạn.
  • Không cần nhắc tên Baudelaire, Breton nếu đề không đòi hỏi. Một câu về ảnh hưởng thơ Pháp là đủ, sau đó trở về văn bản.
  • Với thơ khó hiểu, đừng cố giải nghĩa từng hình ảnh như giải đố. Hãy chỉ ra cảm giác chung mà chuỗi hình ảnh tạo ra, và chỗ nó khác lối nói thông thường.

Dàn ý ngắn cho câu hỏi "Chỉ ra yếu tố tượng trưng trong một khổ thơ": nêu hình ảnh, chỉ ra nghĩa gợi ngoài nghĩa tả, liên hệ tâm trạng chủ thể trữ tình, đánh giá cái mới so với thơ truyền thống.

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Những lỗi sau hay xuất hiện khi học sinh lần đầu dùng hai khái niệm này:

  • Nhầm "biểu tượng" với "chủ nghĩa tượng trưng". Thơ nào cũng có thể dùng biểu tượng; chủ nghĩa tượng trưng là một trào lưu có quan niệm riêng.
  • Nhầm "bút pháp ước lệ tượng trưng" của thơ trung đại với chủ nghĩa tượng trưng phương Tây. Hai thứ cùng chữ nhưng khác hẳn nguồn gốc và nguyên tắc.
  • Gọi mọi hình ảnh lạ là siêu thực. Hình ảnh lạ có thể chỉ là ẩn dụ táo bạo; siêu thực gắn với logic của mộng và vô thức.
  • Khẳng định chắc chắn Hàn Mặc Tử học theo trường phái siêu thực Pháp. Đây là vấn đề còn nhiều ý kiến.

Câu hỏi ôn tập: (1) Nêu ba nguyên tắc của thơ tượng trưng. (2) Phân biệt siêu thực với kỳ ảo bằng một ví dụ. (3) Phân tích yếu tố tượng trưng trong hai câu "Gió theo lối gió, mây đường mây / Dòng nước buồn thiu hoa bắp lay". (4) Vì sao nên nói "mang dấu ấn tượng trưng" thay vì "là thơ tượng trưng" khi bàn về Thơ mới?

Câu hỏi thường gặp

Chủ nghĩa tượng trưng có liên quan gì đến bút pháp ước lệ tượng trưng trong Truyện Kiều không?

Gần như không. Bút pháp ước lệ tượng trưng là truyền thống thơ trung đại phương Đông, dùng hình ảnh quy ước như tùng, cúc, trúc, mai. Chủ nghĩa tượng trưng là trào lưu thơ Pháp cuối thế kỷ XIX với quan niệm khác hẳn.

Thơ tượng trưng có khó hiểu không?

Thường khó hơn thơ lãng mạn, vì nó gợi chứ không nói thẳng và coi trọng âm thanh hơn nghĩa rõ ràng. Cách đọc tốt là cảm nhịp điệu và hình ảnh trước, rồi mới tìm nghĩa, chấp nhận rằng có nhiều cách hiểu.

Có nhà thơ Việt Nam nào là nhà thơ tượng trưng thuần túy không?

Khó tìm một người thuần túy. Các nhà thơ Việt chịu ảnh hưởng tượng trưng ở mức độ khác nhau và hòa nó với truyền thống thơ Việt, thơ Đường, cảm hứng lãng mạn. Vì vậy nên dùng cách nói mang dấu ấn hay có yếu tố.

Siêu thực và hiện thực huyền ảo khác nhau thế nào?

Siêu thực đi vào vô thức, giấc mơ, logic đứt gãy. Hiện thực huyền ảo kể những điều kỳ lạ như chuyện bình thường trong một bối cảnh đời thực cụ thể, mạch truyện vẫn rõ ràng. Hai khái niệm khác nhau về mục đích và cách viết.

Đề thi phổ thông có hỏi về tượng trưng, siêu thực không?

Hiếm khi hỏi trực tiếp. Hiểu biết này chủ yếu giúp bạn phân tích sâu hơn thơ Hàn Mặc Tử, Xuân Diệu và một số bài thơ hiện đại, nhất là trong đề học sinh giỏi hoặc đề đọc hiểu thơ lạ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138