Hiểu biết về trào lưu giúp bạn giải thích vì sao tác phẩm được viết như vậy, và chỉ ra chỗ nó vượt khỏi những người cùng thời. Cách dùng đúng là đi từ văn bản ra bối cảnh rồi quay về văn bản: xác định mốc ra đời, tìm dấu hiệu trào lưu trên trang viết, đối chiếu với nguyên tắc chung, chỉ ra nét riêng, và kết luận vừa đủ.
Ngược lại, cách dùng sai là dán nhãn trào lưu ở mở bài rồi để nhãn ấy quyết định mọi nhận xét. Bài này đi qua năm bước, có ví dụ trên những tác phẩm quen thuộc, kèm dàn ý mẫu, những câu dẫn tự viết và bảng lỗi hay gặp để bạn tự rà bài làm của mình.
Vì sao hiểu biết trào lưu làm bài viết sâu hơn
Một nhận xét như "câu văn giàu hình ảnh, nhân vật hiện lên sinh động" đúng với hàng nghìn tác phẩm. Nó không sai, nhưng không giúp người đọc hiểu thêm điều gì riêng về tác phẩm đang bàn. Khi bạn đặt tác phẩm vào bối cảnh trào lưu, nhận xét bắt đầu có chiều sâu: bạn thấy được tác phẩm đang trả lời câu hỏi nào của thời đại, đang theo hoặc đang cưỡng lại quy ước nào.
Ví dụ, nói "Số đỏ dùng tiếng cười" là chưa đủ. Nói "giữa dòng văn học hiện thực vốn nặng giọng xót xa, Vũ Trọng Phụng chọn tiếng cười trào phúng để phơi bày xã hội thượng lưu thành thị, và chương "Hạnh phúc của một tang gia" là nơi tiếng cười ấy sắc nhất" là đã có bối cảnh, có so sánh, có điểm nhấn. Câu thứ hai chứa một hiểu biết trào lưu nhưng không hề giảng lý thuyết.
Điều kiện để làm được như vậy là bạn nắm nguyên tắc của các trào lưu ở mức đủ dùng: lãng mạn tìm gì, hiện thực đòi gì, khuynh hướng sử thi nhìn con người ra sao. Phần còn lại là kỹ năng đặt đúng chỗ, và đó là nội dung của năm bước dưới đây.
Năm bước đặt văn bản vào bối cảnh trào lưu
Trình tự này dùng được cho cả thơ lẫn truyện, cả tác phẩm đã học lẫn văn bản lạ trong phần đọc hiểu.
- Xác định mốc ra đời và nơi in. Năm sáng tác, tập sách, tờ báo. "Nhớ rừng" in trong tập "Mấy vần thơ" của Thế Lữ, gắn với những năm đầu Thơ mới; chỉ riêng mốc này đã gợi ý hướng đọc.
- Tìm dấu hiệu trên văn bản. Kiểu nhân vật, kiểu không gian, giọng điệu, cách kết thúc. Con hổ chán ghét "cảnh không đời nào thay đổi" và hoài niệm đại ngàn: dấu hiệu bất hòa với thực tại, tìm về một thế giới khác.
- Đối chiếu với nguyên tắc chung của trào lưu. Bất hòa với thực tại, khao khát tự do, hướng về quá khứ huy hoàng là những nét quen của văn học lãng mạn. Đến đây bạn có cơ sở nói bài thơ mang tinh thần lãng mạn.
- Chỉ ra nét riêng vượt khuôn. Điều gì khiến tác phẩm không lẫn với người cùng trào lưu? Với "Nhớ rừng", đó là hình tượng con hổ, một biểu tượng mạnh mẽ chứ không ủy mị, và giọng thơ hùng tráng hiếm trong Thơ mới vốn nhiều buồn thương.
- Kết luận vừa đủ. Một câu nối tác phẩm với trào lưu và với giá trị riêng: tác phẩm vừa tiêu biểu cho khát vọng tự do của một thế hệ, vừa đóng góp một tiếng nói riêng.
Bước 4 là bước nhiều bài bỏ quên, và cũng là bước tạo khác biệt. Hiểu trào lưu để thấy cái chung là dễ; dùng cái chung làm nền để nhìn rõ cái riêng mới là mục đích.
Áp dụng cho một tác phẩm vượt qua hai giai đoạn: Nguyễn Tuân và "Người lái đò Sông Đà"
Năm bước không chỉ dùng cho tác phẩm "đúng trào lưu". Trường hợp khó hơn là nhà văn đi qua hai giai đoạn. Nguyễn Tuân trước 1945 thuộc dòng lãng mạn, đi tìm cái đẹp tài hoa của một thời đã qua; "Người lái đò Sông Đà" viết sau 1945, in trong tập "Sông Đà" (1960), khi ông đã hướng ngòi bút về con người lao động và thiên nhiên Tây Bắc.
Áp dụng năm bước: mốc ra đời cho thấy tác phẩm thuộc văn học sau 1945; dấu hiệu trên văn bản là ông lái đò hiện lên như một người nghệ sĩ tài hoa trên sông nước, đối diện với một con sông hung bạo; đối chiếu nguyên tắc chung, tác phẩm mang cảm hứng ngợi ca con người lao động của văn học giai đoạn này. Nhưng nét riêng nằm ở chỗ Nguyễn Tuân vẫn giữ cái nhìn tài hoa, uyên bác, vẫn tìm cái đẹp ở chỗ phi thường; chỉ có điều cái phi thường giờ nằm ở người lao động bình thường.
Câu dẫn mẫu tự viết: "Ở Nguyễn Tuân, đổi thay của thời đại không xóa đi phong cách mà đổi hướng cho nó: cái tài hoa ngày trước tìm ở người tử tù viết chữ đẹp, nay tìm ở người lái đò vượt thác." Một câu như vậy cho thấy bạn hiểu cả trào lưu, cả giai đoạn, cả phong cách, mà không cần giảng giải dài.
Dàn ý mẫu: phân tích một đoạn trích có dùng hiểu biết trào lưu
Lấy đoạn trích "Tức nước vỡ bờ" từ "Tắt đèn" của Ngô Tất Tố. Dàn ý dưới đây cho thấy hiểu biết trào lưu được rải ở đâu, chứ không gom thành một đoạn riêng.
Mở bài: giới thiệu Ngô Tất Tố và "Tắt đèn" trong một câu có bối cảnh: tiểu thuyết ra đời giữa lúc văn học hiện thực đang lên, lấy đề tài sưu thuế ở nông thôn. Nêu vấn đề: sức phản kháng của chị Dậu.
Thân bài, luận điểm một: hoàn cảnh của gia đình chị Dậu trong ngày sưu, những chi tiết cụ thể về bát cháo, về anh Dậu ốm. Câu chốt: lối miêu tả chi tiết chân thực, đúng nguyên tắc hiện thực, khiến tình thế căng như dây đàn. Luận điểm hai: diễn biến hành động của chị Dậu từ van xin đến phản kháng. Câu chốt: tính cách được giải thích bằng hoàn cảnh, đúng logic "tức nước vỡ bờ". Luận điểm ba: nghệ thuật khắc họa nhân vật qua đối thoại, hành động.
Đánh giá: đặt đoạn trích trong dòng hiện thực: cùng tinh thần phơi bày, nhưng nét riêng của Ngô Tất Tố là để người nông dân phản kháng, một điều không nhiều tác phẩm cùng thời làm được. Kết bài: giá trị hiện thực và nhân đạo của đoạn trích.
Ba câu hỏi tự kiểm trước khi viết tên một trào lưu
Câu này đang đi từ văn bản ra hay từ nhãn vào? Câu tốt đi theo chiều: chi tiết, rồi nhận xét, rồi mới nối với trào lưu. Câu yếu đi ngược: tên trào lưu, rồi suy ra tác phẩm phải thế này thế kia. Nếu câu của bạn bắt đầu bằng "vì là nhà văn lãng mạn nên...", hãy đảo lại.
Có chi tiết nào trong văn bản chống lại nhãn mình định dán không? Đây là câu hỏi giúp bạn tránh gán nhãn sai. Truyện Thạch Lam có nhiều trang tả thực; thơ Xuân Diệu sau này viết về đời sống mới; "Vợ nhặt" vừa hiện thực vừa lạc quan. Khi thấy chi tiết chống lại nhãn, đừng giấu nó đi, mà biến nó thành một ý: tác phẩm vượt khuôn ở chỗ nào.
Bỏ câu này đi, bài có mất gì không? Nếu câu về trào lưu bỏ đi mà bài không mất ý nào, đó là câu trang trí. Câu có giá trị là câu giải thích được một điều mà phân tích văn bản đơn thuần chưa giải thích được, ví dụ vì sao nhân vật được đặt trong không gian phi thường, vì sao kết thúc lại bỏ ngỏ.
Lỗi gán nhãn hay gặp và cách sửa
Bảng dưới gom những câu sai điển hình khi dùng hiểu biết trào lưu, kèm cách viết lại. Đọc cột giữa để hiểu vì sao câu gốc bị coi là chưa ổn.
| Câu hay gặp | Vấn đề | Viết lại |
|---|---|---|
| "Xuân Diệu là nhà thơ lãng mạn nên bài thơ buồn." | Suy từ nhãn ra văn bản, ngược chiều | "Nỗi buồn trong bài thơ bắt nguồn từ ý thức về thời gian trôi, một cảm thức quen thuộc của thơ lãng mạn." |
| "Nam Cao là nhà văn hiện thực vĩ đại nhất." | Xếp hạng, thiếu căn cứ | "Nam Cao đưa văn học hiện thực đi sâu vào tâm lý nhân vật, điều khiến truyện của ông khác nhiều cây bút cùng thời." |
| "Tác phẩm thuộc chủ nghĩa hiện thực phê phán nên có giá trị cao." | Coi trào lưu là thước đo giá trị | "Giá trị của tác phẩm nằm ở chỗ nó tái hiện chân thực số phận con người và khơi lòng thương cảm." |
| Đoạn mở bài dài nửa trang về Thơ mới | Lấn át văn bản | Một câu bối cảnh, rồi vào vấn đề |
Nguyên tắc chung: trào lưu là ống kính để nhìn văn bản rõ hơn, không phải tấm biển dán lên văn bản. Mỗi khi viết tên một trào lưu, hãy tự hỏi câu tiếp theo có trở về một chi tiết trong văn bản không.
Câu hỏi ôn tập và bài tập tự luyện
Phần này dành cho bạn tự luyện sau khi đọc xong. Không có đáp án mẫu; cách tự kiểm tra là xem câu trả lời của mình có đi đủ năm bước không.
- Áp dụng năm bước cho "Hai đứa trẻ" của Thạch Lam, chú ý bước bốn: điều gì khiến truyện khác tiểu thuyết luận đề của Tự lực văn đoàn?
- Viết một câu mở bài có bối cảnh trào lưu cho "Chí Phèo", không quá hai dòng.
- Viết đoạn đánh giá năm câu cho chương "Hạnh phúc của một tang gia", trong đó có một câu đặt tác phẩm vào dòng hiện thực và một câu chỉ ra nét riêng của tiếng cười Vũ Trọng Phụng.
- Chọn một bài thơ sau 1945 bạn đã học, chỉ ra một dấu hiệu khuynh hướng sử thi và một dấu hiệu phong cách riêng của tác giả.
- Sửa lại câu: "Huy Cận là nhà thơ Thơ mới nên Tràng giang buồn." theo đúng chiều từ văn bản ra trào lưu.
Khi luyện, bạn nên viết tay rồi đọc lại, gạch dưới mọi tên trào lưu xuất hiện trong bài. Nếu một tên trào lưu không kéo theo chi tiết nào của văn bản, câu đó có thể bỏ mà bài không mất gì.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc nhắc tên trào lưu trong mọi bài nghị luận văn học không?
Không bắt buộc. Nhiều bài tốt không nhắc tên trào lưu nào mà vẫn có chiều sâu nhờ phân tích kỹ văn bản. Hiểu biết trào lưu chỉ nên xuất hiện khi nó giúp giải thích một đặc điểm cụ thể của tác phẩm.
Văn bản lạ trong phần đọc hiểu thì làm sao biết thuộc trào lưu nào?
Bạn dựa vào năm sáng tác nếu đề có ghi, rồi tìm dấu hiệu trên văn bản như kiểu nhân vật, giọng điệu, cách kết thúc. Nếu không đủ căn cứ, chỉ cần nói tác phẩm mang những nét nào, không cần gọi tên trào lưu.
Nên đặt hiểu biết trào lưu ở đâu trong bài?
Ba vị trí hợp lý là một câu trong mở bài, câu chốt cuối mỗi luận điểm khi lý giải nghệ thuật, và phần đánh giá chung. Tránh dồn thành một đoạn riêng dài kể lịch sử văn học.
Làm sao chỉ ra nét riêng của tác phẩm so với trào lưu?
Hãy so tác phẩm với một hai tác phẩm cùng thời bạn đã học, rồi hỏi điều gì ở đây không có ở kia: một kiểu nhân vật, một giọng văn, một cách kết thúc. Điều khác ấy thường chính là nét riêng cần nêu.
Nếu nhớ không chắc năm ra đời của tác phẩm thì sao?
Hãy ghi theo giai đoạn, ví dụ trước năm 1945 hoặc những năm kháng chiến, thay vì ghi một năm cụ thể có thể sai. Ghi sai năm làm người đọc nghi ngờ các thông tin khác trong bài.
Dùng hiểu biết trào lưu có làm bài viết khô không?
Chỉ khô khi bạn giảng lý thuyết. Nếu mỗi hiểu biết trào lưu đi kèm một chi tiết văn bản và một nhận xét cảm nhận, bài viết vừa có chiều sâu vừa giữ được hơi văn.