LyLuan.comLý Luận
Trào lưu và phương pháp sáng tác

Hiện đại và hậu hiện đại trong văn học khác nhau thế nào: phân biệt cho người mới học

Chủ nghĩa hiện đại và hậu hiện đại khác nhau ở niềm tin vào ý nghĩa, cách kể, thái độ với truyền thống; bảng so sánh, ví dụ Kafka, Woolf, Calvino và cách viết thận trọng.

A Vietnamese female literature student seen from behind in a nearly empty lecture hall, scattered loose pages on the desk, high wide angle from the back row, cool fluorescent light

Chủ nghĩa hiện đại trong văn học (nửa đầu thế kỷ XX) phá vỡ lối kể truyền thống để đi sâu vào ý thức con người, nhưng vẫn tin nghệ thuật có thể tìm ra một trật tự, một ý nghĩa giữa đời sống hỗn loạn. Hậu hiện đại (nửa sau thế kỷ XX) hoài nghi chính niềm tin ấy: nó giễu nhại, phân mảnh, trộn lẫn, coi mọi câu chuyện lớn đều chỉ là một cách kể.

Nói gọn: hiện đại đau đớn vì thế giới mất trật tự và cố tìm lại nó; hậu hiện đại chấp nhận sự mất trật tự và chơi với nó. Bài này dành cho học sinh giỏi và sinh viên năm đầu, giải thích hai khái niệm ở mức nhập môn, đặt chúng cạnh nhau, gợi ý cách nhận ra khi đọc và nhắc những chỗ cần viết thận trọng vì ranh giới hai khái niệm vốn rất mờ.

Chủ nghĩa hiện đại: khi lối kể cũ không còn đủ

Đầu thế kỷ XX, châu Âu trải qua những chấn động lớn: chiến tranh thế giới, đô thị hóa, những phát hiện mới về tâm lý con người, về thời gian, về ngôn ngữ. Nhiều nhà văn cảm thấy cách kể của tiểu thuyết thế kỷ XIX, với người kể biết hết, cốt truyện có đầu có cuối, nhân vật giải thích được bằng hoàn cảnh, không còn nói đúng trải nghiệm của con người hiện đại.

Họ thử nghiệm. Virginia Woolf trong "Bà Dalloway" và James Joyce trong "Ulysses" dùng kỹ thuật dòng ý thức, theo dòng suy nghĩ đứt nối của nhân vật trong một ngày. Marcel Proust trong "Đi tìm thời gian đã mất" để ký ức tự trỗi dậy. Franz Kafka trong "Hóa thân" kể chuyện một người tỉnh dậy thấy mình biến thành con côn trùng khổng lồ, bằng một giọng văn bình thản đến lạnh người, để nói về sự tha hóa và cô đơn.

Điểm chung: hướng vào thế giới bên trong, phá vỡ thời gian tuyến tính, thử nghiệm hình thức. Nhưng đằng sau sự thử nghiệm vẫn là một khát vọng nghiêm trang: hình thức nghệ thuật có thể cứu vãn, tổ chức lại một thế giới đã vỡ. Đó là chỗ phân biệt quan trọng nhất với hậu hiện đại.

Hậu hiện đại: hoài nghi những câu chuyện lớn

Từ khoảng giữa thế kỷ XX, một lối viết khác xuất hiện. Triết gia Jean-François Lyotard, trong cuốn sách năm 1979 thường được dịch là "Hoàn cảnh hậu hiện đại", mô tả hậu hiện đại như sự hoài nghi đối với các "đại tự sự", tức những câu chuyện lớn tự nhận giải thích được toàn bộ lịch sử và con người. Văn học hậu hiện đại mang tinh thần ấy vào trang viết.

Những thủ pháp hay gặp: giễu nhại các văn bản và thể loại cũ; siêu hư cấu, tác phẩm tự nói về việc mình đang được viết; phân mảnh, câu chuyện vỡ thành nhiều mảnh không ráp được trọn; liên văn bản dày đặc; xóa ranh giới giữa văn chương bác học và văn hóa đại chúng. Tiểu thuyết "Nếu một đêm đông có người lữ khách" của Italo Calvino là ví dụ hay được nhắc: chính người đọc trở thành nhân vật, và cuốn sách liên tục bắt đầu những câu chuyện không bao giờ kết.

Cần nhớ hậu hiện đại không có nghĩa là "hiện đại hơn" hay "mới hơn nên hay hơn". Chữ "hậu" chỉ quan hệ đi sau và phản ứng lại, giống như chủ nghĩa lãng mạn từng phản ứng lại chủ nghĩa cổ điển.

Bảng so sánh hiện đại và hậu hiện đại

Bảng này là khung để nhớ, không phải ranh giới tuyệt đối. Nhiều tác phẩm nằm ở vùng giữa, và các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận về việc xếp tác giả nào vào đâu.

Tiêu chíHiện đạiHậu hiện đại
Thái độ với ý nghĩaĐau đớn vì mất ý nghĩa, cố tìm lại qua nghệ thuậtHoài nghi việc có một ý nghĩa duy nhất, chơi với sự đa nghĩa
Giọng điệuNghiêm trang, u uẩnGiễu nhại, hài hước đen, mỉa mai
Hướng khám pháThế giới bên trong, ý thức, ký ứcChính ngôn ngữ, chính hành động kể, các văn bản khác
Kết cấuPhá thời gian tuyến tính nhưng vẫn có một trung tâmPhân mảnh, nhiều trung tâm hoặc không có trung tâm
Với truyền thốngĐoạn tuyệt để đổi mớiVay mượn, trộn lẫn, trích dẫn và giễu nhại
Văn học cao và đại chúngThường đề cao tính bác học, kén người đọcXóa ranh giới, dùng cả thể loại bình dân

Một mẹo nhỏ: khi đọc một tác phẩm khó, hãy hỏi "nhà văn có tin câu chuyện mình kể dẫn tới một ý nghĩa không?". Nếu tác phẩm u uẩn đi tìm ý nghĩa, nó nghiêng về hiện đại; nếu nó cười cợt cả việc đi tìm, nó nghiêng về hậu hiện đại.

Ở Việt Nam: dùng khái niệm thế nào cho thận trọng

Văn học Việt Nam sau 1986 có nhiều thử nghiệm: kết cấu phân mảnh, giọng giễu nhại, nhiều điểm nhìn, cái kỳ ảo đan với đời thường. Một số nhà nghiên cứu đã đọc truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, tiểu thuyết Bảo Ninh hay một số cây bút trẻ hơn dưới góc độ hiện đại, hậu hiện đại. Nhưng việc xếp tác giả nào là "hậu hiện đại" vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau.

Với học sinh, cách làm an toàn và đúng về học thuật là nói về yếu tố chứ không gán nhãn trào lưu. Ví dụ: "truyện có kết cấu phân mảnh", "giọng kể có chất giễu nhại", "nhiều điểm nhìn đan xen". Những nhận xét này kiểm chứng được trên văn bản, còn câu "đây là tác phẩm hậu hiện đại" thì cần cả một công trình mới chứng minh nổi.

Câu dẫn mẫu tự viết: "Truyện không kể theo một mạch, mà vỡ thành những mảnh đời đặt cạnh nhau, để người đọc tự ráp; lối kết cấu này gần với những thử nghiệm của văn xuôi hiện đại, và cho thấy nhà văn không còn tin vào một câu trả lời duy nhất cho số phận nhân vật." Câu viết như vậy có khái niệm mà không bị khái niệm nuốt mất.

Một thí nghiệm nhỏ: cùng một chuyện, ba cách kể

Để thấy khác biệt, thử kể cùng một chuyện: một người đàn ông trở về làng sau nhiều năm xa. Ba đoạn dưới là mẫu tự viết cho mục đích học tập, không trích từ tác phẩm nào.

Kể theo lối truyền thống: "Năm ấy anh về làng. Cây đa đầu làng vẫn đó, nhưng mẹ anh đã mất. Anh đứng lặng trước ngôi mộ, hiểu rằng mình về muộn." Có trình tự, có nguyên nhân, người kể biết rõ tất cả.

Kể theo lối hiện đại: "Cây đa. Mùi khói rơm, giống buổi chiều nào đó, buổi chiều mẹ gọi tên anh từ cuối ngõ, hay anh đã tưởng tượng ra tiếng gọi ấy suốt mười năm ở nơi xa. Bây giờ là mấy giờ. Anh không nhớ mình đã đứng trước ngôi mộ bao lâu." Thời gian vỡ theo ký ức, câu chuyện đi vào ý thức nhân vật, nỗi đau nghiêm trang.

Kể theo lối hậu hiện đại: "Người đàn ông trở về làng. Bạn đã đọc chuyện này ở đâu đó rồi, phải không? Cây đa, ngôi mộ, nỗi ân hận. Người kể xin phép đổi đi: lần này cây đa đã bị chặt để làm bãi đỗ xe, và người mẹ vẫn còn sống, đang bán vé ở đó." Người kể tự lộ diện, giễu nhại chính mô típ quen thuộc, mời người đọc nhận ra rằng câu chuyện nào cũng là một cách kể.

Ba đoạn cho thấy sự khác nhau không nằm ở đề tài, mà ở quan hệ giữa người kể, câu chuyện và người đọc. Đây là điều bạn nên tìm khi đọc một văn bản có kết cấu lạ.

Nhận ra khi đọc: năm dấu hiệu nên tìm

Thời gian bị xáo trộn. Truyện nhảy giữa quá khứ và hiện tại theo ký ức, không theo lịch. Đây là dấu hiệu chung của cả hai, nhưng ở hiện đại thường gắn với ý thức một nhân vật, ở hậu hiện đại có thể là trò chơi kết cấu.

Người kể không đáng tin hoặc tự lộ diện. Người kể thú nhận mình đang bịa, sửa lại câu chuyện, hỏi thẳng người đọc. Kiểu tự lộ diện này nghiêng về siêu hư cấu, đặc trưng hơn của hậu hiện đại.

Giọng giễu nhại. Tác phẩm bắt chước giọng một thể loại quen (truyện cổ tích, sử biên niên, báo cáo) rồi lật ngược. Khi thấy giọng nghiêm trang được dùng cho chuyện tầm thường, hãy nghĩ tới giễu nhại.

Kết thúc nhiều khả năng. Không có một kết thúc, hoặc có vài kết thúc đặt cạnh nhau. Người đọc được mời cùng quyết định, thay vì nhận một bài học.

Văn bản đối thoại với văn bản khác. Truyện mượn tên nhân vật, cốt truyện, câu chữ của tác phẩm khác để nói điều mới. Nhận ra lớp đối thoại ấy là điều kiện để hiểu tác phẩm.

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Hai khái niệm này dễ biến thành những từ "nghe cho sang" trong bài viết. Một số lỗi cần tránh:

  • Dùng "hiện đại" theo nghĩa thời gian (văn học hiện đại Việt Nam từ đầu thế kỷ XX) lẫn với "chủ nghĩa hiện đại" (trào lưu phương Tây). Nên nói rõ mình dùng nghĩa nào.
  • Gán nhãn hậu hiện đại cho mọi tác phẩm có kết thúc mở. Kết thúc mở có từ rất lâu trước hậu hiện đại.
  • Cho rằng hậu hiện đại là "không có ý nghĩa gì". Nó hoài nghi một ý nghĩa duy nhất, không phủ nhận việc đọc có ý nghĩa.
  • Liệt kê thuật ngữ mà không dẫn chứng từ văn bản. Mỗi thuật ngữ cần một chi tiết đi kèm.

Câu hỏi ôn tập: (1) Chỉ ra điểm khác cốt lõi giữa hiện đại và hậu hiện đại về thái độ với ý nghĩa. (2) Giải thích các thuật ngữ giễu nhại, siêu hư cấu, phân mảnh, mỗi thuật ngữ một câu. (3) Vì sao "Hóa thân" của Kafka thường được xếp vào chủ nghĩa hiện đại? (4) Viết một câu nhận xét kết cấu một truyện ngắn bất kỳ mà không gán nhãn trào lưu.

Câu hỏi thường gặp

Văn học hiện đại Việt Nam có phải là chủ nghĩa hiện đại không?

Không. Văn học hiện đại Việt Nam là cách gọi theo thời gian, chỉ văn học từ đầu thế kỷ XX tới nay, gồm nhiều khuynh hướng. Chủ nghĩa hiện đại là một trào lưu cụ thể của văn học phương Tây nửa đầu thế kỷ XX.

Kafka thuộc hiện đại hay hậu hiện đại?

Kafka thường được xếp vào chủ nghĩa hiện đại. Tác phẩm của ông đi vào nỗi cô đơn, tha hóa với giọng nghiêm trang, u uẩn, dù nhiều nhà văn hậu hiện đại về sau coi ông là người đi trước và học hỏi rất nhiều.

Trăm năm cô đơn là hiện đại hay hậu hiện đại?

Tác phẩm của García Márquez thường được gắn với hiện thực huyền ảo, một khái niệm riêng. Một số nhà nghiên cứu đọc nó dưới góc độ hậu hiện đại, số khác không. Bạn nên gọi đúng tên hiện thực huyền ảo cho chắc chắn.

Học sinh có cần biết về hậu hiện đại không?

Ở mức thi tốt nghiệp thì không bắt buộc. Học sinh giỏi và sinh viên nên biết khái niệm ở mức nhập môn để đọc các truyện ngắn có kết cấu lạ và hiểu các bài phê bình hiện nay.

Giễu nhại khác châm biếm ở đâu?

Châm biếm nhắm vào một thói xấu, một đối tượng ngoài đời. Giễu nhại nhắm vào một văn bản, một thể loại, một cách nói, bằng cách bắt chước rồi làm lệch đi. Hai thủ pháp có thể đi cùng nhau trong một tác phẩm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138