Văn học lãng mạn nhìn đời sống bằng cảm xúc và khát vọng của cá nhân, thường vươn tới cái phi thường, cái lý tưởng; văn học hiện thực nhìn đời sống bằng con mắt quan sát khách quan, đi vào cái bình thường, cái đang có, và giải thích con người bằng hoàn cảnh xã hội. Khác nhau cốt lõi nằm ở câu hỏi: nhà văn muốn đời sống trở thành thế nào, hay muốn đời sống hiện ra đúng như nó đang là.
Câu hỏi này xuất hiện liên tục trong đề so sánh hai tác phẩm trước 1945 và trong đề học sinh giỏi về văn học và hiện thực. Bài dưới đây đặt hai khuynh hướng trên tám tiêu chí, soi vào tác phẩm quen thuộc, chỉ ra chỗ hai dòng gặp nhau, và gợi ý cách viết một đoạn so sánh không rơi vào khen chê một chiều.
Bảng tám tiêu chí phân biệt lãng mạn và hiện thực
Mỗi tiêu chí là một câu hỏi bạn có thể đặt cho văn bản. Thường chỉ cần ba bốn tiêu chí rõ nhất là đã nhận ra khuynh hướng chủ đạo.
| Tiêu chí | Lãng mạn | Hiện thực |
|---|---|---|
| Nguồn cảm hứng | Khát vọng, ước mơ, cảm xúc cá nhân | Đời sống xã hội đang diễn ra |
| Thái độ với thực tại | Thoát ly, vượt lên, hoặc chống lại bằng mơ ước | Nhìn thẳng, phân tích, phơi bày |
| Nhân vật | Phi thường, tài hoa, mang lý tưởng, nội tâm mãnh liệt | Bình thường, điển hình cho một lớp người |
| Hoàn cảnh | Xa lạ, quá khứ, nơi chốn đặc biệt | Hoàn cảnh xã hội cụ thể, quen thuộc |
| Quan hệ nhân vật và hoàn cảnh | Nhân vật đứng cao hơn hoàn cảnh | Hoàn cảnh nhào nặn, chi phối nhân vật |
| Thủ pháp nổi bật | Tương phản, cường điệu, lý tưởng hóa | Chi tiết chân thực, khách quan, tâm lý |
| Giọng điệu | Trữ tình, say sưa, bay bổng | Tỉnh táo, lạnh, có khi châm biếm |
| Kết thúc | Thường mang tính lý tưởng hoặc bỏ ngỏ trong mơ | Thường mở, day dứt, chưa có lối thoát rõ |
Cẩn thận: đây là xu hướng, không phải luật. Có truyện hiện thực kết thúc bằng một niềm tin, có truyện lãng mạn rất kỹ chi tiết. Bảng giúp bạn nhận ra khuynh hướng chủ đạo, không dùng để chấm đúng sai từng câu.
Thử một thí nghiệm nhỏ: cùng một cảnh, hai cách viết
Cách nhanh nhất để cảm được khác biệt là tự viết. Hãy lấy một cảnh quen: một bà cụ bán hàng nước ở đầu chợ lúc trời sắp mưa. Dưới đây là hai đoạn mẫu tự viết cho mục đích học tập, không trích từ tác phẩm nào.
Cách viết nghiêng về lãng mạn: "Mây kéo về sẫm như mực tàu. Bà cụ ngồi bất động sau ấm nước, mái tóc bạc trắng nổi lên giữa nền trời tối, như một ngọn nến không chịu tắt. Gió có thổi bao nhiêu, cái dáng ngồi ấy vẫn thẳng." Ở đây nhân vật được tôn lên, cảnh được dùng làm nền tương phản, hình ảnh so sánh mang sắc thái lý tưởng hóa.
Cách viết nghiêng về hiện thực: "Trời sắp mưa. Bà cụ đếm lại mấy đồng bạc lẻ trong túi áo, nhìn sang hàng bánh bên cạnh đã dọn. Hôm nay mới bán được bốn bát nước chè. Bà lấy tấm ni lông cũ đậy cái ấm, tính xem về muộn thì có kịp nấu cơm cho thằng cháu không." Ở đây chi tiết là đồ vật, con số, lo toan cụ thể; nhân vật bị hoàn cảnh chi phối; giọng văn tỉnh và kiệm.
Hai đoạn cùng đầy cảm thông, nhưng một đoạn nâng con người lên khỏi hoàn cảnh, một đoạn giữ con người ở trong hoàn cảnh để người đọc nhìn rõ. Khi phân tích tác phẩm, bạn tìm chính những dấu hiệu ấy: kiểu so sánh, kiểu chi tiết, nhịp câu.
Một câu văn nói rõ khác biệt: "ánh trăng lừa dối"
Trong truyện ngắn "Trăng sáng" (1942), Nam Cao để nhân vật Điền, một nhà văn trẻ, từng mơ viết những trang đẹp như ánh trăng rồi nhận ra đời sống quanh mình đầy những tiếng khóc, tiếng chửi. Câu văn nổi tiếng: "Chao ôi! Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ những kiếp lầm than."
Câu văn này thường được dùng như một tuyên ngôn nghệ thuật của dòng hiện thực. "Ánh trăng" ở đây là hình ảnh cho thứ văn chương thoát ly, tô đẹp đời sống; "tiếng đau khổ" là đời sống thật của những người lao động nghèo. Khi dùng câu này, bạn nên giải thích đúng phạm vi: Nam Cao phản đối thứ văn chương lừa dối, không phải phủ nhận mọi cái đẹp hay mọi cảm xúc lãng mạn.
Đặt câu này cạnh "Chữ người tử tù", bạn có một cặp đối chiếu rất rõ. Nguyễn Tuân dựng cảnh cho chữ như một bức tranh sáng tối, cái đẹp chiến thắng; Nam Cao trong "Chí Phèo" để nhân vật thức tỉnh rồi bị chính xã hội làng Vũ Đại từ chối quyền làm người. Một bên tìm cái đẹp vượt lên hoàn cảnh, một bên chỉ ra hoàn cảnh nghiền nát cái đẹp. Cả hai đều xuất phát từ lòng trân trọng con người, nhưng chọn hai con đường khác nhau.
Khi hai dòng gặp nhau trong một tác phẩm: "Hai đứa trẻ" và "Vợ nhặt"
"Hai đứa trẻ" của Thạch Lam là ví dụ hay được chọn cho câu hỏi kết hợp. Phần hiện thực là bức tranh phố huyện nghèo: chợ tàn, rác rưởi, mẹ con chị Tí với hàng nước, bác phở Siêu, gia đình bác xẩm. Phần lãng mạn là tâm hồn Liên: nỗi buồn mơ hồ lúc chiều tàn, ký ức Hà Nội sáng rực, niềm chờ đợi chuyến tàu đêm như chờ một thế giới khác. Thạch Lam không thoát ly khỏi phố huyện, cũng không chỉ phơi bày nó; ông soi phố huyện qua một tâm hồn biết mơ ước.
Ở giai đoạn sau, "Vợ nhặt" của Kim Lân dựng nạn đói năm 1945 bằng những chi tiết rất thật: người chết như ngã rạ, nồi cháo cám, tiếng quạ trên cây gạo. Nhưng truyện được xây quanh niềm khao khát hạnh phúc và kết thúc bằng hình ảnh lá cờ đỏ và đoàn người đi phá kho thóc hiện lên trong óc Tràng. Cảm hứng lạc quan ấy là cảm hứng lãng mạn đặt trên nền hiện thực, không phải chủ nghĩa lãng mạn theo nghĩa trào lưu.
Từ hai ví dụ, bạn rút ra một ý dùng được nhiều lần: phân biệt khuynh hướng chủ đạo của tác phẩm với yếu tố của khuynh hướng kia xuất hiện trong tác phẩm. Câu dẫn mẫu: "Trên cái nền hiện thực tỉnh táo, nhà văn vẫn để lại một khoảng sáng của mơ ước, và chính khoảng sáng ấy làm nên chất thơ của truyện."
Mỗi khuynh hướng mạnh ở đâu, giới hạn ở đâu
Đề học sinh giỏi đôi khi yêu cầu bàn về giá trị và giới hạn của một khuynh hướng. Bảng dưới gợi ý cách nói cân bằng, tránh khen chê một chiều.
| Sức mạnh | Giới hạn có thể gặp | |
|---|---|---|
| Lãng mạn | Khẳng định khát vọng, con người cá nhân, vẻ đẹp tâm hồn; làm giàu ngôn ngữ, cảm xúc | Dễ thoát ly, lý tưởng hóa quá mức, nhân vật xa đời sống thường ngày |
| Hiện thực | Phơi bày, phân tích xã hội; nhân vật điển hình sống lâu; giá trị tư liệu và nhân đạo sâu | Có lúc nặng về bi quan, bế tắc; khi máy móc dễ thành liệt kê chi tiết |
Khi viết phần giới hạn, nên dùng chữ "có thể", "có lúc" và gắn với trường hợp cụ thể, vì những giới hạn này không đúng cho mọi tác phẩm. Đoạn này đặt ở phần mở rộng, sau khi đã chứng minh xong các luận điểm chính.
Viết đoạn so sánh lãng mạn và hiện thực: năm bước
Đề so sánh hai tác phẩm thuộc hai khuynh hướng thường khiến bài viết thành hai bài phân tích đặt cạnh nhau. Trình tự sau giúp đoạn so sánh thật sự so sánh.
- Tìm điểm chung để có cơ sở so sánh: cùng đề tài, cùng kiểu nhân vật, hoặc cùng một câu hỏi về con người. Không có điểm chung thì không so sánh được.
- Chọn hai đến ba tiêu chí trong bảng phù hợp nhất với đề, thường là nhân vật, quan hệ nhân vật với hoàn cảnh, và giọng điệu.
- Với mỗi tiêu chí, đặt dẫn chứng của hai tác phẩm cạnh nhau trong cùng một đoạn, không tách thành hai phần xa nhau.
- Lý giải sự khác biệt bằng khuynh hướng và bằng cá tính nhà văn, tránh chỉ nói "do khác khuynh hướng" mà không chỉ ra nó hiện ra ở chi tiết nào.
- Kết luận về điểm gặp nhau ở tầng sâu: cả hai đều là cách văn học trân trọng con người, mỗi cách có sức mạnh riêng.
Dàn ý ngắn cho đề "So sánh nhân vật Huấn Cao và Chí Phèo": mở bài nêu hai nhân vật, hai khuynh hướng; thân bài so sánh vẻ đẹp con người, quan hệ với hoàn cảnh, giọng kể; kết bài nói về hai con đường cùng hướng tới nhân phẩm.
Nhầm lẫn hay gặp
Những lỗi sau khiến bài so sánh bị đánh giá là hiểu khái niệm chưa chắc:
- Hiểu "lãng mạn" theo nghĩa đời thường là chuyện tình yêu mơ mộng. Trong lý luận, lãng mạn là một khuynh hướng nhìn đời sống, có thể viết về chiến tranh, về tù ngục, về thiên nhiên.
- Coi hiện thực là "chép lại đời sống". Văn học hiện thực vẫn hư cấu, chọn lọc và điển hình hóa; nó chỉ khác ở nguyên tắc chân thực.
- Đánh giá hơn kém: "hiện thực tiến bộ hơn lãng mạn". Cách viết này một chiều và dễ bị trừ ý; mỗi khuynh hướng có giá trị và giới hạn riêng.
- Dùng câu "ánh trăng lừa dối" để nói Nam Cao chê văn học lãng mạn nói chung. Câu văn nói về thứ nghệ thuật lừa dối, bạn cần dùng đúng ý.
- Gán nhãn cả tác giả theo một tác phẩm, quên rằng nhiều nhà văn chuyển hướng qua các giai đoạn.
Câu hỏi ôn tập: (1) Chọn ba tiêu chí sắc nhất để phân biệt hai khuynh hướng. (2) Giải thích câu "nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối" trong phạm vi đúng của nó. (3) Chỉ ra yếu tố lãng mạn và yếu tố hiện thực trong "Hai đứa trẻ". (4) Cảm hứng lãng mạn trong "Vợ nhặt" khác chủ nghĩa lãng mạn ở đâu?
Câu hỏi thường gặp
Có thể kết luận văn học hiện thực có giá trị hơn văn học lãng mạn không?
Không nên. Văn học hiện thực mạnh ở sức phơi bày và phân tích xã hội; văn học lãng mạn mạnh ở việc khẳng định khát vọng, cảm xúc và vẻ đẹp con người cá nhân. Lý luận văn học đánh giá mỗi khuynh hướng trong điều kiện lịch sử của nó.
Truyện của Thạch Lam thuộc lãng mạn hay hiện thực?
Thạch Lam ở Tự lực văn đoàn, nhóm thường xếp vào dòng lãng mạn, nhưng nhiều truyện của ông như "Hai đứa trẻ" kết hợp chất hiện thực và chất lãng mạn. Khi viết, bạn nên nói về sự kết hợp ấy thay vì gán một nhãn.
Thơ có phân biệt lãng mạn và hiện thực không?
Có, nhưng khó hơn truyện vì thơ vốn thiên về cảm xúc. Thơ mới 1932–1945 là thơ lãng mạn; thơ có khuynh hướng hiện thực thường kể việc, tả cảnh đời thường với giọng tỉnh táo hoặc châm biếm.
Câu "ánh trăng lừa dối" nằm trong tác phẩm nào?
Câu văn nằm trong truyện ngắn "Trăng sáng" của Nam Cao, viết năm 1942. Học sinh hay nhầm sang "Đời thừa", truyện cũng nói về nhà văn nhưng là một tác phẩm khác của ông.
Một đoạn văn có thể vừa lãng mạn vừa hiện thực không?
Có. Một đoạn có thể tả thực rất kỹ cảnh vật rồi chuyển sang cảm xúc mơ mộng của nhân vật. Bạn chỉ cần chỉ ra đâu là chi tiết tả thực, đâu là cảm hứng lãng mạn và hai lớp ấy bổ sung cho nhau thế nào.