Văn học lãng mạn Việt Nam 1930–1945 là bộ phận văn học công khai lấy cảm xúc, khát vọng của con người cá nhân làm trung tâm, gồm phong trào Thơ mới, tiểu thuyết và truyện ngắn của Tự lực văn đoàn, những trang viết của Nguyễn Tuân, Thạch Lam và nhiều cây bút khác. Năm đặc điểm chung dễ nhớ: đề cao cá nhân, đòi giải phóng tình cảm, nỗi buồn và cô đơn, tìm cái đẹp ở nơi xa hoặc thời xa, và đổi mới mạnh mẽ ngôn ngữ, thể loại.
Bài này không kể lại lịch sử Thơ mới, mà gom những đặc điểm chung của cả dòng lãng mạn, mỗi đặc điểm kèm ví dụ từ tác phẩm trong chương trình và câu dẫn mẫu, để bạn dùng được ngay khi phân tích một bài thơ, một truyện ngắn thuộc dòng này hoặc khi cần đặt tác phẩm vào bối cảnh.
Dòng lãng mạn ra đời từ đâu
Những năm 1930, xã hội Việt Nam thay đổi nhanh. Đô thị phát triển, tầng lớp tiểu tư sản, trí thức Tây học đông lên, báo chí và nghề xuất bản mở rộng, chữ quốc ngữ phổ biến. Lớp người trẻ được tiếp xúc với văn học Pháp, đặc biệt thơ lãng mạn và thơ tượng trưng thế kỷ XIX. Họ thấy những khuôn phép cũ của thơ Đường luật và lễ giáo gia đình không còn chứa nổi cảm xúc của mình.
Từ nhu cầu ấy, ý thức cá nhân thức tỉnh: con người muốn được sống, được yêu, được buồn theo cách riêng. Năm 1932, cuộc tranh luận thơ mới, thơ cũ nổ ra trên báo chí; cũng trong những năm đầu thập kỷ 1930, Tự lực văn đoàn hình thành với các cây bút Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thạch Lam, Thế Lữ, có báo riêng và nhà xuất bản riêng.
Khi trình bày bối cảnh trong bài, bạn chỉ cần một ý chính: dòng lãng mạn là tiếng nói của con người cá nhân mới thức tỉnh trong một xã hội đang đổi thay, vừa khao khát tự do, vừa bế tắc trước thực tại. Hai vế ấy giải thích cả cái say mê lẫn cái buồn của văn học lãng mạn giai đoạn này.
Năm đặc điểm chung của văn học lãng mạn 1930–1945
Khẳng định con người cá nhân. Văn học trung đại thiên về con người bổn phận, con người cộng đồng; dòng lãng mạn đưa con người cá nhân với cảm xúc riêng lên vị trí trung tâm. Thơ mới xưng "ta", "anh", "em" với đầy đủ sắc thái riêng tư.
Đòi giải phóng tình cảm, chống lễ giáo khắt khe. Tiểu thuyết Tự lực văn đoàn như "Đoạn tuyệt" của Nhất Linh, "Nửa chừng xuân" của Khái Hưng đặt vấn đề quyền hạnh phúc của cá nhân, nhất là người phụ nữ, trước đại gia đình phong kiến.
Nỗi buồn, cô đơn, bất hòa với thực tại. Cá nhân thức tỉnh nhưng không tìm được chỗ đứng trong xã hội, nên buồn và cô đơn trở thành giọng chủ đạo. Trong "Tràng giang", Huy Cận viết: "Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp", nỗi buồn trải dài cùng sông nước.
Tìm cái đẹp ở nơi xa và thời xa. Bất hòa với hiện tại, nhà văn lãng mạn tìm về quá khứ vàng son, về thiên nhiên, tình yêu, cõi mộng. Thế Lữ để con hổ trong "Nhớ rừng" sống trong hoài niệm đại ngàn; Nguyễn Tuân đi tìm "vang bóng một thời".
Đổi mới ngôn ngữ và thể loại. Thơ mới phá niêm luật chặt của thơ Đường, tạo nhịp điệu tự nhiên, câu thơ gần lời nói; văn xuôi Tự lực văn đoàn trong sáng, giàu chất trữ tình. Đây là đóng góp lâu dài cho quá trình hiện đại hóa văn học.
Soi vào tác phẩm: vài câu thơ, đoạn văn chắc chắn để dẫn
Những câu dưới đây là những câu được học và trích rất phổ biến. Khi dẫn, bạn nên dẫn ngắn và luôn kèm một câu phân tích, đừng dẫn trơ.
- Thế Lữ, "Nhớ rừng": "Gậm một khối căm hờn trong cũi sắt". Con hổ bị nhốt là hình ảnh của con người cá nhân bất hòa với thực tại tầm thường, khao khát tự do.
- Xuân Diệu, "Vội vàng": "Ta muốn ôm / Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn". Khát khao sống mãnh liệt, cái nhìn trần thế mới mẻ về hạnh phúc.
- Huy Cận, "Tràng giang": "Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu". Nỗi buồn của cá nhân nhỏ bé trước không gian mênh mông, lại mang màu cổ điển của thơ Đường.
- Hàn Mặc Tử, "Đây thôn Vĩ Dạ": "Sao anh không về chơi thôn Vĩ?". Câu hỏi tự phân thân, vừa trách vừa mời, mở ra cõi lòng khao khát gắn bó với đời.
- Nguyễn Tuân, "Chữ người tử tù": cảnh cho chữ trong nhà ngục, cái đẹp, cái thiện được tôn vinh giữa tối tăm, tiêu biểu cho lối tìm cái đẹp ở thời đã qua.
- Thạch Lam, "Hai đứa trẻ": Liên chờ chuyến tàu đêm, niềm mơ ước mong manh của những kiếp người nhỏ bé nơi phố huyện.
Nếu không nhớ chắc từng chữ một câu thơ, hãy diễn xuôi ý thay vì trích sai. Người chấm trừ điểm trích sai nặng hơn nhiều so với một câu diễn đạt lại đúng ý.
Ba lối đi của văn xuôi lãng mạn: Tự lực văn đoàn, Nguyễn Tuân, Thạch Lam
Khi nói "văn xuôi lãng mạn", học sinh hay gộp tất cả vào một. Thật ra mỗi nhóm, mỗi cây bút đi một lối khá khác. Bảng dưới giúp bạn nói cụ thể hơn khi phân tích.
| Trọng tâm | Cách viết nổi bật | Tác phẩm hay gặp | |
|---|---|---|---|
| Tiểu thuyết Tự lực văn đoàn | Giải phóng cá nhân khỏi lễ giáo gia đình, quyền hạnh phúc, cải cách xã hội | Cốt truyện có luận đề, nhân vật trí thức trẻ, văn trong sáng, giàu đối thoại | "Đoạn tuyệt", "Nửa chừng xuân", "Gánh hàng hoa" |
| Nguyễn Tuân trước 1945 | Tìm cái đẹp tài hoa, khí phách ở một thời đã qua; lối sống ngông, tài tử | Văn tài hoa, uyên bác, nhiều chữ Hán Việt, dựng cảnh như nghi lễ | "Vang bóng một thời", trong đó có "Chữ người tử tù" |
| Thạch Lam | Những tâm hồn nhỏ bé, những rung động tinh tế trong đời thường nghèo | Truyện không có chuyện, giàu chất thơ, nhịp chậm, chi tiết nhỏ | "Hai đứa trẻ", "Dưới bóng hoàng lan", "Gió lạnh đầu mùa" |
Nhờ bảng này, bạn có thể viết những câu chính xác kiểu: "Khác với tiểu thuyết luận đề của Nhất Linh, Thạch Lam không đặt vấn đề xã hội thành câu hỏi lớn, mà để nó thấm qua những rung động nhỏ của nhân vật." Câu so sánh như vậy thể hiện bạn hiểu dòng lãng mạn ở mức chi tiết, không chỉ biết cái nhãn chung.
Phân biệt các bộ phận văn học 1930–1945 để không nói lẫn
Giai đoạn này có nhiều dòng cùng tồn tại. Bảng dưới giúp bạn đặt tác phẩm lãng mạn vào đúng chỗ của nó trong bức tranh chung.
| Bộ phận, khuynh hướng | Trọng tâm | Tác giả, tác phẩm tiêu biểu |
|---|---|---|
| Lãng mạn (công khai) | Cảm xúc cá nhân, khát vọng, cái đẹp | Thơ mới; Tự lực văn đoàn; Nguyễn Tuân "Vang bóng một thời" |
| Hiện thực (công khai) | Phơi bày xã hội, số phận người nghèo | Ngô Tất Tố, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng |
| Văn học cách mạng (không công khai) | Tinh thần đấu tranh, lý tưởng cộng đồng | Thơ Tố Hữu tập "Từ ấy", thơ văn Hồ Chí Minh thời kỳ này |
Ranh giới không tuyệt đối: một số nhà văn lãng mạn có trang viết hiện thực, một số nhà văn hiện thực từng viết lãng mạn ở chặng đầu. Bảng dùng để định vị, không để gán nhãn cứng cho mọi tác phẩm.
Dùng trong bài thi: đặt tác phẩm vào dòng lãng mạn mà không sáo
Lỗi phổ biến là mở bài bằng một đoạn dài về Thơ mới rồi mới vào bài. Cách tốt hơn là chọn đúng một đặc điểm của dòng lãng mạn liên quan nhất tới đề, nói trong một câu, rồi nối ngay vào văn bản. Phân tích "Tràng giang" thì đặc điểm nỗi buồn cô đơn; phân tích "Vội vàng" thì đặc điểm khẳng định cá nhân và khát khao sống; phân tích "Chữ người tử tù" thì đặc điểm tìm cái đẹp ở thời đã qua.
Câu dẫn mẫu tự viết: "Như nhiều thi sĩ Thơ mới, Huy Cận mang trong mình nỗi buồn của con người cá nhân lạc lõng giữa đời; nhưng nỗi buồn ấy trong Tràng giang không ủy mị, nó mở ra cả một không gian sông nước mênh mang, nơi con người nhỏ bé khao khát hơi ấm quê nhà." Câu khác cho phần đánh giá: "Đặt trong dòng văn học lãng mạn, tác phẩm vừa mang đặc điểm chung của thời đại, vừa có một giọng riêng không lẫn."
Ở phần đánh giá, bạn được phép nhắc tới giới hạn một cách trung tính: tinh thần thoát ly có lúc khiến tác phẩm xa đời sống của số đông. Nhưng nên cân bằng bằng đóng góp: hiện đại hóa thơ ca, làm giàu đời sống tình cảm, khẳng định giá trị con người cá nhân, những điều văn học về sau tiếp tục kế thừa.
Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập
Một số lỗi lặp lại năm nào cũng gặp khi viết về văn học lãng mạn giai đoạn này:
- Gọi nỗi buồn Thơ mới là "bi quan, tiêu cực" một chiều. Nỗi buồn ấy chứa cả khát vọng và tình yêu đời; nên phân tích nguồn gốc của nó.
- Xếp Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du vào "lãng mạn" vì thơ có tình yêu. Đó là văn học trung đại, khái niệm lãng mạn 1930–1945 không áp được.
- Cho rằng Tự lực văn đoàn chỉ viết chuyện tình. Nhóm còn viết về cải cách xã hội, về thôn quê, về giải phóng cá nhân.
- Trích sai câu thơ quen. Ví dụ hay gặp là chép lẫn từ, đổi vị trí chữ trong "Đây thôn Vĩ Dạ" hoặc "Tràng giang".
Câu hỏi ôn tập: (1) Nêu năm đặc điểm chung của văn học lãng mạn 1930–1945. (2) Chọn một bài thơ và chỉ ra hai đặc điểm thể hiện trong đó. (3) Vì sao nỗi buồn là giọng chủ đạo của Thơ mới? (4) Đóng góp của dòng lãng mạn với quá trình hiện đại hóa văn học là gì?
Câu hỏi thường gặp
Văn học lãng mạn Việt Nam có phải chỉ là Thơ mới không?
Không. Thơ mới là bộ phận tiêu biểu nhất, nhưng dòng lãng mạn còn có tiểu thuyết, truyện ngắn của Tự lực văn đoàn, tùy bút và truyện của Nguyễn Tuân, nhiều truyện ngắn của Thạch Lam và các cây bút khác.
Vì sao gọi đây là bộ phận văn học công khai?
Vì các tác phẩm này được in, phát hành hợp pháp trên báo chí và sách vở thời đó. Bộ phận không công khai là văn học cách mạng, sáng tác và lưu hành bí mật hoặc trong tù.
Thơ Hàn Mặc Tử có phải thơ lãng mạn không?
Hàn Mặc Tử là một gương mặt Thơ mới, thuộc dòng lãng mạn, nhưng thơ ông có nhiều yếu tố siêu thực, tượng trưng và những hình ảnh lạ. Khi phân tích, nên nói thêm nét riêng ấy chứ không dừng ở nhãn lãng mạn.
Tác phẩm lãng mạn có giá trị hiện thực không?
Có. Tác phẩm lãng mạn phản ánh tâm trạng có thật của một lớp người trong một thời đại: nỗi buồn, sự bế tắc, khát vọng tự do. Đó là hiện thực tâm hồn, không kém phần quan trọng so với hiện thực xã hội.
Nên nhớ bao nhiêu câu thơ để dẫn khi viết về dòng lãng mạn?
Năm đến bảy câu bạn nhớ chắc chắn đúng từng chữ là đủ dùng cho nhiều đề. Quan trọng hơn số lượng là mỗi câu đi kèm một ý phân tích gắn với đặc điểm của dòng lãng mạn.