LyLuan.comLý Luận
Tác phẩm văn học

Kết cấu tác phẩm văn học là gì: các kiểu kết cấu và cách chỉ ra trong bài làm

Kết cấu là cách tổ chức các yếu tố của tác phẩm thành một chỉnh thể. Phân biệt với bố cục, cốt truyện; các kiểu vòng tròn, đối lập, tâm trạng qua Chí Phèo, Hai đứa trẻ.

A Vietnamese teacher arranging paper strips in a circle on a large table in an empty classroom, high overhead view, cool indigo morning light, hands only visible

Kết cấu là cách nhà văn tổ chức, sắp xếp các yếu tố của tác phẩm, từ sự việc, nhân vật, chi tiết đến các phần văn bản, thành một chỉnh thể có ý nghĩa. Kết cấu trả lời câu hỏi "cái gì đặt ở đâu, cạnh cái gì, và vì sao", nên nó không chỉ là chuyện chia phần mà là một cách tạo nghĩa.

Trong bài thi, nhận xét về kết cấu thường là chỗ học sinh viết yếu nhất, vì quen nói "kết cấu chặt chẽ" mà không chỉ ra chặt chẽ ở đâu. Bài này phân biệt kết cấu với bố cục và cốt truyện, nêu các kiểu kết cấu hay gặp, soi vào Chí Phèo, Hai đứa trẻ, Bình Ngô đại cáo, rồi gợi ý cách viết nhận xét kết cấu cho có căn cứ.

Kết cấu hiểu thế nào cho đúng

Nghĩ tới việc xếp các bức ảnh thành một cuốn album. Cùng một bộ ảnh, xếp theo thời gian thì người xem thấy một hành trình; xếp xen kẽ ảnh vui và ảnh buồn thì người xem thấy sự tương phản; đặt bức ảnh đầu và bức ảnh cuối giống nhau thì người xem thấy một vòng lặp. Cách xếp đã nói thêm điều mà từng bức ảnh không nói. Kết cấu trong văn học vận hành như vậy.

Theo giáo trình lý luận, kết cấu là toàn bộ sự tổ chức phức tạp và sinh động của tác phẩm. Nó bao gồm tổ chức hệ thống nhân vật, tổ chức sự kiện và thời gian, tổ chức không gian, sắp xếp các phần, các chương, các khổ, và cả việc phân bố điểm nhìn. Kết cấu thuộc mặt hình thức, nhưng phục vụ trực tiếp cho việc thể hiện chủ đề và tư tưởng.

Một phép thử đơn giản: nếu đổi chỗ hai phần của tác phẩm mà ý nghĩa thay đổi, thì trật tự ấy là một lựa chọn kết cấu đáng phân tích. Nếu đổi chỗ mà không có gì khác đi, có lẽ đó không phải nơi nên dồn bút.

Phân biệt kết cấu, bố cục và cốt truyện

Ba khái niệm này gần nhau và hay bị dùng thay cho nhau trong bài làm. Bảng sau giúp bạn chọn đúng chữ.

Khái niệmLà gìCâu hỏi tương ứngPhạm vi
Bố cụcSự phân chia văn bản thành các phần, các đoạnTác phẩm chia mấy phần, mỗi phần nói gì?Hẹp, nhìn từ bề mặt văn bản
Cốt truyệnHệ thống sự kiện có quan hệ nhân quả, chủ yếu trong tác phẩm tự sựChuyện gì xảy ra, theo trình tự nào?Riêng cho truyện, kịch
Kết cấuCách tổ chức mọi yếu tố thành chỉnh thể có nghĩaVì sao các yếu tố được sắp như thế, tạo ra nghĩa gì?Rộng nhất, có ở mọi thể loại

Thơ trữ tình không nhất thiết có cốt truyện nhưng luôn có kết cấu: theo mạch cảm xúc, theo trình tự không gian, theo các cặp đối lập. Truyện có cốt truyện, nhưng cùng một cốt truyện vẫn có thể được kể theo nhiều kết cấu, ví dụ kể xuôi hay kể ngược. Vì vậy khi nói "kết cấu" trong bài, bạn nên đi xa hơn việc chia phần.

Nói cách khác, bố cục là câu trả lời cho câu hỏi chia thế nào, còn kết cấu là câu trả lời cho câu hỏi vì sao lại chia và xếp như thế. Câu hỏi thứ hai mới là chỗ bài phân tích cần dừng lại.

Những kiểu kết cấu hay gặp, kèm ví dụ

Kết cấu vòng tròn, đầu cuối tương ứng. Hình ảnh hoặc chi tiết ở đầu được lặp lại ở cuối. Trong Chí Phèo, Chí được người ta nhặt về từ một cái lò gạch cũ bỏ không; cuối truyện, Thị Nở nhìn nhanh xuống bụng và thoáng hiện ra cái lò gạch bỏ không. Vòng tròn ấy gợi ý về một bi kịch có thể lặp lại. Rừng xà nu cũng mở và khép bằng hình ảnh rừng xà nu.

Kết cấu theo dòng hồi tưởng, đảo thời gian. Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi kể qua dòng hồi tưởng của Việt, người chiến sĩ trẻ bị thương nằm lại chiến trường, qua những lần ngất đi rồi tỉnh lại. Quá khứ gia đình hiện ra từng mảnh, nối với hiện tại chiến đấu, làm nổi bật truyền thống được tiếp nối.

Kết cấu đối lập, tương phản. Các mảng được đặt đối diện nhau để làm nổi nghĩa. Hai đứa trẻ của Thạch Lam đặt bóng tối bao trùm phố huyện bên những đốm sáng nhỏ nhoi; Chiếc thuyền ngoài xa đặt cảnh đẹp nhìn từ xa bên sự thật tàn nhẫn khi lại gần.

Kết cấu theo mạch tâm trạng. Truyện ít sự kiện, mạch kể bám vào tâm trạng nhân vật. Hai đứa trẻ đi theo thời gian từ chiều tàn tới đêm khuya, cũng là theo tâm trạng của Liên lúc buồn man mác, lúc chờ đợi chuyến tàu đêm.

Kết cấu theo thể loại quy phạm. Văn học trung đại có những khuôn kết cấu riêng của từng thể. Bình Ngô đại cáo theo kết cấu của thể cáo, gồm nêu luận đề chính nghĩa, vạch tội giặc, tái hiện cuộc kháng chiến và tuyên bố thắng lợi. Đọc đúng khuôn giúp bạn hiểu vì sao lập luận đi theo thứ tự ấy.

Kết cấu mạch cảm xúc trong thơ. Bài thơ đi từ cảnh tới tình, hoặc theo không gian mở rộng dần. Tràng giang của Huy Cận đi qua bốn khổ, cảnh trời rộng sông dài mở dần ra, và nỗi buồn cũng lan rộng theo, tới khổ cuối nói tới lòng quê.

Viết nhận xét về kết cấu: năm bước để có căn cứ

Một câu "kết cấu chặt chẽ, hợp lý" không cho người chấm thấy bạn hiểu gì. Năm bước dưới giúp biến nhận xét chung thành phân tích.

  1. Gọi tên kiểu kết cấu bằng thuật ngữ cụ thể: vòng tròn, đối lập, hồi tưởng, mạch tâm trạng.
  2. Chỉ ra dấu hiệu trong văn bản: chi tiết lặp ở đầu và cuối, các mảng tương phản, những lần chuyển thời gian.
  3. Nêu tác dụng với nội dung: kết cấu ấy làm nổi bật số phận, tâm trạng hay tư tưởng nào.
  4. Nêu tác dụng với người đọc: tạo bất ngờ, tạo ám ảnh, buộc người đọc tự nối các mảnh.
  5. Nếu có thể, so với một cách kể khác giả định. Câu mẫu: "Giả như truyện kể xuôi từ ngày Chí ra đời, người đọc sẽ không bị đặt ngay trước một con người đã bị tha hoá."

Bước năm không bắt buộc nhưng rất có sức thuyết phục, vì nó cho thấy kết cấu là một lựa chọn chứ không phải chuyện tất nhiên. Chỉ cần một câu, bạn không phải viết lại tác phẩm theo cách khác.

Câu dẫn lý luận mẫu và chỗ đặt trong bài

Câu dẫn khái quát, dùng khi chuyển sang phần đánh giá nghệ thuật: "Ý nghĩa của tác phẩm không chỉ nằm trong từng sự việc, mà còn ở cách các sự việc được đặt cạnh nhau; kết cấu chính là nơi nhà văn ngầm nói điều mình không nói thẳng."

Câu dẫn cho kết cấu vòng tròn: "Điểm kết trở về điểm khởi đầu, như thể câu chuyện chưa khép lại mà có nguy cơ bắt đầu lại từ đầu với một số phận khác."

Câu dẫn cho kết cấu đối lập: "Đặt hai mảng sáng tối bên nhau, nhà văn để người đọc tự cảm thấy khoảng cách mà không cần một lời bình."

Chỗ đặt hợp lý nhất là sau khi phân tích xong nội dung chính, trong đoạn đánh giá nghệ thuật, hoặc trong một luận điểm riêng nếu đề hỏi về nghệ thuật trần thuật. Nếu đề hỏi về một đoạn trích, bạn vẫn có thể nhắc kết cấu, nhưng phải nói vị trí của đoạn ấy trong toàn bộ tác phẩm, ví dụ đoạn mở đầu hay đoạn kết.

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Những lỗi dưới đây làm phần nhận xét kết cấu trở nên chung chung. Tiếp theo là câu hỏi để bạn luyện.

  • Dùng "kết cấu" để chỉ việc chia ba phần mở, thân, kết của văn bản; đó là bố cục.
  • Kể lại cốt truyện rồi gọi đó là phân tích kết cấu.
  • Khen "kết cấu độc đáo" mà không gọi tên kiểu kết cấu.
  • Thấy hình ảnh lặp lại ở đầu và cuối nhưng không nói vì sao lặp.
  • Câu ôn tập: vì sao nói kết cấu rộng hơn bố cục?
  • Câu ôn tập: chỉ ra và nêu tác dụng của kết cấu vòng tròn trong Chí Phèo.
  • Câu ôn tập: Hai đứa trẻ được tổ chức theo trình tự nào, trình tự ấy giúp gì cho việc thể hiện tâm trạng nhân vật?
  • Câu ôn tập: chọn một bài thơ đã học, xác định mạch kết cấu và vẽ sơ đồ bằng mũi tên.

Sơ đồ mũi tên ở câu cuối là cách ôn rất nhanh: mỗi tác phẩm một dòng, từ phần đầu tới phần cuối, ghi kèm dấu hiệu chuyển. Sau mười tác phẩm, bạn sẽ thấy các kiểu kết cấu lặp lại và dễ gọi tên hơn.

Một đoạn phân tích kết cấu làm mẫu cách nghĩ

Dưới đây là một đoạn ngắn tự viết, chỉ để minh hoạ trình tự tư duy, không phải văn mẫu để chép. Đề giả định: nhận xét nghệ thuật kết cấu của truyện Chí Phèo.

"Nam Cao không kể đời Chí theo trình tự từ lúc sinh ra. Truyện mở bằng cảnh Chí đã say, đã chửi, đã là con quỷ dữ của làng Vũ Đại, rồi mới lùi về quá khứ một anh canh điền hiền lành. Trật tự ấy đặt người đọc trước hậu quả trước khi cho thấy nguyên nhân, buộc ta tự hỏi vì sao một con người lại thành ra thế. Đến cuối truyện, hình ảnh cái lò gạch bỏ không trở lại trong ý nghĩ của Thị Nở, khép câu chuyện thành một vòng tròn. Vòng tròn ấy không chỉ là một kỹ thuật đẹp, nó gợi khả năng bi kịch tiếp diễn nếu hoàn cảnh sinh ra những Chí Phèo vẫn còn."

Đoạn trên đi đủ năm bước ở mục trước: gọi tên kiểu kết cấu, chỉ dấu hiệu, nêu tác dụng với nội dung, tác dụng với người đọc, và ngầm so với cách kể xuôi. Bạn có thể dùng trình tự này cho bất kỳ tác phẩm nào, chỉ thay dấu hiệu và tác dụng cho đúng văn bản.

Câu hỏi thường gặp

Kết cấu và bố cục khác nhau thế nào?

Bố cục là sự chia văn bản thành các phần, nhìn từ bề mặt. Kết cấu rộng hơn, là cách tổ chức mọi yếu tố như nhân vật, sự việc, thời gian, không gian, điểm nhìn thành một chỉnh thể có nghĩa.

Thơ có kết cấu không hay chỉ truyện mới có?

Thơ cũng có kết cấu, thường theo mạch cảm xúc, theo trình tự không gian, theo các cặp đối lập hoặc theo khuôn của thể thơ. Điều thơ thường không có là cốt truyện, chứ không phải kết cấu.

Kết cấu vòng tròn có ý nghĩa cố định không?

Không. Ở tác phẩm này nó gợi bi kịch lặp lại, ở tác phẩm khác nó gợi sự bền vững hay sự trở về. Bạn phải đọc nghĩa của nó trong từng văn bản, không gán một nghĩa chung cho mọi trường hợp.

Khi phân tích đoạn trích có cần nói kết cấu toàn tác phẩm không?

Nên nhắc ngắn vị trí của đoạn trích trong toàn tác phẩm, vì vị trí ấy ảnh hưởng tới ý nghĩa. Sau đó tập trung vào kết cấu bên trong đoạn: các ý được nối với nhau ra sao.

Kết cấu có thuộc phần nghệ thuật trong bài làm không?

Có, kết cấu thuộc mặt hình thức nên thường được nói trong phần đánh giá nghệ thuật. Tuy vậy, nhận xét kết cấu tốt luôn nối về nội dung, cho thấy cách sắp xếp đã làm nổi điều gì.

Làm sao nhớ được kết cấu của nhiều tác phẩm khi ôn thi?

Hãy làm một sơ đồ mũi tên cho mỗi tác phẩm, ghi các phần chính và dấu hiệu chuyển. Ôn bằng cách nhìn sơ đồ rồi tự nói lại tác dụng, thay vì học thuộc lời nhận xét có sẵn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138