LyLuan.comLý Luận
Trào lưu và phương pháp sáng tác

Khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn 1945–1975: khái niệm và cách nhận ra

Khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn trong văn học 1945–1975 là gì, biểu hiện qua Rừng xà nu, Những đứa con trong gia đình, Tây Tiến và cách viết trong bài thi.

A group of Vietnamese students sitting in a circle on a school library floor discussing quietly, one hand raised mid gesture, overhead view, warm afternoon light through tall windows

Khuynh hướng sử thi là cách văn học 1945–1975 đặt số phận cộng đồng, những vấn đề có ý nghĩa lịch sử và toàn dân tộc lên trung tâm, xây dựng nhân vật như người đại diện cho phẩm chất của cộng đồng, với giọng ngợi ca, trang trọng. Cảm hứng lãng mạn là cảm hứng hướng về lý tưởng, về tương lai, khẳng định vẻ đẹp con người và niềm tin vượt lên gian khổ, hy sinh.

Hai khái niệm này đi đôi với nhau, là một trong những đặc điểm cơ bản của văn học Việt Nam giai đoạn 1945–1975 được nêu trong chương trình Ngữ văn lớp 12, và là chìa để đọc hàng loạt tác phẩm trong đề thi. Bài dưới đây giải thích từng khái niệm, phân biệt với thể loại sử thi và chủ nghĩa lãng mạn 1930–1945, soi vào ba tác phẩm, rồi gợi ý cách đưa vào bài.

Khuynh hướng sử thi là gì: không phải thể loại sử thi

Chữ "sử thi" dễ khiến bạn nghĩ tới những tác phẩm như "Đăm Săn" của Tây Nguyên hay "Iliad", "Odyssey" của Hy Lạp. Đó là thể loại sử thi: tác phẩm tự sự dân gian quy mô lớn, kể về người anh hùng và cộng đồng thời cổ. Khuynh hướng sử thi là chuyện khác: nó chỉ một tính chất, một cảm quan có thể có trong truyện ngắn, tiểu thuyết, thơ của thời hiện đại.

Theo cách trình bày trong sách giáo khoa và giáo trình, khuynh hướng sử thi có ba dấu hiệu. Về đề tài: tác phẩm đề cập những vấn đề có ý nghĩa lịch sử, liên quan đến vận mệnh cộng đồng, đến sự tồn vong của dân tộc. Về nhân vật: nhân vật chính là những con người đại diện cho phẩm chất, khí phách, lý tưởng của cộng đồng; số phận cá nhân gắn với số phận chung. Về giọng điệu: lời văn trang trọng, ngợi ca, nhiều hình ảnh tráng lệ.

Người kể chuyện trong tác phẩm sử thi thường nhìn nhân vật bằng con mắt của cộng đồng, với sự ngưỡng mộ. Nhà lý luận Bakhtin, khi bàn về sử thi và tiểu thuyết, nói tới "khoảng cách sử thi": thế giới sử thi được đặt ở một tầm cao, một khoảng cách tôn kính với người kể và người nghe. Văn học 1945–1975 không phải sử thi cổ, nhưng mang nhiều nét của cái nhìn ấy.

Cảm hứng lãng mạn 1945–1975 khác lãng mạn 1930–1945 ở đâu

Cùng chữ "lãng mạn" nhưng hai giai đoạn hướng về hai phía khác nhau. Văn học lãng mạn 1930–1945 xuất phát từ con người cá nhân: khát vọng riêng, nỗi buồn riêng, nhiều khi thoát ly khỏi thực tại. Cảm hứng lãng mạn 1945–1975 xuất phát từ cộng đồng: niềm tin vào tương lai chung, vào vẻ đẹp của con người trong gian khổ, vào ý nghĩa của sự hy sinh.

Vì thế, cảm hứng lãng mạn giai đoạn sau không thoát ly hiện thực mà đi cùng hiện thực khốc liệt. Nó không phủ nhận mất mát, mà nâng mất mát lên thành vẻ đẹp bi tráng. Đây là điều quan trọng khi phân tích: bạn cần chỉ ra cả hiện thực gian khổ lẫn ánh sáng lý tưởng, nếu chỉ thấy một mặt thì bài viết thiếu.

Cũng nên phân biệt: cảm hứng lãng mạn 1945–1975 là cảm hứng, không phải trào lưu lãng mạn theo nghĩa lịch sử văn học. Sách giáo khoa nói văn học giai đoạn này "mang khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn", tức là hai tính chất kết hợp, trong đó khuynh hướng sử thi là cái nền, cảm hứng lãng mạn là chất men nâng tác phẩm lên.

Soi vào ba tác phẩm: dấu hiệu sử thi và lãng mạn

Bảng dưới gom các dấu hiệu dễ thấy trong ba tác phẩm quen thuộc của chương trình. Bạn có thể dùng làm khung khi lập dàn ý cho đề phân tích.

Tác phẩmDấu hiệu sử thiDấu hiệu cảm hứng lãng mạn
"Rừng xà nu" (Nguyễn Trung Thành)Câu chuyện của cả làng Xô Man; Tnú gắn với số phận cộng đồng; lời kể của cụ Mết như truyền thuyết của làngHình tượng cây xà nu ham ánh sáng, mọc lên thay cây ngã; niềm tin vào sức sống bất diệt
"Những đứa con trong gia đình" (Nguyễn Thi)Lịch sử gia đình gắn với lịch sử dân tộc; cuốn sổ gia đình; truyền thống như dòng sông chảy tiếpVẻ đẹp tươi trẻ của Việt và Chiến; cảnh hai chị em khiêng bàn thờ má
"Tây Tiến" (Quang Dũng)Hình tượng tập thể người lính; không gian núi rừng hùng vĩ, dữ dộiChất hào hoa, mơ mộng; cái chết được nói bằng giọng bi tráng

Trong "Tây Tiến", hai câu "Rải rác biên cương mồ viễn xứ / Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh" cho thấy cách hai tính chất hòa vào nhau: hiện thực mất mát rất rõ, nhưng được nâng lên thành vẻ đẹp tráng lệ, nhờ từ Hán Việt trang trọng và tư thế hiên ngang của người lính. Đây là ví dụ hay để minh họa khái niệm bi tráng.

Bốn dấu hiệu nhận ra chất sử thi trong một đoạn văn

Nhân vật đứng trong mối quan hệ với cộng đồng. Hãy tìm xem nhân vật có được kể như "con của làng", "người của đơn vị", "người con của gia đình có truyền thống" không. Khi số phận riêng được đặt cạnh lịch sử chung, chất sử thi hiện ra.

Sự kiện mang ý nghĩa lịch sử. Một đêm nổi dậy, một trận đánh, một cuộc ra đi: sự kiện không chỉ là chuyện của một người mà đánh dấu bước ngoặt của cả cộng đồng. Đêm làng Xô Man đồng khởi là ví dụ rõ.

Hình tượng mang tính biểu tượng. Cây xà nu, dòng sông, cánh rừng được nâng thành biểu tượng của cả dân tộc. Khi một hình ảnh thiên nhiên được nhắc lại nhiều lần ở những vị trí quan trọng, đó thường là biểu tượng sử thi.

Giọng văn trang trọng, ngợi ca. Câu văn dài, nhịp chậm, nhiều điệp, nhiều so sánh lớn lao. Người kể không đứng ngang hàng mà ngước nhìn nhân vật với sự kính trọng.

Dàn ý ngắn: phân tích chất sử thi trong "Rừng xà nu"

Dạng đề "phân tích chất sử thi" hoặc "khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn trong tác phẩm" khá quen. Dàn ý dưới đây dựng trên "Rừng xà nu"; bạn có thể thay tác phẩm và giữ khung.

  1. Mở bài: giới thiệu Nguyễn Trung Thành và truyện ngắn viết năm 1965; nêu nhận xét truyện mang đậm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn, tiêu biểu cho văn xuôi giai đoạn này.
  2. Giải thích ngắn: hai câu về khái niệm khuynh hướng sử thi (đề tài cộng đồng, nhân vật đại diện, giọng ngợi ca) và cảm hứng lãng mạn (lý tưởng, niềm tin). Không quá bốn dòng.
  3. Luận điểm một, đề tài và sự kiện: câu chuyện về con đường đứng lên của cả làng Xô Man; đêm đồng khởi là sự kiện mang ý nghĩa bước ngoặt của cộng đồng.
  4. Luận điểm hai, nhân vật: Tnú với số phận riêng đầy mất mát gắn chặt với số phận làng; cụ Mết như già làng trong sử thi, người giữ và truyền lại ký ức cộng đồng; các thế hệ Dít, bé Heng nối tiếp.
  5. Luận điểm ba, hình tượng và giọng điệu: cây xà nu như biểu tượng cho sức sống của con người Tây Nguyên; kết cấu vòng tròn mở và khép bằng hình ảnh rừng xà nu nối tiếp tới chân trời; lời kể trang trọng như một câu chuyện truyền đời.
  6. Đánh giá và kết bài: chỉ ra sự kết hợp giữa hiện thực đau thương (bàn tay Tnú, cái chết của mẹ con Mai) và ánh sáng lý tưởng; nhận xét đóng góp của tác phẩm cho văn xuôi giai đoạn này.

Lưu ý khi dùng khung này: mỗi luận điểm cần ít nhất một chi tiết văn bản cụ thể. Nếu chỉ có tên khái niệm mà không có chi tiết, bài viết sẽ giống bài giảng lý thuyết hơn là bài phân tích.

Dùng trong bài thi: câu dẫn mẫu và chỗ đặt

Khái niệm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn dùng tốt nhất ở phần đánh giá chung hoặc ở cuối mỗi luận điểm. Dưới đây là những câu dẫn mẫu tự viết:

  • Phần đánh giá: "Rừng xà nu mang đậm khuynh hướng sử thi: câu chuyện của Tnú là câu chuyện của cả làng Xô Man, và tiếng nói của cụ Mết là tiếng nói của cộng đồng truyền lại cho thế hệ sau."
  • Khi phân tích nhân vật: "Việt không chỉ là một cậu thanh niên hồn nhiên; cậu là khúc sông sau của dòng sông truyền thống gia đình, nơi số phận riêng hòa vào số phận chung."
  • Khi bàn về giọng điệu: "Cái chết trong Tây Tiến không bi lụy; nó được nói bằng giọng trang trọng, cổ kính, như một khúc tráng ca."
  • Khi mở rộng sang giai đoạn sau: một câu so sánh với văn học sau 1975, khi cảm hứng thế sự, đời tư nổi lên, nhân vật được nhìn trong đời thường nhiều chiều hơn, như trong "Chiếc thuyền ngoài xa" của Nguyễn Minh Châu.

Giọng viết nên trung tính, học thuật: mỗi khuynh hướng là sản phẩm của hoàn cảnh lịch sử. Không cần, và không nên, so sánh hơn kém giữa văn học các giai đoạn; chỉ cần chỉ ra sự vận động.

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Đây là phần kiến thức được hỏi nhiều, nên lỗi cũng gặp nhiều:

  • Nhầm khuynh hướng sử thi với thể loại sử thi, viết rằng "Rừng xà nu là một sử thi".
  • Coi cảm hứng lãng mạn 1945–1975 giống văn học lãng mạn 1930–1945 vì cùng chữ lãng mạn.
  • Chỉ nói chung chung "tác phẩm mang khuynh hướng sử thi" mà không chỉ ra dấu hiệu cụ thể ở nhân vật, sự kiện, giọng văn.
  • Bỏ quên mặt hiện thực, viết như thể tác phẩm chỉ có ngợi ca; thực ra hiện thực đau thương luôn có mặt và làm nền cho vẻ đẹp.

Câu hỏi ôn tập: (1) Nêu ba dấu hiệu của khuynh hướng sử thi. (2) Phân biệt cảm hứng lãng mạn 1945–1975 với văn học lãng mạn 1930–1945. (3) Chỉ ra chất sử thi trong hình tượng cây xà nu. (4) Phân tích sự kết hợp hiện thực và lãng mạn trong hai câu "Rải rác biên cương mồ viễn xứ / Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh".

Câu hỏi thường gặp

Khuynh hướng sử thi có phải chỉ có trong truyện không?

Không. Khuynh hướng sử thi có cả trong thơ, nhất là trường ca và thơ viết về đất nước, người lính. Trong thơ, nó thể hiện qua hình tượng tập thể, chủ đề lịch sử và giọng điệu trang trọng, hào hùng.

Bi tráng là gì và liên quan gì đến khuynh hướng sử thi?

Bi tráng là sự kết hợp giữa cái bi, tức mất mát, đau thương, và cái tráng, tức hùng tráng, cao cả. Văn học mang khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn thường nói về hy sinh theo giọng bi tráng, như trong Tây Tiến.

Vợ nhặt có mang khuynh hướng sử thi không?

Vợ nhặt nghiêng nhiều hơn về cảm hứng hiện thực và nhân đạo, kể chuyện một gia đình nghèo trong nạn đói. Tuy vậy, kết truyện hướng tới cộng đồng và tương lai, có chất lạc quan. Khi viết, nên dùng chữ cảm hứng lạc quan cho chính xác.

Văn học sau 1975 có còn khuynh hướng sử thi không?

Khuynh hướng sử thi nhạt dần, nhường chỗ cho cảm hứng thế sự, đời tư, cái nhìn đa chiều về con người. Tuy vậy một số tác phẩm viết về chiến tranh sau này vẫn giữ những nét sử thi, kết hợp với cái nhìn mới.

Có cần thuộc nguyên văn định nghĩa trong sách giáo khoa không?

Không cần thuộc từng chữ. Bạn nên nắm ba ý đề tài, nhân vật, giọng điệu của khuynh hướng sử thi và hai ý lý tưởng, niềm tin của cảm hứng lãng mạn, rồi diễn đạt lại bằng lời của mình kèm dẫn chứng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138