Phương pháp sáng tác là hệ thống những nguyên tắc chi phối cách nhà văn chọn lọc, nhận thức, lý giải và thể hiện hiện thực trong tác phẩm: chọn mảng đời nào, nhìn nó bằng con mắt nào, giải thích nó bằng nguyên nhân gì, và dựng nó lên bằng những phương tiện nghệ thuật nào. Phương pháp sáng tác là nền móng của trào lưu văn học.
Nói ngắn hơn: phương pháp sáng tác là "cách nghĩ" về đời sống được chuyển thành "cách viết". Bài này giải thích khái niệm theo bốn câu hỏi dễ nhớ, đặt ba phương pháp quen thuộc cạnh nhau, phân biệt phương pháp với bút pháp, phong cách, trào lưu, rồi soi vào những tác phẩm học sinh vẫn học để bạn dùng khái niệm cho chính xác trong bài.
Phương pháp sáng tác là gì: từ hình dung đời thường đến định nghĩa
Hai người cùng chứng kiến một trận lụt. Một người kể về ánh trăng trên mặt nước mênh mông và lòng tốt của những người chèo thuyền cứu nhau, kể bằng giọng xúc động, nhiều hình ảnh. Người kia kể về con đê bị bỏ bê, về nhà nào mất gì, ai được cứu trước, ai bị bỏ lại, kể chậm và kỹ từng chi tiết. Họ không chỉ khác nhau ở lời văn, họ khác nhau ở chỗ chọn điều gì để kể và giải thích điều đó bằng gì. Sự khác nhau ở tầng sâu ấy chính là chuyện phương pháp.
Trong giáo trình lý luận văn học, phương pháp sáng tác thường được hiểu là những nguyên tắc cơ bản chỉ đạo quá trình sáng tạo: nguyên tắc lựa chọn hiện tượng đời sống, nguyên tắc đánh giá và lý giải chúng, nguyên tắc xây dựng hình tượng. Các nguyên tắc này hình thành từ thế giới quan, quan niệm thẩm mỹ của nhà văn và từ điều kiện lịch sử, rồi kết tinh trong tác phẩm.
Cần biết thêm một điều để dùng chữ cho thận trọng: khái niệm phương pháp sáng tác được dùng rất nhiều trong lý luận văn học thế kỷ XX, còn các tài liệu gần đây có xu hướng nói nhiều hơn về "nguyên tắc sáng tác", "hệ thống thi pháp" hay "tư duy nghệ thuật". Trong bài thi phổ thông, bạn vẫn dùng được chữ phương pháp sáng tác, miễn là hiểu nó như một hệ nguyên tắc chứ không phải công thức.
Bốn câu hỏi mà mọi phương pháp sáng tác phải trả lời
Cách dễ nhất để nắm khái niệm là nhìn nó như câu trả lời cho bốn câu hỏi. Bảng dưới đặt ba phương pháp quen thuộc cạnh nhau theo bốn câu hỏi đó.
| Câu hỏi | Cổ điển | Lãng mạn | Hiện thực |
|---|---|---|---|
| Chọn đời sống nào để viết? | Những gì hợp lý trí, cao quý, mang tính chung | Cái phi thường, cái lạ, thế giới mơ ước, quá khứ, nơi xa | Đời sống hằng ngày, xã hội đương thời, kể cả cái tầm thường |
| Nhìn bằng con mắt nào? | Con mắt lý trí, chuẩn mực | Con mắt cảm xúc, tưởng tượng của cá nhân | Con mắt khách quan, quan sát, phân tích |
| Giải thích bằng nguyên nhân gì? | Bổn phận, lý trí thắng hay thua đam mê | Khát vọng, tâm hồn, cảm xúc của con người | Hoàn cảnh xã hội, quan hệ giữa con người với môi trường |
| Thể hiện bằng phương tiện gì? | Quy tắc thể loại chặt, ngôn ngữ trau chuốt | Tương phản, cường điệu, hình ảnh rực rỡ, giọng trữ tình | Chi tiết chân thực, nhân vật điển hình, giọng tỉnh táo |
Bảng chỉ để nhớ khung. Trong tác phẩm cụ thể, các nguyên tắc đan vào nhau và có nhiều sắc thái hơn nhiều. Nhưng khi gặp một văn bản lạ, tự hỏi bốn câu này giúp bạn nhận ra nhanh tác phẩm nghiêng về phương pháp nào.
Phân biệt phương pháp sáng tác, bút pháp, phong cách và trào lưu
Bốn chữ này hay bị dùng thay nhau. Thật ra chúng nằm ở bốn tầng khác nhau, từ chung nhất đến cụ thể nhất.
| Khái niệm | Là gì | Phạm vi | Ví dụ cách nói đúng |
|---|---|---|---|
| Phương pháp sáng tác | Hệ nguyên tắc chọn lọc, lý giải, thể hiện hiện thực | Chung cho nhiều nhà văn | Phương pháp hiện thực trong "Tắt đèn" |
| Trào lưu | Phong trào lịch sử dựa trên một phương pháp | Một thời kỳ, nhiều nhà văn | Trào lưu hiện thực phê phán thế kỷ XIX |
| Bút pháp | Cách thức, thủ pháp cụ thể khi miêu tả | Một đoạn, một nhân vật, một tác phẩm | Bút pháp ước lệ khi tả Thúy Kiều |
| Phong cách | Nét riêng độc đáo, ổn định của một người viết | Một nhà văn | Phong cách tài hoa, uyên bác của Nguyễn Tuân |
Một nhà văn theo phương pháp hiện thực vẫn có thể dùng bút pháp lãng mạn ở vài đoạn; một nhà văn lãng mạn vẫn có những trang tả thực. Phong cách thì riêng mỗi người: Nam Cao và Ngô Tất Tố cùng phương pháp hiện thực nhưng phong cách khác hẳn nhau. Nhầm bốn tầng này là lỗi diễn đạt rất hay gặp trong bài làm.
Soi vào tác phẩm: cùng đề tài người nghệ sĩ, hai phương pháp
Ví dụ dễ thấy nhất là hai truyện cùng nói về người nghệ sĩ và cái đẹp ra đời gần nhau trước 1945. Trong "Chữ người tử tù" của Nguyễn Tuân, Huấn Cao là con người phi thường: tài viết chữ đẹp, khí phách hiên ngang, thiên lương trong sáng. Cảnh cho chữ diễn ra trong nhà ngục tối tăm, ẩm ướt, nhưng cái đẹp lại tỏa sáng, người tù hóa thành người dạy dỗ, viên quản ngục cúi đầu. Đây là lối nhìn lãng mạn: chọn cái phi thường, dựng tương phản sáng tối, để cái đẹp thắng thế.
Trong "Đời thừa" của Nam Cao, Hộ là nhà văn có hoài bão lớn nhưng bị gánh nặng cơm áo kéo xuống, phải viết vội những thứ chính anh khinh, rồi say rượu và hối hận. Nam Cao không cho cái đẹp thắng dễ dàng; ông chỉ ra nguyên nhân cụ thể: nghèo đói, trách nhiệm gia đình, hoàn cảnh xã hội. Đây là lối nhìn hiện thực: giải thích con người bằng hoàn cảnh, chi tiết đời thường, giọng tỉnh táo mà xót xa.
Ở tầng bút pháp, ví dụ kinh điển nằm trong "Truyện Kiều": Nguyễn Du tả chị em Thúy Kiều bằng bút pháp ước lệ, lấy thiên nhiên làm chuẩn cho vẻ đẹp con người, nhưng tả Mã Giám Sinh lại gần với tả thực: "Quá niên trạc ngoại tứ tuần / Mày râu nhẵn nhụi áo quần bảnh bao". Cùng một tác phẩm, hai bút pháp, nhưng không ai nói Truyện Kiều có hai phương pháp sáng tác. Đó chính là ranh giới giữa bút pháp và phương pháp.
Phương pháp sáng tác hình thành từ đâu
Từ thế giới quan của nhà văn. Nhà văn tin con người do lý trí dẫn dắt sẽ viết khác người tin con người do hoàn cảnh nhào nặn. Niềm tin ấy quyết định câu hỏi "giải thích bằng nguyên nhân gì" trong bảng ở trên, nên thế giới quan là lớp nền sâu nhất của phương pháp.
Từ điều kiện lịch sử và đời sống tinh thần của thời đại. Chủ nghĩa lãng mạn châu Âu lớn lên sau những biến động xã hội lớn cuối thế kỷ XVIII, khi niềm tin vào trật tự cũ lung lay và con người cá nhân muốn được lên tiếng. Văn học hiện thực Việt Nam 1930–1945 lớn lên trong cảnh đời sống nông thôn và thành thị bị đẩy tới khốn cùng. Hoàn cảnh không quyết định tất cả, nhưng đặt ra câu hỏi mà nhà văn phải trả lời.
Từ truyền thống văn học và sự đối thoại với người đi trước. Phương pháp mới thường ra đời như một phản ứng với phương pháp cũ. Chủ nghĩa lãng mạn phá quy tắc cổ điển; văn học hiện thực ở nhiều nước lại phản ứng với sự lý tưởng hóa của lãng mạn. Hiểu quan hệ phản ứng này, bạn dễ giải thích vì sao một tác phẩm chọn cách viết như vậy.
Từ kinh nghiệm sống và cá tính riêng. Cùng một phương pháp, mỗi người lại nhấn vào chỗ khác nhau tùy vốn sống. Nam Cao viết về người trí thức nghèo và người nông dân vùng quê ông hiểu rõ; Ngô Tất Tố viết về sưu thuế, về làng quê với con mắt của người từng làm báo, làm khảo cứu. Đây là chỗ phương pháp gặp phong cách.
Dùng khái niệm phương pháp sáng tác trong bài thi: ba bước
Bạn không cần viết một đoạn định nghĩa phương pháp sáng tác. Tốt hơn là để khái niệm làm việc ngầm bên dưới phần phân tích, theo trình tự sau.
- Nhận ra phương pháp chủ đạo của văn bản qua bốn câu hỏi ở trên, nhất là câu "giải thích bằng nguyên nhân gì". Đây là câu phân biệt rõ nhất lãng mạn với hiện thực.
- Chỉ ra một đến hai chi tiết là dấu vết của phương pháp: một tương phản sáng tối, một chi tiết sinh hoạt chân thực, một kết thúc mở hay một kết thúc lý tưởng hóa.
- Viết một câu lý giải nối chi tiết với phương pháp. Câu dẫn mẫu: "Nam Cao không để Hộ thoát ra bằng một phép màu nào; ông để nhân vật tự giằng xé trong hoàn cảnh, và chính sự từ chối lối thoát dễ dãi ấy cho thấy cái nhìn hiện thực tỉnh táo của ngòi bút." Một câu khác cho hướng ngược lại: "Cảnh cho chữ được dựng như một nghi lễ, nơi bóng tối chỉ còn là nền cho cái đẹp lên ngôi, dấu ấn rõ của lối nhìn lãng mạn."
Đặt câu như thế ở phần đánh giá nghệ thuật hoặc cuối mỗi luận điểm. Đặt ở mở bài thì nên rút gọn còn một vế.
Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập
Phương pháp sáng tác là khái niệm trừu tượng nên rất dễ bị dùng sai. Những lỗi thường gặp:
- Coi phương pháp sáng tác là kỹ thuật viết, ví dụ nói "phương pháp so sánh", "phương pháp ẩn dụ". Đó là biện pháp tu từ hoặc thủ pháp, không phải phương pháp sáng tác.
- Cho rằng phương pháp hiện thực "đúng hơn" phương pháp lãng mạn. Mỗi phương pháp là một cách nhận thức đời sống, có sức mạnh và giới hạn riêng.
- Nghĩ rằng một tác phẩm chỉ có một phương pháp tuyệt đối thuần khiết. Rất nhiều tác phẩm có phương pháp chủ đạo và yếu tố của phương pháp khác.
- Viết "phong cách hiện thực của Nam Cao" khi muốn nói phương pháp. Phong cách Nam Cao là nét riêng: lạnh lùng bề ngoài mà xót thương bên trong, đi sâu vào tâm lý.
Câu hỏi ôn tập: (1) Nêu bốn câu hỏi giúp nhận ra phương pháp sáng tác. (2) Vì sao nói Truyện Kiều có nhiều bút pháp nhưng không có nhiều phương pháp? (3) So sánh cách giải thích con người trong "Chữ người tử tù" và "Đời thừa". (4) Phân biệt phương pháp sáng tác với phong cách bằng một cặp nhà văn.
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp sáng tác có phải là cách nhà văn ngồi viết mỗi ngày không?
Không. Thói quen viết, giờ giấc, cách ghi chép là chuyện quá trình sáng tác cá nhân. Phương pháp sáng tác là hệ nguyên tắc nhận thức và thể hiện đời sống, nhìn thấy được trong chính tác phẩm.
Có bao nhiêu phương pháp sáng tác?
Các giáo trình thường nhắc tới phương pháp cổ điển, lãng mạn, hiện thực; ngoài ra có những hệ nguyên tắc của chủ nghĩa tượng trưng, hiện đại và các khuynh hướng về sau. Bài thi phổ thông chủ yếu cần nắm vững lãng mạn và hiện thực.
Nhà văn có tự chọn phương pháp sáng tác không?
Có phần tự chọn, có phần do thời đại và thế giới quan quy định. Nhà văn có thể chuyển phương pháp khi quan niệm sống thay đổi, như nhiều nhà văn Việt Nam chuyển hướng sau năm 1945.
Bút pháp lãng mạn và phương pháp lãng mạn khác nhau ra sao?
Bút pháp lãng mạn là cách miêu tả cụ thể như phóng đại, tương phản, lý tưởng hóa, có thể xuất hiện trong một đoạn văn. Phương pháp lãng mạn là nguyên tắc chi phối toàn bộ cách nhìn và cách dựng tác phẩm.
Có nên viết định nghĩa phương pháp sáng tác vào bài nghị luận không?
Chỉ nên khi đề yêu cầu bàn về một vấn đề lý luận. Với đề phân tích tác phẩm, hãy dùng khái niệm qua câu lý giải ngắn gắn với chi tiết, tránh chép định nghĩa dài làm loãng bài.
Phương pháp sáng tác liên quan gì tới giá trị hiện thực của tác phẩm?
Tác phẩm theo phương pháp hiện thực thường có giá trị hiện thực nổi bật, nhưng tác phẩm lãng mạn cũng có giá trị hiện thực, vì nó phản ánh khát vọng và tâm trạng có thật của con người một thời.