Trào lưu văn học là một phong trào sáng tác rộng lớn, kéo dài qua một thời kỳ lịch sử, quy tụ nhiều nhà văn ở một hoặc nhiều nước cùng chia sẻ những nguyên tắc tư tưởng và thẩm mỹ gần nhau, tức là cùng một cách nhìn đời sống và cùng một cách biến đời sống thành nghệ thuật. Chủ nghĩa cổ điển, chủ nghĩa lãng mạn, chủ nghĩa hiện thực là những trào lưu quen thuộc nhất.
Khái niệm này hay bị trộn với trường phái, khuynh hướng, thời kỳ văn học, vì sách báo dùng các chữ ấy khá lỏng. Bài dưới đây tách bạch từng chữ, chỉ ra dấu hiệu nhận ra một trào lưu, đặt các trào lưu lớn lên một trục thời gian, rồi nói rõ khi làm bài nghị luận văn học thì dùng chữ nào, đặt ở đâu cho đúng mà không biến bài viết thành giờ học lịch sử văn học.
Trào lưu văn học là gì: nói dễ hiểu trước, nói theo giáo trình sau
Hình dung một mùa trong năm. Mùa không phải một ngày nắng hay một cơn mưa, mà là cả một quãng thời gian trong đó nhiều hiện tượng giống nhau lặp lại. Trào lưu văn học cũng thế: không phải một tác phẩm, không phải một nhà văn, mà là một quãng lịch sử trong đó rất nhiều người viết, thường không hẹn trước, cùng quay về một kiểu đề tài, một kiểu nhân vật, một kiểu cảm xúc và một cách viết. Người đọc sau này nhìn lại mới thấy họ giống nhau và đặt cho cả nhóm một cái tên.
Theo cách trình bày phổ biến trong giáo trình lý luận văn học, trào lưu văn học là phong trào sáng tác văn học xuất hiện trong một giai đoạn lịch sử nhất định, tập hợp một số đông nhà văn gần gũi nhau về nguyên tắc nhận thức và phản ánh đời sống, về quan niệm thẩm mỹ, thường có tuyên ngôn hoặc cương lĩnh, và để lại một loạt tác phẩm tiêu biểu. Nền tảng của trào lưu là phương pháp sáng tác chung: những nguyên tắc chọn lọc, lý giải và thể hiện hiện thực mà các nhà văn trong trào lưu cùng theo.
Có ba ý cần giữ khi học định nghĩa. Thứ nhất, trào lưu là hiện tượng lịch sử: nó sinh ra, phát triển, rồi nhường chỗ. Thứ hai, trào lưu có quy mô lớn, thường vượt khỏi một nhóm bạn văn hay một tờ báo. Thứ ba, cái làm nên trào lưu là sự gần nhau về nguyên tắc sáng tác, không phải sự giống nhau bề ngoài về đề tài. Hai nhà văn cùng viết về làng quê vẫn có thể thuộc hai trào lưu khác nhau.
Bốn dấu hiệu nhận ra một trào lưu văn học
Có một quãng thời gian lịch sử xác định. Trào lưu gắn với bối cảnh xã hội và tư tưởng của thời nó. Chủ nghĩa cổ điển gắn với nước Pháp thế kỷ XVII, chủ nghĩa lãng mạn nở rộ ở châu Âu cuối thế kỷ XVIII và nửa đầu thế kỷ XIX, chủ nghĩa hiện thực phê phán mạnh nhất ở thế kỷ XIX. Nói trào lưu mà không nói được nó thuộc thời nào là chưa nắm khái niệm.
Có nhiều nhà văn cùng chia sẻ một nguyên tắc sáng tác. Một người viết khác lạ chưa làm nên trào lưu. Phải có một lớp người viết, ở cùng hoặc nhiều nước, cùng theo những nguyên tắc gần nhau: đề cao lý trí, hay đề cao cảm xúc và trí tưởng tượng, hay đòi hỏi tái hiện đời sống khách quan, chân thực.
Thường có tuyên ngôn, cương lĩnh hoặc tác phẩm lý luận đi kèm. Chủ nghĩa cổ điển có tác phẩm lý luận "Nghệ thuật thơ" của Boileau; chủ nghĩa lãng mạn Pháp có lời tựa vở kịch "Cromwell" của Victor Hugo, thường được xem như một tuyên ngôn. Không phải trào lưu nào cũng có văn bản như vậy, nhưng khi có, đó là chỗ tốt nhất để hiểu nguyên tắc của nó.
Để lại một loạt tác phẩm tiêu biểu có nét chung dễ nhận. Trào lưu được nhận ra qua tác phẩm: kiểu nhân vật, kiểu xung đột, giọng văn. Đọc "Tắt đèn", "Chí Phèo", "Số đỏ" cạnh nhau, bạn thấy cùng một tinh thần nhìn thẳng vào đời sống xã hội; đọc "Nhớ rừng", "Tràng giang", "Đây thôn Vĩ Dạ" cạnh nhau, bạn thấy cùng một nỗi buồn của con người cá nhân mới thức tỉnh.
Bảng phân biệt trào lưu, trường phái, khuynh hướng, thời kỳ và phong cách
Năm chữ dưới đây xuất hiện dày đặc trong sách tham khảo. Cột cuối đưa ví dụ để bạn tự kiểm tra xem mình đang dùng chữ nào cho đúng tầm.
| Khái niệm | Phạm vi | Có tổ chức không | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Trào lưu | Rộng, nhiều nước hoặc cả một nền văn học, một thời kỳ dài | Không bắt buộc, nhưng thường có tuyên ngôn | Chủ nghĩa lãng mạn, chủ nghĩa hiện thực phê phán |
| Trường phái (nhóm, văn đoàn) | Hẹp, một nhóm nhà văn cụ thể | Thường có: tôn chỉ, tờ báo, nhà xuất bản riêng | Tự lực văn đoàn, nhóm Xuân Thu Nhã Tập |
| Khuynh hướng (xu hướng) | Một thiên hướng tư tưởng, thẩm mỹ chung | Không, chỉ là nét gần nhau | Khuynh hướng lãng mạn, khuynh hướng sử thi |
| Thời kỳ, giai đoạn | Một khoảng thời gian, gồm nhiều trào lưu cùng lúc | Không, là cách chia mốc | Văn học Việt Nam 1930–1945 |
| Phong cách | Riêng một nhà văn (hoặc một thời đại) | Không | Phong cách Nguyễn Tuân, phong cách Nam Cao |
Mẹo nhớ: thời kỳ là cái khung thời gian; trào lưu và khuynh hướng là những dòng chảy trong khung ấy; trường phái là một nhóm thuyền cụ thể trên dòng chảy; phong cách là dấu tay riêng của từng người cầm lái. Một nhà văn có thể thuộc một trường phái, nằm trong một trào lưu, sống trong một thời kỳ và có phong cách của riêng mình, bốn chữ không loại trừ nhau.
Các trào lưu lớn trên trục thời gian
Phần này không thay cho bài học lịch sử văn học, chỉ giúp bạn đặt mỗi trào lưu vào đúng chỗ để không nói lẫn. Mốc thời gian là tương đối, vì trào lưu không bắt đầu và kết thúc trong một ngày.
- Chủ nghĩa cổ điển (Pháp, thế kỷ XVII): đề cao lý trí, mô phỏng văn học cổ đại Hy Lạp, La Mã, đặt ra quy tắc chặt cho thể loại. Tiêu biểu: Corneille, Racine, Molière, La Fontaine.
- Chủ nghĩa lãng mạn (châu Âu, cuối thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XIX): đề cao cảm xúc, cá nhân, trí tưởng tượng, phá bỏ quy tắc cổ điển. Tiêu biểu: Victor Hugo, Byron.
- Chủ nghĩa hiện thực phê phán (thế kỷ XIX): tái hiện chân thực xã hội, xây dựng tính cách điển hình. Tiêu biểu: Balzac, Stendhal, Dickens, Gogol, Lev Tolstoy.
- Chủ nghĩa tượng trưng (Pháp, cuối thế kỷ XIX): thơ gợi chứ không tả, đề cao nhạc tính và sự tương giao. Tiêu biểu: Verlaine, Rimbaud, Mallarmé.
- Chủ nghĩa hiện đại (nửa đầu thế kỷ XX): đi vào ý thức, thử nghiệm hình thức. Tiêu biểu: Kafka, Joyce, Virginia Woolf.
- Hậu hiện đại (nửa sau thế kỷ XX): hoài nghi các câu chuyện lớn, giễu nhại, phân mảnh, liên văn bản.
Ở Việt Nam, khái niệm trào lưu được dùng rõ nhất cho văn học 1930–1945, khi văn học lãng mạn và văn học hiện thực phát triển song song. Văn học trung đại Việt Nam vận động theo những quy luật khác, chịu chi phối bởi tính quy phạm và hệ thống thể loại vay mượn, nên không nên áp nguyên các tên trào lưu châu Âu vào đó.
Một nhà văn có thể đứng ở hai trào lưu: ví dụ từ văn học Việt Nam
Trào lưu là cái khung để hiểu, không phải cái lồng nhốt nhà văn. Thạch Lam là thành viên Tự lực văn đoàn, nhóm thường được xếp vào dòng lãng mạn, nhưng "Hai đứa trẻ" lại có những trang tả thực rất kỹ cảnh phố huyện nghèo: chợ tàn, mấy đứa trẻ nhặt nhạnh, gánh phở của bác Siêu, ngọn đèn con của chị Tí. Truyện vì thế thường được nhận xét là có sự hòa quyện giữa chất lãng mạn và chất hiện thực.
Nguyễn Tuân trước 1945 viết "Vang bóng một thời" với cái nhìn lãng mạn, đi tìm vẻ đẹp tài hoa của một thời đã qua; sau 1945 ngòi bút của ông chuyển hướng, "Người lái đò Sông Đà" vẫn tài hoa, uyên bác nhưng đã hướng về con người lao động bình thường. Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên cũng có sự chuyển đổi tương tự sau Cách mạng tháng Tám.
Bài học cho người làm bài: khi xếp một tác phẩm vào trào lưu, hãy nói "tác phẩm mang đặc điểm của..." hoặc "tiêu biểu cho khuynh hướng..." thay vì gán cứng "nhà văn này là nhà văn lãng mạn". Cách nói thứ nhất đúng với văn bản đang phân tích; cách nói thứ hai dễ sai khi tác giả đổi bút pháp qua các giai đoạn.
Dùng khái niệm trào lưu trong bài nghị luận văn học
Hiểu biết trào lưu giúp bài viết có chiều sâu lịch sử, nhưng chỉ khi đặt đúng chỗ và vừa đủ. Dưới đây là những vị trí nên dùng, kèm câu dẫn mẫu tự viết để bạn tham khảo cách diễn đạt.
- Phần mở bài hoặc giới thiệu tác giả: "Ra đời năm 1941, giữa lúc văn học hiện thực đã đi được một chặng dài, Chí Phèo của Nam Cao vẫn tìm được một lối riêng: soi vào chiều sâu tâm lý của người nông dân bị tha hóa."
- Khi lý giải một đặc điểm nghệ thuật: "Việc Nguyễn Tuân chọn một nhân vật phi thường, đặt trong cảnh tối tăm của nhà ngục, là lựa chọn quen thuộc của cái nhìn lãng mạn: cái đẹp được tôn lên trên nền đối lập."
- Khi so sánh hai tác phẩm: "Cùng viết về nỗi khổ của con người trước 1945, nhưng một bên chọn con đường thoát lên, một bên chọn con đường nhìn thẳng."
- Khi đánh giá đóng góp: chỉ ra chỗ tác phẩm vượt khỏi khuôn chung của trào lưu, vì nét riêng ấy mới là thứ người chấm muốn đọc.
Không nên dành cả một đoạn dài kể lịch sử trào lưu. Một đến hai câu đặt bối cảnh, rồi trở về văn bản, là liều lượng hợp lý trong bài thi.
Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập
Những lỗi sau xuất hiện thường xuyên trong bài làm của học sinh khi đụng tới khái niệm trào lưu. Đọc lướt để tự rà bài viết của mình.
- Gọi Tự lực văn đoàn là "trào lưu": đây là một văn đoàn, tức một nhóm có tổ chức, nằm trong dòng văn học lãng mạn.
- Đồng nhất "văn học cổ điển" (thường chỉ văn học trung đại, văn học kinh điển) với "chủ nghĩa cổ điển" (trào lưu Pháp thế kỷ XVII).
- Dùng tên trào lưu như một lời khen chê: lãng mạn không có nghĩa là xa rời, hiện thực không có nghĩa là cao hơn.
- Xếp tác phẩm vào trào lưu chỉ dựa vào đề tài, quên mất cách nhìn và cách viết.
Câu hỏi ôn tập: (1) Nêu ba yếu tố làm nên một trào lưu văn học. (2) Phân biệt trào lưu và trường phái bằng một ví dụ Việt Nam. (3) Vì sao "Hai đứa trẻ" thường được nhận xét là kết hợp hai khuynh hướng? (4) Viết một câu dẫn đặt "Chữ người tử tù" vào bối cảnh trào lưu mà không quá ba dòng.
Câu hỏi thường gặp
Trào lưu văn học và trào lưu mạng xã hội có liên quan gì không?
Chỉ chung chữ. Trào lưu mạng xã hội là thứ lan nhanh trong vài tuần, còn trào lưu văn học là phong trào sáng tác kéo dài hàng chục năm, gắn với một hệ nguyên tắc thẩm mỹ và để lại tác phẩm tiêu biểu.
Văn học Việt Nam có những trào lưu nào?
Trong văn học hiện đại, rõ nhất là dòng lãng mạn và dòng hiện thực giai đoạn 1930–1945, song song với văn học cách mạng. Sau đó là khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn 1945–1975, rồi xu hướng đổi mới sau 1986 với cái nhìn đời thường, đa chiều hơn.
Một nhà văn có bắt buộc thuộc một trào lưu không?
Không. Có nhà văn đứng giữa hai trào lưu, có nhà văn chuyển hướng qua các giai đoạn, cũng có người khó xếp vào đâu. Trào lưu là công cụ để hiểu tác phẩm, không phải nhãn bắt buộc phải dán.
Khuynh hướng và trào lưu khác nhau thế nào?
Khuynh hướng là thiên hướng tư tưởng, thẩm mỹ chung, không nhất thiết thành phong trào hay có tuyên ngôn. Trào lưu là khuynh hướng đã phát triển thành phong trào lớn, có lực lượng sáng tác đông, có tác phẩm và đôi khi có cả lý luận riêng.
Có cần thuộc năm ra đời của các trào lưu không?
Bạn nên nhớ thế kỷ hoặc giai đoạn, không cần thuộc năm chính xác. Điều quan trọng hơn là nắm nguyên tắc sáng tác của mỗi trào lưu để giải thích được vì sao nhà văn viết như vậy.
Đề thi có hỏi thẳng về trào lưu không?
Đề học sinh giỏi đôi khi đưa nhận định về một trào lưu hoặc yêu cầu so sánh hai tác phẩm thuộc hai khuynh hướng. Đề thông thường thì hiểu biết trào lưu chủ yếu dùng ở phần giới thiệu và phần đánh giá.