Vốn sống là toàn bộ trải nghiệm, hiểu biết về đời sống mà nhà văn tích luỹ được; tài năng là năng lực biến vốn sống ấy thành hình tượng nghệ thuật có sức sống. Thiếu vốn sống, tác phẩm nghèo và giả; thiếu tài năng, vốn sống chỉ là tư liệu thô.
Hai khái niệm này hay xuất hiện trong đề bàn về quan hệ giữa văn học và hiện thực, hoặc về điều kiện để trở thành nhà văn. Bài này giải thích từng khái niệm, chỉ ra vốn sống gồm những gì và tài năng hiện ra ở đâu, soi qua Kim Lân, Nam Cao, Thạch Lam, rồi gợi ý cách đặt hai khái niệm vào bài viết sao cho cân bằng.
Vốn sống và tài năng: hiểu thế nào cho đúng
Có thể hình dung bằng hình ảnh người thợ mộc. Gỗ tốt là vốn sống, tay nghề là tài năng. Có gỗ quý mà tay nghề vụng thì chỉ làm ra cái bàn thô; tay nghề giỏi mà không có gỗ thì không làm được gì. Hình ảnh này đơn giản nhưng giúp bạn nhớ rằng hai yếu tố luôn đi cùng nhau.
Cách nói học thuật: vốn sống là sự hiểu biết và trải nghiệm phong phú về đời sống mà nhà văn có được qua sống, quan sát và học hỏi; tài năng là năng lực đặc biệt trong cảm nhận, tưởng tượng và biểu đạt, giúp nhà văn khái quát vốn sống thành hình tượng nghệ thuật. Chữ “khái quát” quan trọng: nhà văn không chép lại từng việc đã thấy, mà từ nhiều việc rút ra một kiểu người, một quy luật.
Vốn sống không chỉ là số năm sống hay số nơi đã đi. Có người đi rất nhiều mà không thấy gì; có người sống ở một góc nhỏ mà hiểu đến tận cùng. Vốn sống có giá trị khi được trải nghiệm bằng sự quan tâm thật và được nghiền ngẫm. Ngược lại, tài năng cũng không phải phép màu: nó cần được nuôi bằng đọc, viết và sửa trong nhiều năm.
Trong đề thi, hai khái niệm này ít khi được hỏi riêng lẻ. Chúng thường ẩn trong những nhận định về quan hệ giữa nhà văn và đời sống, kiểu như văn chương bắt nguồn từ cuộc sống, hay nhà văn phải sống rồi mới viết. Khi gặp những nhận định như vậy, việc đầu tiên là nhận ra nhận định đang nhấn vào vốn sống, vào tài năng hay vào quan hệ giữa hai thứ. Nhận ra đúng trọng tâm giúp bạn chọn dẫn chứng trúng và không viết lan man sang những vấn đề khác.
Vốn sống của nhà văn gồm những gì
Trải nghiệm trực tiếp. Những gì nhà văn đã sống qua: tuổi thơ, nghề nghiệp, những biến cố. Nam Cao từng dạy học ở trường tư, từng chịu cảnh túng thiếu, nên những trang về người trí thức nghèo như Thứ trong Sống mòn hay Hộ trong Đời thừa có độ thấm rất sâu.
Quan sát. Những gì nhà văn nhìn thấy ở người khác, ở cảnh vật. Quan sát giỏi là thấy được cái người khác bỏ qua: một ngọn đèn con, một cái nhìn, một câu nói lửng.
Hiểu biết gián tiếp. Những gì học được qua sách vở, qua lời kể, qua tư liệu. Nhà văn viết về lịch sử không thể sống ở quá khứ, nên vốn sống của họ phần lớn là hiểu biết gián tiếp được thẩm định cẩn thận.
Vốn văn hóa. Hiểu biết về truyền thống văn chương, về các ngành nghệ thuật khác. Nguyễn Tuân là ví dụ rõ: trang văn của ông vận dụng kiến thức từ hội họa, điện ảnh, âm nhạc, võ thuật.
Vốn ngôn ngữ. Lời ăn tiếng nói của một vùng, một nghề, một tầng lớp. Lời thoại sống động của nhân vật nông dân trong truyện Kim Lân là kết quả của vốn ngôn ngữ thu được từ chính đời sống làng quê.
Tài năng của nhà văn hiện ra ở đâu
Tài năng là khái niệm dễ nói nhưng khó chỉ ra. Bảng dưới tách tài năng thành các năng lực cụ thể có thể chứng minh trên trang văn:
| Năng lực | Biểu hiện trên trang | Ví dụ |
|---|---|---|
| Cảm nhận tinh tế | Thấy và diễn tả được những rung động rất mảnh | Thạch Lam tả cảm giác của Liên khi chiều tàn, khi nhìn đoàn tàu đi qua |
| Tưởng tượng | Dựng nên những tình huống, hình ảnh không có sẵn | Kim Lân đặt chuyện nhặt vợ vào giữa nạn đói |
| Khái quát | Từ một số phận rút ra một kiểu người, một quy luật | Chí Phèo khái quát hiện tượng người nông dân bị tha hóa |
| Ngôn từ | Chọn được chữ đúng, câu có nhịp, giọng phù hợp | Nguyễn Tuân dùng chữ giàu tính tạo hình khi tả sông Đà |
| Tổ chức tác phẩm | Kết cấu, điểm nhìn, nhịp kể hợp lý | Tô Hoài kể chuyện Mị từ hiện tại lùi về quá khứ |
Khi viết “nhà văn có tài”, hãy chọn một năng lực trong bảng và chứng minh bằng một chi tiết. Lời khen sẽ có trọng lượng ngay.
Phân biệt vốn sống với những khái niệm gần nó
Bài làm hay dùng lẫn vốn sống với tiểu sử hoặc tư liệu. Bảng sau giúp tách bạch:
| Khái niệm | Là gì | Dùng trong bài thế nào |
|---|---|---|
| Vốn sống | Hiểu biết và trải nghiệm đã được nhà văn thấm, nghiền ngẫm | Chỉ ra dấu vết của nó trong độ chân thực, độ sâu của chi tiết |
| Tiểu sử | Các sự kiện trong đời nhà văn | Chỉ nêu phần giúp giải thích tác phẩm, ngắn gọn |
| Tư liệu | Thông tin nhà văn thu thập để viết, nhất là về lịch sử | Nói đến khi bàn về độ xác thực của kí, tiểu thuyết lịch sử |
| Nguyên mẫu | Người thật gợi ý cho nhân vật | Nhắc một câu, rồi tập trung vào phần hư cấu nhà văn đã thêm |
| Hiện thực được phản ánh | Đời sống hiện ra trong tác phẩm | Là kết quả của vốn sống đã qua tài năng xử lý |
Cột cuối cho thấy một nguyên tắc chung: mọi khái niệm bên ngoài tác phẩm chỉ có giá trị khi bạn nối được nó với điều gì đó bên trong tác phẩm. Vốn sống không được chứng minh bằng việc kể nhà văn đã đi đâu, mà bằng việc chỉ ra trang văn hiểu đời đến mức nào.
Một bẫy nữa cần tránh là coi mọi chi tiết chân thực là bằng chứng nhà văn đã trải qua. Có những chi tiết rất thật được dựng từ tư liệu và trí tưởng tượng. Vì vậy, chỉ khẳng định nguồn gốc vốn sống khi có thông tin chắc chắn; còn không, bạn nói về độ chân thực của trang văn là đủ.
Một quan niệm hay được dẫn: nghệ thuật không phải ánh trăng lừa dối
Trong truyện ngắn Trăng sáng, Nam Cao để nhân vật Điền, một người viết văn, đi đến một nhận thức thường được trích: “Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ những kiếp lầm than.” Giới nghiên cứu thường đọc đây là quan niệm nghệ thuật của chính Nam Cao, nhưng khi trích, bạn vẫn nên nói rõ câu nằm trong truyện Trăng sáng.
Câu này nối trực tiếp với khái niệm vốn sống. “Ánh trăng lừa dối” là thứ văn chương thoát ly, chỉ thấy cái đẹp thơ mộng mà quay lưng với đời sống thật. “Tiếng đau khổ thoát ra từ những kiếp lầm than” là văn chương bắt rễ trong hiện thực, cần một vốn sống thật và một tấm lòng thật. Nam Cao không phủ nhận cái đẹp, ông phủ nhận cái đẹp giả.
Khi dùng câu này trong bài, cần cẩn trọng ở phần bàn luận. Nó ra đời trong bối cảnh văn học những năm 1940 và mang tính tranh luận với một xu hướng cụ thể. Bạn có thể nhận xét rằng văn chương lãng mạn vẫn có giá trị riêng, và điều Nam Cao phản đối là sự giả dối chứ không phải mọi thứ thơ mộng. Một nhận xét như vậy cho thấy bạn đọc nhận định có chiều sâu, không tuyệt đối hóa.
Soi vào ba nhà văn: cùng có vốn sống, khác cách dùng
Kim Lân sống gắn bó với làng quê, hiểu tâm lý người nông dân đến từng phản ứng nhỏ. Trong Làng, cảnh ông Hai nghe tin làng chợ Dầu theo giặc, ông lão sững sờ, nghẹn lại, về nhà nằm vật ra giường, là chỗ vốn sống và tài năng gặp nhau: vốn sống cho nhà văn biết người nông dân yêu làng đến mức nào, tài năng cho ông tìm được tình huống thử thách tình yêu ấy.
Nam Cao có vốn sống về hai vùng đời sống: nông thôn và người trí thức nghèo. Điều làm ông khác là năng lực phân tích tâm lý: ông không dừng ở cảnh nghèo mà đi vào những giằng xé bên trong con người khi cái nghèo đe dọa nhân phẩm.
Thạch Lam có vốn sống về những phố huyện nhỏ, những con người lam lũ. Tài năng của ông nằm ở độ tinh tế: một ngọn đèn, một tiếng trống, một mùi đất ẩm cũng đủ gợi cả một không khí. Ba nhà văn cho thấy vốn sống quyết định họ viết về đâu, tài năng quyết định họ viết hay đến mức nào và theo cách nào.
Dùng trong bài thi, nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn
Một số gợi ý để dùng hai khái niệm cho cân bằng:
- Câu dẫn mẫu tự viết: “Vốn sống cho nhà văn chất liệu, tài năng cho chất liệu ấy một hình hài; trang văn hay là nơi hai thứ gặp nhau.”
- Nhầm lẫn thường gặp: tuyệt đối hóa vốn sống, cho rằng cứ sống nhiều là viết hay; hoặc tuyệt đối hóa tài năng, coi nhà văn là thiên tài bẩm sinh.
- Nhầm lẫn thứ hai: chứng minh vốn sống bằng tiểu sử dài mà không chỉ ra dấu vết vốn sống trên trang văn.
- Câu hỏi ôn 1: Vốn sống gồm những thành phần nào? Lấy ví dụ cho hai thành phần.
- Câu hỏi ôn 2: Giải thích câu “nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối” và nêu giới hạn khi áp dụng.
- Câu hỏi ôn 3: Chọn một cảnh trong tác phẩm bạn đã học, chỉ ra đâu là vốn sống và đâu là tài năng của nhà văn.
Câu hỏi thứ ba là bài tập tốt nhất để hiểu hai khái niệm. Khi làm, bạn sẽ thấy chúng không tách được hoàn toàn, và chính điều đó là ý bàn luận đáng giá nhất trong bài thi.
Câu hỏi thường gặp
Vốn sống có phải chỉ là những gì nhà văn trực tiếp trải qua không?
Không. Vốn sống gồm cả trải nghiệm trực tiếp, quan sát người khác, hiểu biết qua sách vở và tư liệu, vốn văn hóa và vốn ngôn ngữ. Nhà văn viết về lịch sử dựa nhiều vào hiểu biết gián tiếp.
Câu nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối nằm trong tác phẩm nào?
Câu này nằm trong truyện ngắn Trăng sáng của Nam Cao, gắn với nhận thức của nhân vật Điền, một người viết văn. Giới nghiên cứu thường coi đó là quan niệm nghệ thuật của Nam Cao.
Tài năng nhà văn có học được không?
Một phần tài năng là thiên bẩm, nhưng phần lớn được rèn qua đọc, viết, sửa và trải nghiệm. Khi bàn luận, nên nêu cả hai mặt thay vì khẳng định tài năng hoàn toàn do trời cho.
Làm sao chứng minh vốn sống của nhà văn trong bài?
Chỉ ra những chi tiết chân thực, chuyên sâu trong tác phẩm như phong tục, nghề nghiệp, lời ăn tiếng nói, rồi nối với trải nghiệm của nhà văn bằng một hai câu ngắn, không kể tiểu sử dài.
Đề bàn về vốn sống nên chọn tác phẩm nào chứng minh?
Nên chọn tác phẩm có dấu vết vốn sống rõ như Vợ chồng A Phủ với vốn sống Tây Bắc của Tô Hoài, Làng hay Vợ nhặt với vốn sống nông thôn của Kim Lân, các truyện về trí thức nghèo của Nam Cao.