Cá tính sáng tạo là phần riêng, không lặp lại của nhà văn trong cách cảm nhận đời sống và cách biểu hiện nó bằng ngôn từ. Nó không phải tính tình ngoài đời, mà là dấu vân riêng hiện ra trên trang viết: chọn nhìn cái gì, xúc động trước điều gì, nói bằng giọng nào.
Trong đề thi, cá tính sáng tạo hay đi cùng các yêu cầu như “văn chương cần cái mới”, “nhà văn phải có giọng riêng”. Bài này giúp bạn phân biệt nó với cá tính đời thường, chỉ ra bốn nơi nó lộ diện trong tác phẩm, đối chiếu qua Thơ mới, và có sẵn vài câu dẫn để dùng khi làm bài.
Cá tính sáng tạo là gì
Hiểu đơn giản, cá tính sáng tạo là câu trả lời cho câu hỏi: vì sao đọc vài trang là bạn đoán được ai viết? Cùng một mùa thu, cùng một dòng sông, mỗi nhà văn lại cho ra một trang khác. Phần khác ấy không đến từ đề tài, vì đề tài có thể trùng; nó đến từ con người đứng sau trang viết.
Cách nói học thuật: cá tính sáng tạo là sự độc đáo trong thế giới quan nghệ thuật, trong cách cảm thụ và cách thể hiện của chủ thể sáng tạo, được kết tinh trong tác phẩm. Ba chữ cần chú ý là “thế giới quan”, “cảm thụ” và “thể hiện”. Thế giới quan là cách hiểu về con người và cuộc đời. Cảm thụ là độ nhạy, là thứ khiến nhà văn rung động. Thể hiện là ngôn từ, hình ảnh, giọng điệu, kết cấu.
Cá tính sáng tạo là điều kiện để có phong cách. Có thể hình dung cá tính sáng tạo như cái gốc bên trong, còn phong cách là toàn bộ những đặc điểm ổn định, lặp lại, nhận ra được khi đọc nhiều tác phẩm của cùng một người. Một nhà văn mới viết vài trang đã có cá tính, nhưng phải qua một chặng sáng tác mới thành phong cách. Điểm phân biệt này hay được hỏi trong đề học sinh giỏi.
Cá tính sáng tạo khác cá tính đời thường
Đây là chỗ nhiều bài làm nhầm nhất. Bảng sau đặt hai khái niệm cạnh nhau:
| Tiêu chí | Cá tính đời thường | Cá tính sáng tạo |
|---|---|---|
| Nằm ở đâu | Trong cách sống, cách cư xử hằng ngày | Trong tác phẩm, trên trang viết |
| Ai nhận ra | Người quen biết nhà văn | Bất cứ người đọc nào |
| Giá trị | Không quyết định giá trị văn chương | Góp phần quyết định sự độc đáo của tác phẩm |
| Có thể trái nhau không | Có | Có: người ngoài đời trầm lặng vẫn có thể viết giọng sôi nổi |
| Cách chứng minh trong bài | Giai thoại, hồi ký | Chi tiết, hình ảnh, giọng điệu trong văn bản |
Vì vậy khi viết “Xuân Diệu là người yêu đời nên thơ ông yêu đời”, bạn đang đi đường tắt nguy hiểm. Câu chặt hơn là: “Thơ Xuân Diệu mang một khát khao giao cảm mãnh liệt, thể hiện qua nhịp thơ gấp, qua những động từ mạnh và cách nhìn thiên nhiên như người tình.” Câu sau chứng minh được trên văn bản, câu trước thì không.
Bốn nơi cá tính sáng tạo lộ diện trên trang văn
Cách chọn đối tượng. Nhà văn bị hấp dẫn bởi kiểu người, kiểu cảnh nào. Nguyễn Tuân tìm những con người tài hoa, những cảnh vật phi thường; Thạch Lam dừng ở những kiếp người nhỏ bé nơi phố huyện. Danh sách đề tài trở đi trở lại là dấu vết đầu tiên.
Cách cảm nhận. Trước cùng một sự vật, mỗi người rung lên ở một chỗ. Trước thời gian, Xuân Diệu thấy tiếc nuối và muốn níu giữ; trước không gian, Huy Cận thấy cô đơn, nhỏ bé. Cảm nhận là phần khó bắt chước nhất.
Cách tổ chức hình tượng. Có nhà văn ưa cốt truyện nhiều biến cố, có người ưa truyện không có chuyện. Có nhà thơ dựng hình ảnh lớn, khoáng đạt, có người ưa cái nhỏ nhặt, mong manh. Kết cấu cũng là cá tính.
Giọng điệu và ngôn từ. Đây là tầng dễ nhận nhất khi đọc: giọng mỉa mai hay xót thương, chữ dùng gân guốc hay mềm mại, câu dài hay câu ngắn. Khi phân tích, nên đi từ tầng này rồi lần ngược vào cách cảm và cách nhìn để lời bình có chiều sâu.
Ví dụ đối chiếu: Thơ mới và những hồn thơ riêng
Phong trào Thơ mới là ví dụ rõ nhất cho việc cùng một thời, cùng một thể loại mà mỗi người một vẻ. Hoài Thanh trong Thi nhân Việt Nam đã điểm qua các hồn thơ bằng những chữ rất ngắn: “mơ màng như Lưu Trọng Lư”, “ảo não như Huy Cận”, “quê mùa như Nguyễn Bính”, “thiết tha, rạo rực, băn khoăn như Xuân Diệu”. Mỗi tính từ là một cách gọi tên cá tính sáng tạo.
Đặt Vội vàng cạnh Tràng giang sẽ thấy rõ. Xuân Diệu viết “Mau đi thôi! Mùa chưa ngả chiều hôm”: một lời giục giã, một nhịp sống gấp gáp, cảm giác thời gian đang trôi mất và phải tận hưởng ngay. Huy Cận mở bài thơ bằng “Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp, / Con thuyền xuôi mái nước song song”: nhịp chậm, từ láy kéo dài, nỗi buồn lan ra theo không gian. Hai nhà thơ cùng mang nỗi cô đơn của con người cá nhân thời Thơ mới, nhưng một người chống lại nó bằng khát khao sống vội, một người chìm vào nó trước vũ trụ mênh mông.
Khi dùng ví dụ này trong bài, bạn không cần kể lại toàn bộ hai bài thơ. Chọn một câu thơ tiêu biểu, gọi tên nét cá tính, chỉ ra phương tiện biểu hiện (nhịp, từ láy, hình ảnh) rồi so sánh. Bốn bước ấy làm thành một đoạn chứng minh gọn và có sức thuyết phục.
Cá tính sáng tạo và đòi hỏi về cái mới trong văn chương
Trong truyện Đời thừa, Nam Cao để nhân vật Hộ, một nhà văn nghèo, nghĩ về nghề viết. Đoạn hay được trích nhất nói rằng văn chương chỉ dung nạp những người biết “khơi những nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo những cái gì chưa có”. Khi trích, bạn nên ghi rõ đây là suy nghĩ của nhân vật Hộ, đồng thời là quan niệm nghệ thuật Nam Cao gửi gắm qua nhân vật, vì giới nghiên cứu thường đọc như vậy.
Câu này nối thẳng với khái niệm cá tính sáng tạo. Cái mới không phải là lập dị, mà là cái nhìn chưa ai có trước một vùng đời sống. Nam Cao tự chứng minh điều đó: viết về người nông dân, ông không lặp lại bức tranh sưu thuế của những người đi trước mà đi sâu vào bi kịch bị tha hóa và khát vọng làm người. Đó là “nguồn chưa ai khơi” của riêng ông.
Cần nhớ thêm một giới hạn khi bàn luận: cá tính sáng tạo không tách khỏi truyền thống. Xuân Diệu mới mẻ nhưng vẫn học từ thơ Đường, ca dao và thơ Pháp; Nguyễn Du độc đáo nhưng vẫn dựa trên một cốt truyện có sẵn. Cái riêng lớn lên từ cái chung, và một bài bàn luận chín chắn nên nói được cả hai vế.
Cá tính sáng tạo trong văn xuôi: Nguyễn Tuân và Thạch Lam
Thơ cho thấy cá tính sáng tạo qua cảm xúc trực tiếp; văn xuôi cho thấy nó qua cách dựng người, dựng cảnh và qua giọng kể. Nguyễn Tuân và Thạch Lam là cặp đối chiếu dễ dùng vì cả hai đều có mặt trong chương trình và đều nổi tiếng về sự tinh tế, nhưng tinh tế theo hai hướng gần như ngược nhau.
Ở Chữ người tử tù, Nguyễn Tuân dựng Huấn Cao như một con người phi thường: tài viết chữ đẹp, khí phách hiên ngang, thiên lương trong sạch. Cảnh cho chữ trong ngục được đẩy lên thành một cảnh “xưa nay chưa từng có”. Cái riêng ở đây là sự say mê cái đẹp, cái tài, cái khác thường, cùng một lối dùng chữ cầu kỳ, giàu chất tạo hình. Đến Người lái đò Sông Đà, cá tính ấy vẫn còn: con sông được nhìn bằng con mắt của người nghệ sĩ muốn khám phá cái đẹp đến tận cùng.
Thạch Lam đi hướng khác. Ông không tìm cái phi thường mà nhìn rất lâu vào cái bình thường: một phiên chợ tàn, một gánh phở, một ngọn đèn leo lét. Cảm xúc không bộc lộ ồn ào mà lắng xuống thành những câu văn nhẹ, chậm, giàu chất thơ. Nếu Nguyễn Tuân khiến người đọc kinh ngạc thì Thạch Lam khiến người đọc chạnh lòng. Hai cách ấy đều là cá tính sáng tạo, và đặt chúng cạnh nhau giúp bài bàn luận của bạn có chiều sâu so sánh thay vì chỉ khen một phía.
Câu dẫn mẫu, dàn ý ngắn và câu hỏi ôn tập
Một số câu dẫn tự viết để bạn điều chỉnh khi làm bài, kèm dàn ý cho đề dạng “bàn về cá tính sáng tạo của nhà văn”:
- Câu dẫn giải thích: “Cá tính sáng tạo là dấu vân riêng của người nghệ sĩ in lên trang viết, khiến tác phẩm của họ không thể lẫn với ai.”
- Câu dẫn chuyển ý: “Dấu vân ấy không nằm ở đề tài mà ở cách cảm, bởi cùng một mùa xuân, mỗi nhà thơ lại nghe thấy một điều khác.”
- Dàn ý: giải thích khái niệm → vì sao văn chương cần cá tính sáng tạo → chứng minh qua hai tác giả cùng đề tài → bàn luận: cá tính gắn với truyền thống và thời đại → bài học cho người đọc.
- Câu hỏi ôn 1: Cá tính sáng tạo và phong cách khác nhau ở điểm nào?
- Câu hỏi ôn 2: Chọn hai bài thơ cùng viết về mùa thu, chỉ ra nét riêng của từng tác giả qua một câu thơ.
- Câu hỏi ôn 3: Vì sao không nên dùng tính tình ngoài đời để chứng minh cá tính sáng tạo?
Khi luyện, hãy tự giới hạn mỗi đoạn chứng minh trong một câu thơ hoặc một chi tiết truyện, và buộc mình gọi tên được nét cá tính bằng một hai tính từ chính xác. Việc gọi tên đúng là thứ phân biệt bài hiểu lý luận với bài chỉ diễn xuôi.
Câu hỏi thường gặp
Cá tính sáng tạo có phải là phong cách không?
Không hoàn toàn. Cá tính sáng tạo là cái gốc riêng trong cách nhìn và cách cảm của nhà văn. Phong cách là hệ thống đặc điểm ổn định, lặp lại qua nhiều tác phẩm, được hình thành từ cá tính sáng tạo đó.
Câu khơi những nguồn chưa ai khơi là của ai?
Đây là suy nghĩ của nhân vật Hộ trong truyện Đời thừa của Nam Cao. Giới nghiên cứu thường coi đó là quan niệm nghệ thuật của chính Nam Cao, nhưng khi trích bạn nên nói rõ nó nằm trong lời nhân vật.
Nhà văn trẻ mới viết ít tác phẩm có cá tính sáng tạo không?
Có thể có. Cá tính sáng tạo có thể lộ ra ngay từ vài trang đầu. Điều chưa chắc có là phong cách, vì phong cách cần một chặng sáng tác đủ dài để các đặc điểm trở nên ổn định.
Làm sao chứng minh cá tính sáng tạo mà không sa vào liệt kê?
Chọn một hoặc hai chi tiết tiêu biểu, gọi tên nét riêng bằng tính từ chính xác, chỉ ra phương tiện nghệ thuật tạo nên nét ấy, rồi đặt cạnh một tác giả khác cùng đề tài để thấy sự khác biệt.
Cá tính sáng tạo có thay đổi theo thời gian không?
Có. Nhiều nhà văn thay đổi cách viết khi hoàn cảnh sống và quan niệm nghệ thuật đổi khác. Khi phân tích, bạn nên ghi rõ đang nói đến chặng sáng tác nào để nhận xét không bị khái quát quá mức.