Để nhận ra phong cách một nhà văn, bạn soi tác phẩm theo sáu tầng: đề tài, nhân vật, cảm hứng và giọng điệu, ngôn từ, kết cấu, rồi quan niệm nghệ thuật; nét nào lặp lại qua ít nhất hai tác phẩm thì đó là dấu hiệu phong cách. Nhận ra phong cách là việc làm có phương pháp, không phải cảm giác mơ hồ.
Bài này dành cho người đã biết định nghĩa phong cách nhưng chưa biết bắt đầu từ đâu khi cầm một tác phẩm. Bạn sẽ có một phiếu đọc sáu tầng, hai lượt thử trên văn xuôi Việt Nam và một tác phẩm nước ngoài trong chương trình, cách kiểm tra tính ổn định và một đoạn nhận xét mẫu để đưa vào bài thi.
Vì sao cần đọc có thứ tự
Nhiều học sinh biết rằng Nguyễn Tuân tài hoa hay Thạch Lam nhẹ nhàng, nhưng đó là những nhận xét thuộc lòng từ sách tham khảo. Khi gặp một đoạn văn lạ trong đề thi, nhận xét thuộc lòng không giúp được gì. Thứ giúp được là một quy trình đọc: biết nhìn vào đâu, hỏi câu gì, ghi lại cái gì.
Đọc có thứ tự còn có lợi thứ hai: tránh gán phong cách cho một nét chỉ xuất hiện một lần. Một ẩn dụ đẹp chưa phải phong cách; một cách dựng ẩn dụ lặp lại suốt nhiều tác phẩm mới là phong cách. Quy trình bên dưới vì thế luôn kết thúc bằng bước đối chiếu.
Cuối cùng, đọc có thứ tự giúp lời văn của bạn chính xác. Thay vì nói chung “ngôn ngữ đặc sắc”, bạn sẽ nói được “câu văn dài, nhiều vế, giàu từ Hán Việt” hoặc “câu ngắn, ít tính từ, lời thoại tự nhiên”. Sự chính xác ấy là thứ người chấm nhận ra ngay khi đọc bài.
Một lưu ý về thời gian: phiếu đọc không dành để làm trong phòng thi. Nó là việc của những buổi ôn ở nhà, khi bạn có thời gian đọc chậm và ghi chép. Làm đều với các tác phẩm trong chương trình, đến lúc thi bạn đã có sẵn trong đầu những nhận xét tự kiểm chứng, và chỉ cần vài phút để áp chúng vào đoạn trích đề cho. Người đọc nhiều mà không ghi thường nhớ cảm giác chứ không nhớ dẫn chứng; phiếu đọc giữ lại dẫn chứng.
Phiếu đọc sáu tầng
Khi đọc một tác phẩm, ghi câu trả lời cho từng tầng vào một trang vở. Mỗi tầng một hai dòng là đủ:
- Đề tài và đối tượng: tác phẩm viết về vùng đời sống nào, về kiểu người nào? Đây có phải vùng đời sống tác giả hay trở lại không?
- Nhân vật hoặc hình tượng trung tâm: nhân vật được khắc họa qua hành động, qua nội tâm hay qua ngoại hình? Tác giả quan tâm đến số phận hay đến tính cách?
- Cảm hứng và giọng điệu: tác giả xót thương, ngợi ca, giễu cợt hay trầm tư? Giọng ấy giữ đều hay thay đổi?
- Ngôn từ và câu văn: chữ thuần Việt hay Hán Việt, câu dài hay ngắn, nhiều hình ảnh hay tiết chế, lời thoại nhiều hay ít?
- Kết cấu: có cốt truyện nhiều biến cố không, kể theo trình tự thời gian hay đảo lộn, kết thúc mở hay đóng?
- Quan niệm nghệ thuật: từ năm tầng trên, tác giả có vẻ tin điều gì về con người và về văn chương?
Tầng thứ sáu khó nhất vì nó là suy luận, không đọc thẳng được trên trang. Hãy viết nó sau cùng và luôn dựa vào năm tầng trước. Nếu không đủ căn cứ, ghi “chưa rõ” còn hơn đoán.
Thử phiếu đọc trên Tô Hoài và Kim Lân
Hai nhà văn cùng viết về người lao động nghèo, cùng sáng tác những năm kháng chiến, nhưng phiếu đọc cho thấy khác biệt rõ:
| Tầng | Tô Hoài (Vợ chồng A Phủ) | Kim Lân (Vợ nhặt, Làng) |
|---|---|---|
| Đề tài | Đời sống người Mông ở Tây Bắc | Người nông dân đồng bằng Bắc Bộ |
| Nhân vật | Mị: khắc họa qua tâm trạng và qua phong tục bao quanh | Tràng, bà cụ Tứ, ông Hai: khắc họa qua tâm lý trong một tình huống |
| Cảm hứng | Cảm thông và trân trọng sức sống tiềm tàng | Tin vào tình người và khát vọng sống |
| Ngôn từ | Giàu chi tiết phong tục, cảnh sắc miền núi | Lời ăn tiếng nói nông thôn, đối thoại tự nhiên |
| Kết cấu | Đi từ hiện tại về quá khứ rồi theo hành trình giải thoát | Xoay quanh một tình huống truyện độc đáo |
| Quan niệm | Con người dù bị đày đọa vẫn còn sức sống | Cái tốt trong con người không mất đi giữa cảnh khốn cùng |
Hai cột không cột nào hơn cột nào. Phiếu đọc chỉ làm rõ rằng hai cách viết về cùng một lớp người có thể khác nhau tận gốc, và mỗi cách là dấu hiệu của một phong cách. Khi so sánh trong bài thi, bạn chọn hai ba tầng có độ chênh rõ nhất.
Thử với một tác phẩm nước ngoài: Ông già và biển cả
Ông già và biển cả của Hemingway kể chuyện ông lão Santiago sau nhiều ngày ra khơi không bắt được cá, rồi một mình vật lộn với con cá kiếm lớn, kéo được nó về thì đàn cá mập đã rỉa gần hết. Áp phiếu đọc vào, tầng ngôn từ và kết cấu nổi lên rõ nhất: câu văn ngắn, ít tính từ, lời kể khách quan, nhiều hành động cụ thể, ít lời bình luận.
Hemingway từng nêu một nguyên tắc viết thường được gọi là nguyên lý tảng băng trôi: phần nổi trên trang chỉ là một phần nhỏ, phần lớn ý nghĩa chìm dưới bề mặt để người đọc tự cảm nhận. Đặt nguyên lý này cạnh phiếu đọc, bạn hiểu vì sao câu chuyện đánh cá đơn giản lại gợi nhiều suy nghĩ về ý chí, về giới hạn và phẩm giá con người.
Ví dụ này cho thấy sáu tầng soi dùng được cho cả văn học nước ngoài. Điểm cần cẩn trọng là bạn đang đọc qua bản dịch, nên nhận xét về ngôn từ nên dừng ở mức nhịp câu, độ tiết chế, chứ không bình từng chữ như với tác phẩm tiếng Việt.
Áp phiếu đọc vào thơ: bốn câu đầu Đây thôn Vĩ Dạ
Với thơ, sáu tầng vẫn dùng được nhưng trọng tâm dồn vào cảm hứng, hình ảnh và ngôn từ. Thử với khổ đầu Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử: “Sao anh không về chơi thôn Vĩ? / Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên. / Vườn ai mướt quá xanh như ngọc / Lá trúc che ngang mặt chữ điền.”
Tầng cảm hứng: câu hỏi mở đầu vừa như lời trách nhẹ, vừa như lời mời, lại có thể là nhà thơ tự hỏi mình. Một nỗi khao khát được trở về với cảnh và người xứ Huế, xen lẫn một chút xa cách. Tầng hình ảnh: nắng mới, hàng cau, khu vườn xanh như ngọc, gương mặt người thấp thoáng sau lá trúc; cảnh rất thực mà vẫn có gì đó như ảo. Tầng ngôn từ: chữ “mướt”, cách so sánh “xanh như ngọc”, điệp từ “nắng” trong cùng một câu.
Đến đây bạn mới có tư liệu cho một bài thơ. Muốn nói về phong cách Hàn Mặc Tử, cần đối chiếu thêm với các khổ sau, nơi cảnh chuyển sang sông trăng, sương khói và cảm giác hư ảo tăng dần, hoặc với những bài thơ khác của ông. Sự kết hợp giữa cái đẹp trong trẻo và nỗi đau, nỗi hoài nghi, giữa thực và mộng là nét thường được nhắc khi bàn về thơ ông, và bạn chỉ nên khẳng định khi đã có dẫn chứng từ ít nhất hai chỗ.
Kiểm tra tính ổn định: đặt hai tác phẩm cạnh nhau
Phong cách đòi hỏi sự lặp lại. Sau khi có phiếu đọc của một tác phẩm, bạn đối chiếu với tác phẩm thứ hai của cùng tác giả theo các câu hỏi:
- Nét nào xuất hiện ở cả hai? Ví dụ Chữ người tử tù và Người lái đò Sông Đà đều cho thấy Nguyễn Tuân say mê con người tài hoa và cái đẹp mang tầm vóc khác thường.
- Nét nào chỉ có ở một tác phẩm? Đó có thể là đặc điểm riêng của tác phẩm hoặc dấu hiệu của sự đổi mới theo chặng.
- Nét nào đổi khác do hoàn cảnh sáng tác? Nguyễn Tuân trước 1945 tìm cái đẹp trong quá khứ, sau 1945 tìm cái đẹp ở thiên nhiên và người lao động.
- Nét nào giữ nguyên dù đề tài đổi? Sự uyên bác, lối dùng chữ giàu tính tạo hình vẫn còn nguyên ở cả hai chặng.
Kết quả của bước này là câu nhận xét có hai vế: cái ổn định và cái đổi mới. Câu nhận xét hai vế cho thấy bạn hiểu phong cách là thống nhất trong đa dạng, không phải một cái khuôn đóng cứng.
Viết đoạn nhận xét phong cách và lỗi hay gặp
Đoạn mẫu tự viết. “Đặt Vợ nhặt cạnh Làng, có thể thấy một Kim Lân rất nhất quán: ông luôn đặt nhân vật vào một tình huống bất ngờ để soi rõ tâm lý, và luôn tìm ra vẻ đẹp tình người ở những con người nghèo khổ nhất. Lời văn mộc, gần lời ăn tiếng nói thôn quê, khiến nhân vật hiện lên chân thật như người trong xóm.”
Lỗi thứ nhất: kết luận từ một chi tiết. Một hình ảnh đẹp không đủ để nói về phong cách. Luôn kiểm tra ít nhất ở một tác phẩm khác hoặc ở nhiều đoạn của cùng tác phẩm.
Lỗi thứ hai: dùng nhãn có sẵn mà không chứng minh. “Tài hoa, uyên bác” là nhãn đúng cho Nguyễn Tuân, nhưng nhãn chỉ có giá trị khi bạn chỉ ra uyên bác ở chỗ nào, ví dụ những hiểu biết về địa lý, quân sự, hội họa xuất hiện trong trang tả sông Đà.
Câu hỏi ôn tập. Áp phiếu đọc sáu tầng cho Hai đứa trẻ, rồi đối chiếu với một truyện khác của Thạch Lam bạn đã đọc. Nét nào lặp lại? Viết một đoạn nhận xét phong cách khoảng mười câu theo mẫu hai vế ổn định và đổi mới. Đọc lại đoạn đã viết và gạch chân mọi tính từ đánh giá; tính từ nào chưa có dẫn chứng đi kèm thì bổ sung hoặc bỏ đi.
Câu hỏi thường gặp
Cần đọc bao nhiêu tác phẩm để nhận ra phong cách một nhà văn?
Tối thiểu hai tác phẩm để kiểm tra tính lặp lại. Với học sinh, đọc kỹ tác phẩm trong chương trình và thêm một tác phẩm cùng tác giả là đủ để nhận xét có căn cứ.
Đề thi cho đoạn văn lạ thì nhận xét phong cách thế nào?
Khi chỉ có một đoạn, bạn nên nhận xét đặc điểm nghệ thuật của đoạn đó theo các tầng ngôn từ, giọng điệu, hình ảnh. Chỉ nối sang phong cách tác giả khi bạn đã biết chắc tác giả và các tác phẩm khác của họ.
Nguyên lý tảng băng trôi có phải lý thuyết phong cách chung không?
Đây là nguyên tắc sáng tác gắn với Hemingway, mô tả cách ông để phần lớn ý nghĩa chìm dưới bề mặt câu chữ. Bạn có thể dùng nó để soi các tác phẩm có lối viết tiết chế, nhưng nên nói rõ nguồn gốc của khái niệm.
Có nên học thuộc nhận xét phong cách trong sách tham khảo không?
Nên đọc để tham khảo, nhưng cần tự kiểm chứng bằng phiếu đọc trên tác phẩm. Nhận xét tự mình tìm ra sẽ đi kèm dẫn chứng cụ thể, còn nhận xét thuộc lòng thường trơ trọi trong bài.
Phân tích phong cách qua bản dịch có đáng tin không?
Đáng tin ở các tầng đề tài, nhân vật, kết cấu, cảm hứng. Ở tầng ngôn từ, bạn chỉ nên nhận xét nhịp câu và độ tiết chế, vì từng chữ cụ thể là lựa chọn của người dịch.