Cảm hứng sáng tác là trạng thái tâm lý dồi dào cảm xúc và ý tưởng thôi thúc nhà văn cầm bút; nó khác cảm hứng chủ đạo, vốn là tình cảm bao trùm hiện ra trong tác phẩm đã hoàn thành. Một cái thuộc về người viết lúc viết, một cái thuộc về văn bản.
Hai khái niệm có chung chữ “cảm hứng” nên rất dễ bị dùng lẫn trong bài làm. Bài này giải thích từng khái niệm, chỉ ra cảm hứng sáng tác thường đến từ đâu, soi vào Tây Tiến và Tràng giang, nhấn vào mối quan hệ giữa cảm hứng và lao động, rồi gợi ý cách dùng đúng trong bài thi.
Cảm hứng sáng tác là gì
Trong đời thường, “có cảm hứng” là thấy hứng thú, muốn làm một việc gì đó. Trong sáng tác, cảm hứng là một trạng thái mạnh hơn thế: cảm xúc dâng lên, ý tưởng đến nhanh, người viết thấy cần phải nói ra điều đang chất chứa. Nhiều nhà thơ kể lại những bài thơ viết một mạch gần như không sửa trong một trạng thái như vậy.
Cách nói học thuật: cảm hứng sáng tác là trạng thái hưng phấn cao độ của chủ thể sáng tạo, khi cảm xúc, trí tưởng tượng và khả năng biểu đạt cùng được huy động mạnh mẽ. Nó thường bắt nguồn từ một tác động cụ thể của đời sống: một kỷ niệm, một con người, một cảnh vật, một biến cố.
Cần nhớ rằng cảm hứng sáng tác không phải điều gì huyền bí. Lý luận văn học hiện đại xem nó là kết quả của quá trình tích luỹ: khi vốn sống và cảm xúc đã đủ dày, một tác động nhỏ có thể làm bật ra cả một tác phẩm. Cách hiểu này giúp bạn tránh viết những câu như “bài thơ ra đời từ một phút xuất thần” mà không giải thích gì thêm.
Một điểm nữa giúp bạn hiểu sâu hơn: cảm hứng sáng tác có thể kéo dài hoặc đến rồi đi. Có bài thơ ngắn được viết trọn trong một lần cảm xúc dâng lên. Có cuốn tiểu thuyết viết trong nhiều năm, cảm hứng ban đầu phải được nuôi lại nhiều lần, có lúc đổi hướng. Vì vậy, khi nói về cảm hứng sáng tác của một tác phẩm dài, bạn nên nói về cảm hứng khởi nguồn và cảm hứng xuyên suốt, thay vì giả định mọi trang đều được viết trong một trạng thái duy nhất. Với thơ trữ tình ngắn, cảm hứng sáng tác và cảm xúc trong bài thường gần nhau hơn, nhưng vẫn không đồng nhất.
Bảng phân biệt các khái niệm có chữ cảm hứng
Đặt bốn khái niệm hay bị dùng lẫn cạnh nhau:
| Khái niệm | Thuộc về | Câu hỏi nó trả lời | Ví dụ với Tây Tiến |
|---|---|---|---|
| Cảm hứng sáng tác | Nhà văn, lúc viết | Điều gì thôi thúc tác giả viết? | Nỗi nhớ đồng đội, nhớ miền Tây khi tác giả đã rời đơn vị |
| Nguồn cảm hứng | Đời sống bên ngoài | Cái gì gợi nên tác phẩm? | Những năm tháng cùng đoàn quân Tây Tiến |
| Cảm hứng chủ đạo | Tác phẩm | Tình cảm nào bao trùm văn bản? | Nỗi nhớ và cảm hứng lãng mạn, bi tráng |
| Hoàn cảnh sáng tác | Bối cảnh bên ngoài | Viết khi nào, ở đâu? | Năm 1948, tại Phù Lưu Chanh |
Khi đề yêu cầu phân tích “cảm hứng chủ đạo”, bạn cần đọc văn bản để tìm tình cảm bao trùm, không phải kể lại vì sao tác giả viết. Ngược lại, khi bàn về “cảm hứng sáng tác”, bạn nói về người viết và mối quan hệ của họ với đời sống. Nhầm hai câu hỏi là lệch trọng tâm cả một luận điểm.
Cảm hứng sáng tác thường đến từ đâu
Từ kỷ niệm và nỗi nhớ. Rất nhiều bài thơ trữ tình được viết khi người viết đã xa cái mình viết về. Khoảng cách thời gian và không gian làm cảm xúc lắng lại và đậm lên.
Từ một biến cố lịch sử, xã hội. Nạn đói năm 1945, những năm kháng chiến, những đổi thay của đất nước đã khơi nguồn cho nhiều tác phẩm trong chương trình. Biến cố lớn tạo ra những số phận và tình huống mà nhà văn không thể làm ngơ.
Từ một con người cụ thể. Một người gặp ngoài đời có thể trở thành mầm của nhân vật. Lý luận gọi đó là nguyên mẫu, và nhắc rằng nhân vật luôn khác nguyên mẫu vì đã qua hư cấu.
Từ cảnh vật thiên nhiên. Một dòng sông, một buổi chiều có thể đánh thức cả một suy tưởng về đời người, về vũ trụ.
Từ chính văn chương. Một tác phẩm đã đọc có thể khơi gợi tác phẩm mới, theo hướng kế thừa hay đối thoại. Đây là chỗ nối sang khái niệm liên văn bản.
Soi vào hai bài thơ: Tây Tiến và Tràng giang
Quang Dũng viết Tây Tiến năm 1948 ở Phù Lưu Chanh, khi ông đã chuyển sang đơn vị khác, xa đoàn quân Tây Tiến. Cảm hứng sáng tác ở đây là nỗi nhớ, và nỗi nhớ ấy bật ra ngay câu đầu: “Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi! / Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi”. Tiếng gọi, chữ “xa rồi”, chữ “nhớ” lặp lại cho thấy cảm xúc trào lên trực tiếp. Từ cảm hứng sáng tác là nỗi nhớ, tác phẩm hoàn thành mang một cảm hứng chủ đạo rộng hơn: lãng mạn và bi tráng khi tái hiện thiên nhiên miền Tây và người lính.
Với Tràng giang, nhiều tài liệu kể lại rằng Huy Cận có cảm hứng viết bài thơ từ những buổi chiều đứng nhìn sông Hồng mênh mang sóng nước. Khi dẫn chi tiết này, bạn nên dùng cách nói “theo những gì thường được kể lại”, vì đây là tư liệu về hoàn cảnh chứ không phải điều đọc được trên văn bản. Điều đọc được trên văn bản là cảm hứng chủ đạo: nỗi buồn của con người cá nhân nhỏ bé trước vũ trụ rộng lớn, và trong sâu thẳm là nỗi nhớ quê hương.
Hai ví dụ cho thấy cùng một quy luật: cảm hứng sáng tác thường cụ thể, gắn với một hoàn cảnh; cảm hứng chủ đạo thì khái quát hơn, đã được nâng lên thành ý nghĩa của tác phẩm. Nắm được bước nâng ấy, bạn sẽ viết được đoạn chuyển từ hoàn cảnh sang phân tích rất tự nhiên.
Cảm hứng không thay được tay nghề
Một hiểu lầm khá phổ biến là coi tác phẩm hay chỉ cần một phút cảm hứng. Thực tế, cảm hứng chỉ mở ra cánh cửa; đi qua cánh cửa ấy cần đến tay nghề. Một người xúc động trước cảnh sông nước chưa chắc viết được câu thơ hay, vì câu thơ hay còn đòi hỏi biết chọn nhịp, chọn vần, chọn hình ảnh, biết bỏ đi những chữ thừa.
Nhìn vào Tràng giang sẽ thấy dấu vết tay nghề rất rõ: thể thơ bảy chữ được tổ chức với nhịp chậm, những từ láy như “điệp điệp”, “song song” gợi sự trùng điệp vô tận, những hình ảnh đối nhau giữa cái nhỏ và cái mênh mông. Cảm hứng là nỗi buồn trước sông dài trời rộng, nhưng nỗi buồn ấy thành thơ là nhờ những lựa chọn có ý thức của người nghệ sĩ.
Trong bài bàn luận, ý này giúp bạn có một vế phản biện cân bằng. Khi gặp nhận định đề cao cảm hứng, bạn có thể đồng tình rằng không có rung động thật thì không có thơ hay, đồng thời bổ sung rằng rung động cần được chưng cất qua lao động nghệ thuật. Khi gặp nhận định đề cao kỹ thuật, bạn làm ngược lại: kỹ thuật không có cảm xúc thật sẽ cho ra những câu chữ khéo mà lạnh.
Câu dẫn mẫu tự viết: “Cảm hứng cho nhà thơ biết mình cần nói điều gì; tay nghề cho nhà thơ biết nói điều ấy thế nào. Thiếu vế đầu, câu thơ rỗng; thiếu vế sau, cảm xúc tản mát không thành hình.”
Dùng khái niệm cảm hứng đúng trong bài thi
Các bước gợi ý khi đề hoặc tác phẩm có liên quan đến cảm hứng:
- Đọc đề, gạch chân xem đề hỏi “cảm hứng chủ đạo”, “cảm hứng sáng tác” hay chỉ hỏi chung về nội dung.
- Nếu là cảm hứng chủ đạo: tìm trong văn bản những từ ngữ, hình ảnh, giọng điệu lặp lại cho thấy tình cảm bao trùm, rồi gọi tên bằng một hai tính từ.
- Nếu cần nhắc cảm hứng sáng tác: viết một hai câu về điều đã thôi thúc tác giả, sau đó nối sang văn bản bằng câu dẫn như “Nỗi nhớ ấy không dừng ở tâm trạng riêng mà kết tinh thành…”.
- Ở phần bàn luận, có thể nêu mối quan hệ giữa cảm hứng và lao động: cảm hứng khơi nguồn, nhưng tác phẩm hay là kết quả của tay nghề.
- Soát lại: mỗi lần dùng chữ “cảm hứng”, kiểm tra xem nó đang chỉ người viết hay chỉ văn bản.
Bước soát cuối cùng mất chưa đến một phút nhưng giúp bài viết chính xác về thuật ngữ, điều mà bài thi học sinh giỏi đặc biệt cần.
Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập
Một vài nhầm lẫn thường thấy:
- Viết “cảm hứng chủ đạo của bài thơ là nhà thơ nhớ đồng đội khi chuyển đơn vị”: trộn hoàn cảnh với cảm hứng chủ đạo.
- Thần bí hóa cảm hứng, coi tác phẩm như món quà của khoảnh khắc xuất thần, bỏ qua tích luỹ và lao động.
- Bịa hoàn cảnh ra đời cho tác phẩm khi không chắc chắn; thà bỏ qua còn hơn nói sai.
- Câu hỏi ôn 1: Phân biệt cảm hứng sáng tác, nguồn cảm hứng và cảm hứng chủ đạo bằng ví dụ một bài thơ bạn chọn.
- Câu hỏi ôn 2: Vì sao nhiều bài thơ về nỗi nhớ được viết khi tác giả đã xa nơi mình nhớ?
- Câu hỏi ôn 3: Viết đoạn văn ngắn chuyển từ cảm hứng sáng tác của Tây Tiến sang phân tích cảm hứng chủ đạo của bài.
Với những tác phẩm mà tư liệu về hoàn cảnh còn ít hoặc chưa thống nhất, bạn cứ để phần phân tích dựa hoàn toàn vào văn bản. Người chấm không đòi bạn biết mọi giai thoại, nhưng sẽ trừ khi giai thoại bị nói sai.
Câu hỏi thường gặp
Cảm hứng sáng tác và cảm hứng chủ đạo khác nhau thế nào?
Cảm hứng sáng tác là trạng thái thôi thúc nhà văn khi viết, thuộc về người sáng tác. Cảm hứng chủ đạo là tình cảm bao trùm hiện ra trong tác phẩm đã hoàn thành, thuộc về văn bản và đọc được trên trang viết.
Tây Tiến được viết trong hoàn cảnh nào?
Quang Dũng viết Tây Tiến năm 1948 tại Phù Lưu Chanh, khi ông đã rời đoàn quân Tây Tiến để sang đơn vị khác. Nỗi nhớ đồng đội và miền Tây là cảm hứng khởi nguồn của bài thơ.
Không có cảm hứng thì có viết được tác phẩm hay không?
Nhiều nhà văn làm việc đều đặn chứ không chờ cảm hứng, và cảm hứng thường đến trong quá trình làm việc. Lý luận coi cảm hứng là kết quả của tích luỹ và lao động hơn là điều kiện bắt buộc phải có trước.
Có cần nêu cảm hứng sáng tác ở mở bài không?
Không cần nếu đề không hỏi. Ở mở bài, nêu ngắn gọn tác giả, tác phẩm và vấn đề nghị luận. Cảm hứng sáng tác chỉ nên nhắc khi nó giúp giải thích một đặc điểm bạn sẽ phân tích.
Nguồn cảm hứng có phải là nguyên mẫu nhân vật không?
Nguyên mẫu là một dạng nguồn cảm hứng, cụ thể là một con người thật gợi ý cho nhân vật. Nguồn cảm hứng rộng hơn, có thể là cảnh vật, kỷ niệm, biến cố hay một tác phẩm khác.