Chức năng thẩm mỹ của văn học là khả năng đem lại cho người đọc những rung động trước cái đẹp, cái cao cả, cái bi, cái hài, qua đó bồi dưỡng khả năng cảm nhận và đánh giá cái đẹp trong đời sống. Cái đẹp ấy nằm ở hai chỗ: ở đối tượng được miêu tả và ở chính cách nhà văn dùng ngôn từ để miêu tả.
Lý luận thường coi đây là chức năng đặc thù của văn học, vì các chức năng nhận thức, giáo dục đều phải đi qua cảm xúc thẩm mỹ mới đến được người đọc. Bài này giúp bạn biết cái đẹp trong văn học gồm những lớp nào, các phạm trù thẩm mỹ thường gặp, ví dụ phân tích và cách viết về cái đẹp mà không rơi vào lối khen “hình ảnh đẹp, ngôn từ hay”.
Cái đẹp trong văn học nằm ở hai lớp
Lớp thứ nhất: cái đẹp của đời được phát hiện. Nhà văn nhìn ra vẻ đẹp mà người thường bỏ qua: một dòng sông, một nếp sinh hoạt, một con người lao động bình thường. Nguyễn Tuân thấy ở người lái đò trên sông Đà một nghệ sĩ vượt thác; Kim Lân thấy trong cảnh đói một bà mẹ nghèo vẫn lo vun vén cho hạnh phúc con.
Lớp thứ hai: cái đẹp của cách nói. Cùng một cảnh mùa thu, có hàng nghìn câu văn tả, nhưng “Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, / Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo” của Nguyễn Khuyến đẹp ở vần “eo” thu nhỏ dần không gian, ở nhịp thơ chậm, ở cái tĩnh. Vẻ đẹp nằm ngay trong âm thanh, nhịp điệu, cấu trúc câu.
Hai lớp phải gặp nhau. Đối tượng đẹp mà lời văn vụng thì người đọc không rung động; lời văn điêu luyện mà không phát hiện được gì thì chỉ là trò chữ. Tác phẩm có giá trị thẩm mỹ cao là nơi phát hiện mới mẻ được nói bằng hình thức xứng đáng.
Cái đẹp không chỉ là cái xinh. Đây là điểm nhiều học sinh chưa nắm: cái đau đớn, cái dữ dội, kể cả cái xấu, khi được nhìn bằng con mắt nghệ thuật vẫn tạo ra khoái cảm thẩm mỹ. Người đọc không thích cái ác trong Chí Phèo, nhưng rung động trước sức mạnh nghệ thuật của trang văn tả nó.
Các phạm trù thẩm mỹ thường gặp trong văn học
Lý luận dùng một số phạm trù để gọi tên những kiểu rung động khác nhau. Biết gọi đúng tên giúp phần phân tích của bạn chính xác hơn hẳn chữ “hay” và chữ “đẹp”.
| Phạm trù | Hiểu ngắn gọn | Rung động ở người đọc | Ví dụ trong chương trình |
|---|---|---|---|
| Cái đẹp | Sự hài hoà giữa hình thức và nội dung, đáng yêu, đáng quý | Yêu mến, thanh thản | Bức tranh thu trong Thu điếu của Nguyễn Khuyến |
| Cái cao cả | Vẻ đẹp vượt tầm vóc bình thường, gắn với sức mạnh, phẩm giá lớn | Ngưỡng mộ, kính phục | Huấn Cao trong Chữ người tử tù; Tnú trong Rừng xà nu |
| Cái bi | Sự mất mát, thất bại của những giá trị đáng quý | Xót thương, day dứt, thanh lọc | Số phận Thuý Kiều; cái chết của Chí Phèo |
| Cái hài | Mâu thuẫn giữa vẻ ngoài và thực chất, giữa cái được khoe với cái thật có | Tiếng cười, có khi kèm phê phán | Chương “Hạnh phúc của một tang gia” trong Số đỏ của Vũ Trọng Phụng |
| Cái thấp hèn | Cái xấu, cái tầm thường được phơi ra | Ghê sợ, khinh bỉ, cảnh giác | Thói ích kỷ, tráo trở của Lý Thông trong Thạch Sanh |
Một tác phẩm thường đan nhiều phạm trù. Truyện Kiều có cái đẹp ở chân dung chị em Kiều, cái bi ở mười lăm năm lưu lạc, cái hài lẫn cái thấp hèn ở những Tú Bà, Sở Khanh. Khi viết, gọi tên phạm trù rồi chỉ ra chi tiết tạo ra nó là đủ để đoạn văn có chất lý luận.
Ví dụ phân tích: cảnh cho chữ trong Chữ người tử tù
Cảnh Huấn Cao cho chữ viên quản ngục trong truyện của Nguyễn Tuân được chính tác giả gọi là “một cảnh tượng xưa nay chưa từng có”, và đây là ví dụ rất giàu chất liệu để bàn về chức năng thẩm mỹ.
Cái đẹp của đối tượng. Nghệ thuật thư pháp, cái tài viết chữ, tấm lòng biệt nhỡn liên tài của viên quản ngục, khí phách của người tử tù. Toàn bộ là cái đẹp của tài hoa và thiên lương.
Cái đẹp của cách dựng cảnh. Cảnh diễn ra trong buồng giam chật hẹp, ẩm thấp, đầy mạng nhện và phân chuột, dưới ánh đuốc. Nguyễn Tuân dùng thủ pháp đối lập: bóng tối với ánh sáng, cái bẩn thỉu với tấm lụa trắng tinh, kẻ tử tù ung dung với ngục quan khúm núm. Trật tự xã hội bị đảo ngược ngay trong một khung cảnh: người có quyền lại là kẻ cúi đầu học đạo.
Rung động ở người đọc. Người đọc không chỉ thấy cái đẹp mà còn cảm được sự cao cả, vì cái đẹp ấy toả sáng trong hoàn cảnh tưởng như không thể có cái đẹp. Và qua đó, nhận ra một quan niệm: cái đẹp có sức cảm hoá, có thể sống ngay giữa chốn tối tăm.
Điều đáng học là ba tầng phân tích: đối tượng, cách thể hiện, tác động. Bạn áp dụng được ba tầng này cho bất kỳ đoạn văn, đoạn thơ nào khi đề yêu cầu bàn về giá trị thẩm mỹ.
Quan niệm về cái đẹp thay đổi theo thời đại
Chức năng thẩm mỹ không cố định. Mỗi thời có một chuẩn mực cái đẹp riêng, và bài làm sẽ sâu hơn nếu bạn thấy được sự đổi thay ấy thay vì dùng một thước đo cho mọi tác phẩm.
Văn học trung đại: cái đẹp ước lệ. Con người đẹp được so với thiên nhiên đẹp, theo những hình ảnh có sẵn. Nguyễn Du tả Thuý Vân: “Vân xem trang trọng khác vời, / Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang”. Khuôn mặt như trăng, lông mày như ngài là những hình ảnh ước lệ quen thuộc. Người đọc thời ấy rung động trước sự hài hoà, cân xứng, sang trọng của cái đẹp chuẩn mực, chứ không cần thấy nét riêng như trong ảnh chụp.
Văn học lãng mạn đầu thế kỷ hai mươi: cái đẹp của con người cá nhân. Cái đẹp gắn với cảm xúc riêng, nỗi buồn, sự cô đơn, những khao khát được sống mãnh liệt. Thơ mới mở ra cái đẹp của tâm trạng.
Văn học hiện thực và văn học sau này: cái đẹp đời thường. Cái đẹp được tìm thấy ở những con người nhỏ bé, những khoảnh khắc bình dị. Vẻ đẹp của bà cụ Tứ không có gì lộng lẫy, nó nằm ở một nụ cười cố gượng và một nồi cháo cám được gọi là “chè khoán”.
Hiểu sự đổi thay này giúp bạn tránh lỗi đem chuẩn hiện đại chê văn trung đại “sáo”, hoặc đem chuẩn trung đại đòi văn hiện đại phải “trang trọng”. Mỗi tác phẩm cần được đặt trong quan niệm thẩm mỹ của thời nó.
Viết về cái đẹp mà không khen chung chung
Lời phê hay gặp nhất ở phần nghệ thuật là “còn chung chung”. Năm thao tác sau giúp bạn chuyển từ khen sang phân tích.
- Gọi tên chính xác: thay “hình ảnh đẹp” bằng “hình ảnh gợi sự tĩnh lặng”, “hình ảnh mang vẻ đẹp cao cả”, “hình ảnh bi tráng”.
- Chỉ ra phương tiện tạo nên vẻ đẹp: từ láy, nhịp, vần, phép đối, điểm nhìn, cách ngắt câu.
- Nói hiệu quả trên người đọc: gợi cảm giác gì, buộc người đọc nhìn sự vật theo cách nào mới.
- Nối với tư tưởng: vẻ đẹp ấy nói lên quan niệm gì của nhà văn về con người, về cuộc sống.
- Đặt trong so sánh khi có thể: cùng đề tài, nhà văn này khác nhà văn kia ở đâu.
Câu dẫn mẫu: “Văn học không dạy người ta yêu cái đẹp bằng định nghĩa; nó bày cái đẹp ra trước mắt, bằng chính một câu văn đẹp, để người đọc tự rung động rồi tự học cách nhìn.”
Câu này hợp với phần giải thích hoặc kết đoạn lý luận, trước khi đi vào phân tích dẫn chứng.
Nhầm lẫn hay gặp về chức năng thẩm mỹ
Những cách hiểu dưới đây thường làm phần bàn luận của bài thi bị lệch hướng.
| Hiểu chưa đúng | Hiểu cho đúng |
|---|---|
| Thẩm mỹ là chỉ viết về cái đẹp | Thẩm mỹ bao gồm cả cái bi, cái hài, cái cao cả và cái xấu được nhìn bằng con mắt nghệ thuật |
| Thẩm mỹ chỉ là lời văn hoa mỹ | Văn giản dị như Thạch Lam, Kim Lân vẫn có giá trị thẩm mỹ cao |
| Thẩm mỹ tách khỏi nội dung | Hình thức đẹp phải là hình thức của một nội dung, không phải đồ trang trí |
| Thẩm mỹ là sở thích cá nhân, không bàn được | Có những tiêu chuẩn chung như sự hài hoà, độ mới, độ sâu, dù cảm nhận có khác nhau |
| Chức năng thẩm mỹ chỉ có ở thơ | Truyện, kịch, kí đều có giá trị thẩm mỹ, ở cấu trúc, nhân vật, tình huống |
Thêm một lưu ý: đừng đồng nhất “giáo dục thẩm mỹ” với “chức năng thẩm mỹ”. Chức năng thẩm mỹ là đem lại rung động; giáo dục thẩm mỹ là kết quả lâu dài của việc tiếp xúc với nhiều rung động như thế, giúp người đọc có thị hiếu tinh tế hơn.
Câu hỏi ôn tập
Hãy viết câu trả lời có gọi tên phạm trù thẩm mỹ và chỉ ra ít nhất một phương tiện nghệ thuật.
- Vì sao lý luận coi thẩm mỹ là chức năng đặc thù của văn học?
- Phân tích cái đẹp ở hai lớp, đối tượng và cách nói, trong một đoạn thơ bạn chọn.
- Cái bi có phải là cái đẹp không? Lấy ví dụ từ Truyện Kiều.
- Tiếng cười trong Số đỏ đem lại khoái cảm thẩm mỹ gì cho người đọc?
- So sánh vẻ đẹp con người trong Chữ người tử tù với vẻ đẹp trong Vợ nhặt: một bên cao cả, một bên bình dị.
Câu cuối giúp bạn thấy cái đẹp có nhiều dạng. Huấn Cao đẹp theo kiểu phi thường, còn bà cụ Tứ đẹp theo kiểu đời thường, lặng lẽ. Viết được sự khác nhau ấy là bạn đã dùng được phạm trù thẩm mỹ một cách linh hoạt.
Câu hỏi thường gặp
Chức năng thẩm mỹ và chức năng giải trí có giống nhau không?
Gần nhau nhưng không trùng. Giải trí đem lại sự thư giãn, còn thẩm mỹ đem lại rung động trước cái đẹp và có thể kèm cả đau xót. Một tác phẩm bi kịch ít giải trí nhưng có giá trị thẩm mỹ rất cao.
Vì sao miêu tả cái xấu vẫn có giá trị thẩm mỹ?
Vì giá trị thẩm mỹ nằm ở cách nhìn và cách nói của nhà văn. Khi cái xấu được phơi bày sắc sảo, người đọc vừa nhận ra nó vừa thích thú trước tài nghệ của trang văn, và qua đó biết ghê sợ cái xấu.
Có nên dùng thuật ngữ cái bi, cái hài trong bài thi phổ thông không?
Nên, nếu bạn dùng đúng và có dẫn chứng. Các thuật ngữ này giúp gọi tên chính xác kiểu rung động, nhưng cần giải thích ngắn bằng lời thường để người chấm thấy bạn hiểu chứ không chỉ dùng chữ.
Văn giản dị có kém giá trị thẩm mỹ hơn văn trau chuốt không?
Không. Giản dị cũng là một vẻ đẹp nếu phù hợp với nội dung. Văn Thạch Lam nhẹ nhàng, ít chữ cầu kỳ mà vẫn gợi được không khí và tâm trạng rất tinh tế.
Làm sao biết một đoạn văn có giá trị thẩm mỹ cao?
Hãy tự hỏi đoạn văn có phát hiện được điều gì mới ở đối tượng không, và cách nói có làm người đọc nhìn sự vật theo cách khác không. Có cả hai thì giá trị thẩm mỹ thường cao.