Văn học lấy hiện thực đời sống làm nguồn chất liệu, nhưng không sao chụp đời sống: nhà văn chọn lọc, sắp xếp, tưởng tượng và soi vào đó cách nhìn của mình, nên tác phẩm vừa phản ánh vừa sáng tạo ra một thế giới mới. Hiện thực trong văn học vì thế không chỉ là sự kiện bên ngoài mà còn là tâm trạng, ước mơ, nỗi sợ của con người.
Quan hệ này còn có chiều ngược lại: văn học quay về tác động tới người đọc, qua đó tác động tới đời sống. Bài viết đi qua khái niệm hiện thực, hai chiều của mối quan hệ, cách phân biệt “hiện thực” với “chủ nghĩa hiện thực”, ví dụ từ ba tác phẩm quen thuộc và cách triển khai trong đề nghị luận lý luận.
Hiện thực trong văn học gồm những gì
Học sinh hay hiểu hiện thực là “xã hội bên ngoài”: chiến tranh, nạn đói, sưu thuế, cảnh làng quê. Cách hiểu ấy đúng nhưng hẹp. Trong lý luận, hiện thực mà văn học hướng tới gồm ít nhất ba tầng.
Tầng thứ nhất là hiện thực xã hội và lịch sử: những sự kiện, phong tục, quan hệ giữa người với người ở một thời. Tắt đèn của Ngô Tất Tố dựng lại không khí ngột ngạt của mùa sưu thuế ở nông thôn Bắc Bộ trước 1945; người đọc hôm nay vẫn hình dung được một xã hội đã qua.
Tầng thứ hai là hiện thực tâm hồn: những gì diễn ra bên trong con người. Một bài thơ tình như Sóng của Xuân Quỳnh, với những câu mở đầu “Dữ dội và dịu êm / Ồn ào và lặng lẽ”, không kể sự kiện nào, nhưng phản ánh rất thật trạng thái tâm lý trái chiều của người đang yêu. Đó vẫn là hiện thực.
Tầng thứ ba là hiện thực của ước mơ, khát vọng. Truyện cổ tích Tấm Cám có bụt, có những lần hoá thân, hoàn toàn không có thật, nhưng lại phản ánh trung thực niềm tin của người lao động rằng cái thiện phải được đền đáp. Cái hoang đường ở đây là hình thức, cái thật nằm ở khát vọng.
Nắm ba tầng này, bạn sẽ không lúng túng khi đề yêu cầu chứng minh “văn học phản ánh hiện thực” bằng một bài thơ trữ tình hay một truyện cổ tích.
Chiều thứ nhất: văn học phản ánh hiện thực như thế nào
Chọn lọc. Đời sống vô tận, tác phẩm thì có giới hạn. Nhà văn chỉ giữ lại những chi tiết nói được nhiều nhất. Kim Lân không kể toàn cảnh nạn đói 1945 mà dồn vào một bữa cơm ngày đói với nồi cháo cám.
Khái quát và điển hình hoá. Từ nhiều con người có thật, nhà văn đúc lên một nhân vật mang những nét tiêu biểu cho một lớp người. Chị Dậu không phải một người cụ thể, nhưng gom vào mình phẩm chất và cảnh ngộ của nhiều người phụ nữ nông dân thời ấy.
Phản ánh qua lăng kính chủ quan. Cùng một hiện thực, mỗi nhà văn thấy một khía cạnh khác. Cái thấy ấy phụ thuộc vốn sống, tư tưởng, tình cảm. Vì thế hiện thực trong tác phẩm luôn là hiện thực “đã được nhìn”.
Hướng tới bản chất chứ không dừng ở bề mặt. Phản ánh đúng không có nghĩa là tả đủ, mà là chạm được quy luật bên dưới: vì sao người tốt bị tha hoá, vì sao con người vẫn khao khát sống giữa cái chết.
Phản ánh bằng hư cấu. Nhà văn được bịa ra người, ra việc, miễn cái bịa ấy giúp hiện thực hiện ra rõ hơn. Đây là chỗ văn học khác báo chí và sử học.
Chiều thứ hai: văn học sáng tạo và tác động trở lại đời sống
Nếu chỉ phản ánh, văn học sẽ là một tấm gương thụ động. Nhưng lý luận nhấn mạnh rằng tác phẩm là một thế giới mới, có trật tự riêng, có những con người “chưa từng có” cho tới khi nhà văn viết ra họ. Ý này gắn với một tư tưởng rất quen của Nam Cao trong truyện ngắn Trăng sáng, qua lời nhân vật Điền: “Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ những kiếp lầm than.” Câu văn đặt ra yêu cầu văn học phải nhìn thẳng vào đời sống, nhưng đồng thời cho thấy nghệ thuật là “tiếng” cất lên từ đời sống chứ không phải bản sao của nó.
Sáng tạo thể hiện ở chỗ nhà văn đặt nhân vật vào tình huống, tổ chức thời gian, chọn người kể, cân nhắc từng chữ. Cùng một nạn đói, Vợ nhặt chọn tình huống anh cu Tràng “nhặt” được vợ giữa lúc người chết như ngả rạ, và chính tình huống hư cấu ấy làm bật ra khát vọng sống và tình người.
Còn tác động trở lại đời sống diễn ra qua người đọc. Văn học không thay đổi xã hội trực tiếp như một đạo luật; nó thay đổi cách con người nhìn, cảm và nghĩ, rồi con người thay đổi đời sống. Vì thế khi viết về quan hệ văn học và hiện thực, bạn nên dành ít nhất một đoạn cho chiều tác động này, đừng chỉ dừng ở chuyện phản ánh.
Phân biệt “hiện thực”, “tính hiện thực” và “chủ nghĩa hiện thực”
Ba thuật ngữ nghe gần nhau nhưng thuộc ba tầng khác nhau. Dùng lẫn là lỗi rất dễ bị trừ trong phần giải thích.
| Thuật ngữ | Nghĩa | Phạm vi | Ví dụ dùng đúng |
|---|---|---|---|
| Hiện thực | Đời sống khách quan và đời sống tinh thần con người, nguồn chất liệu của văn học | Mọi tác phẩm | Hiện thực nạn đói được tái hiện trong Vợ nhặt |
| Tính hiện thực | Mức độ tác phẩm phản ánh đúng, sâu bản chất đời sống | Mọi tác phẩm, kể cả lãng mạn | Ca dao than thân có tính hiện thực sâu sắc |
| Giá trị hiện thực | Phần đóng góp của tác phẩm vào việc giúp người đọc hiểu một thời, một lớp người | Thường dùng khi đánh giá truyện, tiểu thuyết | Giá trị hiện thực của Tắt đèn |
| Chủ nghĩa hiện thực | Một trào lưu, phương pháp sáng tác với nguyên tắc điển hình hoá, khách quan | Một số tác giả, giai đoạn | Nam Cao, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng trước 1945 |
Câu kiểm tra nhanh: nếu bạn viết “bài thơ Tây Tiến thuộc chủ nghĩa hiện thực” chỉ vì thơ có nói chuyện người lính hy sinh, đó là dùng sai. Tây Tiến của Quang Dũng có tính hiện thực ở chi tiết gian khổ, nhưng cảm hứng chủ đạo là lãng mạn và bi tráng.
Ví dụ phân tích: Chiếc thuyền ngoài xa như một bài học về nghệ thuật và đời sống
Truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu là ví dụ hiếm hoi mà chính câu chuyện bàn về quan hệ giữa nghệ thuật và hiện thực, nên rất được ưa dùng trong đề lý luận. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng đi tìm một tấm ảnh lịch và bắt gặp cảnh chiếc thuyền ngoài xa trong sương sớm, đẹp như một bức tranh. Nhưng khi thuyền vào bờ, từ chính chiếc thuyền ấy bước ra cảnh người đàn ông đánh vợ tàn nhẫn.
Chi tiết này cho thấy cái đẹp ta nhìn từ xa có thể che đi một hiện thực đau đớn ở gần. Người nghệ sĩ nếu chỉ chụp cái bề ngoài thì tác phẩm sẽ đẹp mà rỗng. Tiếp theo, cuộc trò chuyện ở toà án huyện cho Phùng thấy người đàn bà hàng chài không bỏ chồng vì những lý do mà người ngoài không hiểu hết: con cái, miếng ăn, cuộc sống trên thuyền. Hiện thực phức tạp hơn mọi phán xét nhanh.
Từ truyện, bạn có thể rút ra ba ý lý luận: nghệ thuật phải gắn với đời sống, không được tách khỏi con người; người nghệ sĩ phải nhìn đời sống đa chiều, không giản đơn; và hiện thực không nằm sẵn trên bề mặt mà phải đến gần mới thấy. Mỗi ý đều đặt vào được phần bàn luận của một đề về văn học và hiện thực.
Triển khai một đề về văn học và hiện thực
Dạng đề thường gặp: cho một nhận định khẳng định văn học bắt nguồn từ đời sống, hoặc nhận định đề cao vai trò sáng tạo của nhà văn. Dàn ý ngắn dưới đây áp được cho cả hai.
- Mở bài: nêu vấn đề quan hệ văn học và hiện thực, dẫn nhận định, giới hạn tác phẩm chứng minh.
- Giải thích: hiện thực là gì (ba tầng); phản ánh là gì; sáng tạo là gì. Chỉ ra nhận định nhấn vào chiều nào.
- Lý giải vì sao đúng: văn học là sản phẩm của con người sống giữa đời sống; nhà văn không thể viết từ chân không; nhưng tác phẩm chỉ có giá trị khi có cái nhìn riêng.
- Chứng minh qua hai tác phẩm khác loại, ví dụ một truyện hiện thực và một bài thơ trữ tình, để thấy hiện thực có nhiều tầng.
- Bàn luận mở rộng: phê phán lối viết sao chép, minh hoạ; đồng thời cảnh giác lối viết xa rời đời sống chỉ chơi chữ.
- Kết bài: nêu bài học cho người viết và người đọc.
Câu dẫn mẫu để chuyển từ lý luận sang dẫn chứng: “Hiện thực đi vào trang văn không còn nguyên dạng như ngoài đời mà đã qua bàn tay chọn lọc của người viết; điều ấy thấy rõ khi Kim Lân không kể toàn cảnh nạn đói, chỉ dừng lại ở một nồi cháo cám.”
Lỗi hay gặp: dành quá nhiều chữ kể lịch sử của thời kỳ được phản ánh. Phần bối cảnh chỉ nên một hai câu, sức nặng phải đặt vào cách nhà văn biến hiện thực ấy thành hình tượng.
Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi tự ôn
Bốn cách hiểu lệch dưới đây xuất hiện đều đặn trong bài làm về chủ đề này. Đọc xong, bạn thử trả lời bốn câu hỏi phía sau mà không nhìn lại bài.
- Coi phản ánh là sao chép. Nếu chỉ chép đời, mọi nhà văn viết về nạn đói sẽ giống nhau; thực tế Vợ nhặt và những trang viết khác về năm 1945 khác hẳn nhau vì mỗi người chọn một góc.
- Đồng nhất hiện thực với chuyện xấu, chuyện khổ. Vẻ đẹp của người lao động, niềm vui nhỏ, khát vọng hạnh phúc cũng là hiện thực. Bức tranh sông nước Tây Bắc trong tuỳ bút Nguyễn Tuân là hiện thực đã được thẩm mỹ hoá.
- Cho rằng tác phẩm càng nhiều chi tiết thật càng có giá trị. Giá trị nằm ở độ sâu khám phá con người, không ở số chi tiết đúng sự kiện.
- Quên chiều tác động trở lại. Bài chỉ nói văn học bắt nguồn từ đời sống mà bỏ qua việc văn học góp phần thay đổi cách con người nhìn đời sống là bài mới đi được một nửa vấn đề.
Câu hỏi tự ôn: (1) Hãy kể ba tầng hiện thực và lấy cho mỗi tầng một tác phẩm. (2) Vì sao nồi cháo cám là chi tiết chọn lọc chứ không phải chi tiết ngẫu nhiên? (3) Phân biệt tính hiện thực với chủ nghĩa hiện thực bằng một ví dụ thơ. (4) Từ Chiếc thuyền ngoài xa, rút ra một bài học cho người nghệ sĩ khi đứng trước đời sống.
Gợi ý chung: câu trả lời tốt luôn có một chi tiết cụ thể từ tác phẩm và một câu nối chi tiết ấy với khái niệm. Thiếu một trong hai, câu trả lời hoặc thành lý thuyết suông, hoặc thành kể chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Văn học lãng mạn có phản ánh hiện thực không?
Có, nhưng theo cách khác. Văn học lãng mạn phản ánh hiện thực tâm hồn và khát vọng thoát khỏi thực tại tầm thường, nên nó vẫn cho người đọc biết con người một thời đã mơ ước và buồn bã ra sao.
Truyện cổ tích có yếu tố hoang đường thì hiện thực ở đâu?
Hiện thực nằm ở mâu thuẫn xã hội như mẹ ghẻ con chồng, giàu nghèo, và ở ước mơ công bằng của người lao động. Yếu tố hoang đường là cách nói, còn điều được nói vẫn bắt nguồn từ đời sống.
Nhà văn có được thay đổi sự kiện lịch sử khi viết không?
Trong truyện và tiểu thuyết, nhà văn được hư cấu nhân vật và chi tiết, nhưng không nên làm sai bản chất một giai đoạn lịch sử. Với kí và phóng sự thì không được bịa sự kiện vì thể loại này cam kết với sự thật.
Tính hiện thực và giá trị hiện thực khác nhau thế nào?
Tính hiện thực là thuộc tính chung của văn học, chỉ mức độ tác phẩm gắn với đời sống. Giá trị hiện thực là phần đóng góp cụ thể của một tác phẩm vào việc giúp người đọc hiểu một thời, thường dùng khi đánh giá truyện.
Có nên dẫn câu của Nam Cao trong Trăng sáng khi viết về văn học và hiện thực không?
Nên, vì đây là câu nổi tiếng và đúng chủ đề. Chỉ cần nhớ đó là lời nhân vật Điền trong truyện, thể hiện quan niệm nghệ thuật mà Nam Cao gửi gắm, và đừng chép thêm những câu bạn không nhớ chắc.
Vì sao Chiếc thuyền ngoài xa hay được dùng cho đề lý luận?
Vì chính câu chuyện bàn về mối quan hệ giữa người nghệ sĩ, cái đẹp và hiện thực đời sống. Bạn dùng nó như một ví dụ có sẵn lý luận bên trong, chỉ cần chọn đúng chi tiết bức ảnh và cuộc trò chuyện ở toà án.