Cốt truyện là hệ thống sự kiện, biến cố được nhà văn tổ chức theo một trật tự nhất định, nối với nhau bằng quan hệ nhân quả, qua đó bộc lộ tính cách nhân vật và những mâu thuẫn của đời sống. Cốt truyện thường có năm thành phần: trình bày, thắt nút, phát triển, đỉnh điểm và mở nút; nhưng nhiều tác phẩm bỏ bớt hoặc đảo vị trí các phần này.
Hiểu cốt truyện theo năm thành phần giúp bạn tóm tắt tác phẩm nhanh và gọn, xác định đâu là sự kiện then chốt để phân tích, và nói được vì sao một truyện hấp dẫn. Bài dưới đây đi từ định nghĩa, phân biệt sự kiện với chi tiết, soi năm thành phần vào “Tấm Cám” và “Vợ chồng A Phủ”, rồi hướng dẫn cách dùng trong bài thi.
Cốt truyện được định nghĩa như thế nào
Từ rất sớm, Aristotle trong “Nghệ thuật thi ca” đã xem cốt truyện (mythos), tức sự sắp xếp các sự kiện, là thành phần quan trọng bậc nhất của bi kịch, và yêu cầu một cốt truyện hoàn chỉnh phải có phần đầu, phần giữa, phần cuối. Lý luận văn học hiện đại kế thừa ý này nhưng mở rộng ra cho mọi tác phẩm tự sự: truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện thơ, cả kịch.
Nhà văn Anh E. M. Forster, trong cuốn “Aspects of the Novel”, có một ví dụ hay được dẫn để phân biệt câu chuyện với cốt truyện: “nhà vua chết rồi hoàng hậu chết” chỉ là câu chuyện kể theo thứ tự thời gian; “nhà vua chết rồi hoàng hậu chết vì đau buồn” mới là cốt truyện, vì đã có quan hệ nhân quả. Ví dụ này chỉ ra điều cốt lõi: cốt truyện không phải danh sách việc xảy ra, mà là chuỗi việc có lý do nối với nhau.
Từ đó có thể nêu định nghĩa dùng trong bài thi: cốt truyện là chuỗi sự kiện có quan hệ nhân quả, được tổ chức để bộc lộ tính cách nhân vật và xung đột của đời sống. Cốt truyện có hai chức năng chính: tạo sức cuốn hút cho câu chuyện, và là môi trường để nhân vật hành động, bộc lộ mình. Không có sự kiện, nhân vật tự sự gần như không có cơ hội để hiện ra.
Năm thành phần của cốt truyện soi vào hai tác phẩm
Hai tác phẩm được chọn vì cốt truyện khá rõ ràng: một truyện cổ tích quen thuộc và một truyện ngắn hiện đại trong chương trình. Sự kiện được thuật gọn bám theo văn bản, bạn nên đối chiếu với tác phẩm khi ôn.
| Thành phần | Nhiệm vụ | “Tấm Cám” | “Vợ chồng A Phủ” (Tô Hoài) |
|---|---|---|---|
| Trình bày | Giới thiệu nhân vật, hoàn cảnh ban đầu | Tấm mồ côi, sống với dì ghẻ và Cám, làm lụng vất vả | Mị sống lầm lũi trong nhà thống lý Pá Tra vì làm dâu gạt nợ |
| Thắt nút | Sự kiện làm nảy sinh mâu thuẫn | Cám lừa lấy giỏ tép, mẹ con Cám giết cá bống | Đêm tình mùa xuân Mị muốn đi chơi thì bị A Sử trói đứng; A Phủ đánh A Sử, thành người ở trừ nợ |
| Phát triển | Mâu thuẫn tăng dần qua các biến cố | Tấm đi hội, đánh rơi hài, thành vợ vua, bị hại nhiều lần và hoá thân | A Phủ để hổ ăn mất bò, bị trói đứng ở góc nhà nhiều ngày |
| Đỉnh điểm | Lúc mâu thuẫn căng nhất, buộc phải giải quyết | Tấm từ quả thị trở về, vua nhận ra qua miếng trầu | Mị thấy dòng nước mắt trên má A Phủ, cắt dây trói |
| Mở nút | Mâu thuẫn được giải quyết, số phận ngã ngũ | Tấm trở lại cung, mẹ con Cám bị trừng phạt | Mị chạy theo A Phủ, hai người trốn khỏi Hồng Ngài |
Bảng cũng cho thấy cốt truyện hiện đại có thể đan nhiều mâu thuẫn: ở “Vợ chồng A Phủ”, nút của Mị và nút của A Phủ thắt riêng rồi mới gặp nhau ở đỉnh điểm. Đó là chỗ đáng bàn khi nói về nghệ thuật dựng truyện của Tô Hoài.
Sự kiện, chi tiết và cốt truyện: ba tầng cần tách
Học sinh hay dùng lẫn “sự kiện”, “chi tiết” và “cốt truyện”. Sự kiện (hay biến cố) là việc xảy ra làm thay đổi tình thế hoặc quan hệ giữa các nhân vật: Mị cắt dây trói là một sự kiện. Chi tiết là đơn vị nhỏ nhất của văn bản, có thể là một hình ảnh, một lời nói, một cử chỉ: dòng nước mắt bò xuống hai hõm má của A Phủ là một chi tiết. Cốt truyện là chuỗi các sự kiện nối với nhau.
Ba tầng này lồng vào nhau. Chi tiết dòng nước mắt dẫn đến sự kiện cắt dây; sự kiện cắt dây nằm ở đỉnh điểm của cốt truyện. Khi phân tích, nếu bạn chỉ kể sự kiện mà không dừng lại ở chi tiết, bài sẽ khô và giống tóm tắt; nếu chỉ soi chi tiết mà không đặt nó vào mạch sự kiện, bài sẽ vụn và không thấy được ý nghĩa của chi tiết trong toàn truyện.
Một cách kiểm nhanh: sự kiện thường trả lời câu hỏi “chuyện gì xảy ra”, chi tiết trả lời “nhà văn cho ta thấy cụ thể điều gì”, còn cốt truyện trả lời “các chuyện ấy nối với nhau ra sao và dẫn tới đâu”. Ghi ba câu hỏi này ở lề vở khi đọc một truyện mới, bạn sẽ thấy tác phẩm có “khung” rõ hơn hẳn.
Không phải truyện nào cũng đủ năm phần theo đúng thứ tự
Có truyện bỏ phần trình bày. “Chí Phèo” của Nam Cao mở đầu bằng cảnh nhân vật vừa đi vừa chửi, đưa người đọc vào ngay giữa câu chuyện; lai lịch của Chí được kể sau. Phần trình bày không mất đi mà bị dời chỗ.
Có truyện kết thúc khi nút chưa được mở hẳn. Cái kết của “Vợ nhặt” không cho biết gia đình Tràng sẽ sống sót qua nạn đói hay không, chỉ để lại hình ảnh gợi hướng đi tới. Kiểu kết thúc này buộc người đọc tự hình dung phần tiếp theo.
Có truyện đặt đỉnh điểm rất gần cuối hoặc trùng với mở nút. Ở nhiều truyện ngắn, sự kiện căng nhất cũng chính là sự kiện kết thúc, phần mở nút chỉ còn vài câu. Truyện ngắn càng ngắn thì các thành phần càng dồn nén.
Có truyện gần như không có xung đột bên ngoài. Những truyện thiên về tâm trạng như của Thạch Lam vẫn có sự vận động, nhưng là vận động trong cảm xúc nhân vật. Lúc ấy, năm thành phần nên được hiểu linh hoạt, không áp máy móc.
Vì sao một cốt truyện giữ được người đọc
Quan hệ nhân quả chặt. Mỗi sự kiện vừa là kết quả của sự kiện trước, vừa là nguyên nhân của sự kiện sau. Khi người đọc thấy được sợi dây ấy, họ tin vào câu chuyện. Một biến cố rơi từ trên trời xuống, không có lý do trong mạch truyện, làm cốt truyện lỏng và nhân vật kém thuyết phục.
Sự chờ đợi được nuôi dần. Thắt nút sớm tạo ra câu hỏi trong đầu người đọc: chuyện này rồi sẽ ra sao. Phần phát triển giữ câu hỏi ấy lâu nhất có thể, mỗi biến cố lại đẩy nó căng thêm một nấc. Ở “Tấm Cám”, mỗi lần Tấm bị hại rồi hoá thân là một lần câu hỏi được làm mới.
Bất ngờ mà vẫn hợp lý. Đỉnh điểm hay thường là điều người đọc không đoán trước, nhưng nghĩ lại thì thấy đã được chuẩn bị từ trước. Việc Mị cắt dây trói gây bất ngờ vì Mị vốn cam chịu, nhưng đã được chuẩn bị bằng đêm tình mùa xuân, khi sức sống trong Mị từng trỗi dậy một lần.
Cốt truyện phục vụ nhân vật và ý nghĩa. Một cốt truyện ly kỳ mà nhân vật nhạt thì đọc xong nhanh quên. Giá trị của cốt truyện được đo bằng việc nó giúp nhân vật bộc lộ đến đâu và làm ý nghĩa tác phẩm hiện ra rõ đến đâu, không chỉ bằng số lượng biến cố.
Tóm tắt cốt truyện theo năm thành phần trong vài phút
Đề đọc hiểu và đề nghị luận đều có lúc cần một đoạn tóm tắt gọn. Quy trình dưới đây giúp tóm tắt đúng trọng tâm, dùng được cho cả truyện chưa học.
- Đọc lướt toàn truyện, gạch dưới những việc làm thay đổi tình thế của nhân vật chính. Bỏ qua phần miêu tả và lời bình ở lượt này.
- Chọn ra năm đến bảy sự kiện quan trọng nhất. Tự hỏi: nếu bỏ sự kiện này, truyện có còn đi tiếp được không. Bỏ được thì đó không phải sự kiện then chốt.
- Xếp các sự kiện theo thứ tự xảy ra (không nhất thiết theo thứ tự được kể), rồi đánh dấu sự kiện nào là thắt nút, sự kiện nào là đỉnh điểm.
- Viết mỗi sự kiện thành một câu, nối các câu bằng từ chỉ nguyên nhân hoặc hệ quả như “vì thế”, “từ đó”, “đến khi”. Đây là bước biến danh sách thành cốt truyện.
- Đọc lại và cắt những câu mang nhận xét của bạn. Tóm tắt cốt truyện chỉ nêu sự kiện; nhận xét để dành cho phần phân tích.
Với một truyện ngắn khoảng mười trang, đoạn tóm tắt khoảng năm đến bảy câu là vừa. Dài hơn thì bạn đang kể lại; ngắn hơn thì thường đã bỏ mất khâu thắt nút.
Viết về cốt truyện trong bài thi
Cốt truyện ít khi là đối tượng duy nhất của một đề nghị luận, nhưng nhận xét về cốt truyện hay xuất hiện ở phần đánh giá nghệ thuật. Một số câu dẫn mẫu tự viết:
- “Cốt truyện của ‘Vợ chồng A Phủ’ được dựng trên hai mạch số phận song song, chỉ gặp nhau ở đêm Mị cắt dây trói, khiến đỉnh điểm của truyện cũng là điểm giao của hai cuộc đời.”
- “Truyện cổ tích ‘Tấm Cám’ có cốt truyện nhiều lần lặp lại một mô hình: bị hãm hại rồi hồi sinh. Sự lặp lại ấy là cách dân gian khẳng định cái thiện không thể bị tiêu diệt.”
- “Nhà văn không dựa vào những biến cố dồn dập để giữ người đọc, mà dựa vào sự căng lên dần của một mâu thuẫn duy nhất.”
Câu hỏi ôn tập: (1) Nêu định nghĩa cốt truyện và chỉ ra yếu tố phân biệt cốt truyện với một chuỗi sự việc. (2) Xác định thắt nút và đỉnh điểm của một truyện ngắn bạn vừa học. (3) Vì sao nói cốt truyện là môi trường để nhân vật bộc lộ tính cách? (4) Lấy ví dụ một truyện có phần trình bày bị dời vị trí và giải thích tác dụng. (5) Tóm tắt một truyện chưa học trong không quá bảy câu theo quy trình năm bước ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Thắt nút và đỉnh điểm khác nhau thế nào?
Thắt nút là sự kiện làm mâu thuẫn bắt đầu nảy sinh, mở đường cho các biến cố tiếp theo. Đỉnh điểm là lúc mâu thuẫn căng nhất, buộc nhân vật phải lựa chọn hoặc tình thế phải thay đổi. Một truyện có thể thắt nút rất sớm nhưng đỉnh điểm nằm gần cuối.
Đỉnh điểm có phải lúc nào cũng là sự kiện kịch tính nhất không?
Thường là vậy, nhưng kịch tính không nhất thiết là hành động ồn ào. Ở truyện thiên về tâm lý, đỉnh điểm có thể là một khoảnh khắc nhận ra, một quyết định thầm lặng của nhân vật. Điều cần xét là mâu thuẫn ở đó có được đẩy tới chỗ phải giải quyết hay không.
Kịch có cốt truyện giống truyện không?
Kịch cũng có cốt truyện, thậm chí lý thuyết về cốt truyện bắt nguồn từ việc bàn về bi kịch. Khác biệt là cốt truyện kịch được thể hiện qua hành động và lời thoại trên sân khấu, xung đột thường tập trung và gay gắt hơn, ít có lời kể của người trần thuật.
Tóm tắt cốt truyện có được đưa nhận xét của mình vào không?
Không nên. Tóm tắt cốt truyện chỉ nêu các sự kiện chính và quan hệ giữa chúng. Nhận xét, đánh giá nên để ở phần phân tích. Trộn lẫn hai việc khiến đoạn tóm tắt dài, thiếu khách quan và làm giám khảo khó thấy bạn nắm khung truyện.
Truyện ngắn có cốt truyện đơn giản có phải là truyện yếu không?
Không. Cốt truyện đơn giản thường là lựa chọn có chủ đích để tập trung vào tâm trạng, chi tiết hoặc không khí. Nhiều truyện ngắn có giá trị lớn gần như không có biến cố. Đánh giá cốt truyện phải xét nó có phục vụ tốt ý đồ nghệ thuật của tác phẩm hay không.