LyLuan.comLý Luận
Truyện, kịch và kí

Đặc trưng tiểu thuyết trong lý luận văn học: bức tranh đời sống, nhân vật đang thành

Tiểu thuyết khác sử thi và truyện ngắn ở đâu: bức tranh đời sống rộng, nhân vật đời thường đang biến đổi, thời gian mở. Ví dụ Số đỏ, Tắt đèn và cách dùng.

Between tall university library shelves, a young Vietnamese woman with face turned away sits on the floor with a thick novel on her knees, warm lamp light, wide low angle

Tiểu thuyết là thể loại tự sự cỡ lớn, tái hiện đời sống ở quy mô rộng và trong trạng thái đang diễn ra, với những con người bình thường có đời tư, có biến đổi, chưa hoàn tất. Nếu sử thi kể về một quá khứ anh hùng đã khép lại, thì tiểu thuyết đứng giữa cuộc sống hiện tại, nơi mọi giá trị còn đang được thử thách.

Nắm được đặc trưng tiểu thuyết giúp bạn đọc một trích đoạn như Hạnh phúc của một tang gia hay Tức nước vỡ bờ trong mối liên hệ với cả bộ tiểu thuyết, và giải thích vì sao nhân vật tiểu thuyết thường phức tạp, khó xếp vào một nhãn tốt xấu. Bài này đi từ khái niệm, qua phép so sánh với sử thi, tới cách dùng trong bài thi.

Tiểu thuyết là gì: định nghĩa dễ hiểu và cách nói học thuật

Hiểu nôm na, tiểu thuyết là một câu chuyện dài, nhiều nhân vật, nhiều sự kiện, đan nhiều tuyến, cho người đọc sống cùng nhân vật qua một quãng đời đủ dài để thấy họ thay đổi. Người đọc tiểu thuyết không chỉ theo dõi một biến cố mà bước vào cả một thế giới có phố xá, gia đình, nghề nghiệp, lời ăn tiếng nói.

Giáo trình lý luận thường định nghĩa tiểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn, có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian, miêu tả số phận nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, những điều kiện sinh hoạt giai cấp. Định nghĩa này dài vì tiểu thuyết vốn là thể loại "ôm" được nhiều thứ nhất.

Nhà nghiên cứu Nga M. Bakhtin, trong tiểu luận thường được dịch là Sử thi và tiểu thuyết, xem tiểu thuyết là thể loại duy nhất còn đang hình thành, chưa hoàn tất, khác với những thể loại đã định hình từ lâu. Đây là nhận định nổi tiếng và được giáo trình Việt Nam dẫn lại nhiều; khi dùng, bạn nên diễn ý như vậy thay vì tự đặt ra câu chữ nguyên văn.

Tiểu thuyết khác sử thi ở đâu

Cách nhanh nhất để hiểu tiểu thuyết là đặt nó cạnh sử thi, thể loại tự sự cỡ lớn có trước. Bảng so sánh theo các tiêu chí mà giáo trình hay dùng.

Tiêu chíSử thiTiểu thuyết
Thời gian được kểQuá khứ tuyệt đối, đã khép lại, cách xa người kểHiện tại đang diễn ra hoặc quá khứ gần, còn tiếp diễn
Nhân vậtAnh hùng đại diện cộng đồng, phẩm chất cố địnhCon người đời tư, phức tạp, biến đổi, có thể tự mâu thuẫn
Điểm nhìnNgưỡng mộ, tôn kính, giữ khoảng cách sử thiGần gũi, ngang hàng, có thể phân tích, châm biếm, cảm thông
Đề tàiChiến công, lịch sử cộng đồngĐời sống thường nhật, phong tục, số phận cá nhân
Ngôn ngữTrang trọng, nhiều định ngữ cố định, lặp lạiĐa giọng, có lời nhân vật, tiếng nói đời thường
Ví dụĐăm Săn, Iliad, OdysseySố đỏ, Tắt đèn, Những người khốn khổ

Phép so sánh này hữu ích nhất khi đề yêu cầu bàn về nhân vật. Đăm Săn đẹp, khoẻ, dũng mãnh từ đầu đến cuối; còn chị Dậu trong Tắt đèn là người phụ nữ hiền lành, nhẫn nhịn, nhưng bị dồn tới bước đường cùng thì vùng lên. Sự biến đổi ấy chính là thứ tiểu thuyết có mà sử thi không có.

Bốn đặc trưng cốt lõi của tiểu thuyết

Bức tranh đời sống rộng và nhiều chiều. Tiểu thuyết đặt nhân vật vào một môi trường xã hội cụ thể, với phong tục, quan hệ, giai tầng. Số đỏ của Vũ Trọng Phụng dựng cả một xã hội thành thị đang "Âu hoá" với những trò lố, nhờ đó tiếng cười trào phúng có chỗ bám.

Nhân vật là con người đời tư, đang thành. Nhân vật tiểu thuyết có nội tâm, có lựa chọn, có thay đổi. Xuân Tóc Đỏ đi từ kẻ nhặt bóng quần vợt tới chỗ được tôn vinh trong xã hội thượng lưu; con đường "đi lên" ấy chính là lời phê phán xã hội.

Thời gian và cốt truyện mở, nhiều tuyến. Tiểu thuyết có thể theo nhiều nhân vật cùng lúc, chuyển cảnh, lùi về quá khứ. Kết thúc của nó không đóng vai trò bế mạc thế giới mà chỉ dừng lại ở một điểm; đời sống được hình dung là còn tiếp diễn.

Tính đa giọng. Trong tiểu thuyết, nhiều tiếng nói cùng vang lên: tiếng người kể, tiếng nhân vật, lời đồn, lời quảng cáo, khẩu hiệu. Số đỏ đặc biệt giàu kiểu ngôn ngữ nhại, lấy chính lời lẽ của xã hội để tự phơi bày nó.

Đọc một trích đoạn trong tương quan với cả bộ tiểu thuyết

Học sinh phổ thông hầu như chỉ học tiểu thuyết qua trích đoạn. Đây là chỗ hiểu đặc trưng thể loại giúp ích nhiều nhất: một trích đoạn tiểu thuyết luôn là một mảnh của một tổng thể lớn hơn, nên phải đặt nó vào vị trí trong cả tác phẩm.

Lấy Hạnh phúc của một tang gia, trích chương mười lăm của Số đỏ. Cái chết của cụ cố tổ là một sự kiện, nhưng đặt trong tiểu thuyết, nó là một nút trong chuỗi dẫn tới sự thăng tiến của Xuân. Đám tang "to tát" mà không ai buồn chỉ có sức nặng khi bạn biết cả gia đình ấy đã được dựng lên ra sao ở các chương trước.

Tương tự, Tức nước vỡ bờ trích từ Tắt đèn của Ngô Tất Tố. Hành động chị Dậu chống lại cai lệ và người nhà lý trưởng sẽ thiếu sức thuyết phục nếu bạn không nhắc đến chuỗi bức bách trước đó: sưu thuế, bán con, chồng ốm bị trói. Khi viết, một hai câu tóm vị trí trích đoạn trong toàn bộ tiểu thuyết là đủ, nhưng không thể thiếu.

Dùng đặc trưng tiểu thuyết trong bài thi

Những câu dẫn sau đây tự viết, bạn có thể điều chỉnh. Mỗi câu kèm gợi ý vị trí đặt.

  • Khi giới thiệu trích đoạn: "Là một mảnh của bức tranh đời sống rộng lớn mà tiểu thuyết dựng nên, đoạn trích chỉ thật sự sáng nghĩa khi được đặt lại vào mạch chung của tác phẩm."
  • Khi phân tích nhân vật biến đổi: "Nhân vật tiểu thuyết không đứng yên trong một phẩm chất định sẵn; nó lớn lên, va chạm và đổi khác cùng hoàn cảnh."
  • Khi bàn về giọng điệu, ngôn ngữ: "Tiểu thuyết là nơi nhiều tiếng nói cùng vang lên, và chính sự va chạm của các tiếng nói ấy tạo nên nghĩa của tác phẩm."
  • Khi đánh giá: nêu tác phẩm đã khai thác thế mạnh nào của tiểu thuyết, như dựng xã hội, khắc hoạ nhân vật đang thành, hoặc đa giọng.

Một lưu ý: đừng lặp lại nguyên định nghĩa giáo trình trong bài. Giám khảo cần thấy bạn hiểu và dùng được khái niệm, không cần bạn chép lại. Một câu tự diễn đạt, có hình ảnh, nối thẳng vào dẫn chứng thì thuyết phục hơn nhiều.

Nhân vật đang thành: soi vào Những người khốn khổ

Để thấy rõ thế nào là nhân vật "đang thành", tiểu thuyết Những người khốn khổ của Victor Hugo là ví dụ dễ dùng. Giăng Van-giăng bước ra từ nhà tù khổ sai sau mười chín năm vì tội lấy trộm một chiếc bánh mì và nhiều lần vượt ngục. Lúc ấy anh là một con người đầy oán hận. Lòng tốt của giám mục Mi-ri-en, người không tố giác khi anh lấy trộm đồ bạc mà còn tặng thêm đôi chân nến, trở thành bước ngoặt. Từ đó nhân vật đi qua nhiều chặng: làm chủ xưởng, làm thị trưởng, tự ra đầu thú để cứu người bị bắt nhầm, nuôi Cô-dét.

Điều quan trọng với lý luận không phải là kể lại các chặng ấy, mà là thấy tiểu thuyết cho nhân vật một khoảng thời gian đủ dài để thay đổi từ bên trong. Mỗi chặng là một lựa chọn đạo đức, và nhân vật có thể chọn khác đi. Một nhân vật sử thi không có những lựa chọn như vậy; phẩm chất của nó đã được định sẵn.

Đặt cạnh Giăng Van-giăng là Gia-ve, viên thanh tra trung thành tuyệt đối với luật pháp. Gia-ve gần như cố định cho đến khi được chính Giăng Van-giăng tha chết; niềm tin của ông sụp đổ và ông không tìm được lối ra. Cặp nhân vật này cho thấy tiểu thuyết đặt các hệ giá trị va chạm nhau, chứ không đơn giản phân chia thiện ác. Khi đề yêu cầu bàn về nhân vật tiểu thuyết, bạn có thể dùng ví dụ này để chứng minh tính phức tạp và tính đang thành.

Dàn ý ngắn cho đề lý luận về tiểu thuyết

Giả sử đề yêu cầu bàn một ý kiến về khả năng của tiểu thuyết trong việc phản ánh đời sống con người. Khung dưới đây giúp bạn sắp ý, không phải bài mẫu.

  1. Mở bài: nêu ý kiến, khoanh vùng vào thể loại tiểu thuyết và nói ngắn gọn bạn sẽ chứng minh bằng tác phẩm nào.
  2. Giải thích: tiểu thuyết là tự sự cỡ lớn; "phản ánh đời sống" ở đây gồm cả bức tranh xã hội lẫn đời tư nhân vật.
  3. Cơ sở lý luận: vì sao tiểu thuyết làm được điều đó, dựa vào dung lượng, thời gian mở, nhân vật đang thành và tính đa giọng.
  4. Chứng minh: phân tích một trích đoạn tiểu thuyết trong chương trình, luôn đặt nó vào toàn tác phẩm; có thể liên hệ thêm một tiểu thuyết nước ngoài.
  5. Mở rộng: tiểu thuyết không phải lúc nào cũng rộng; có tiểu thuyết tập trung vào một ít nhân vật, nhưng vẫn giữ tinh thần đời tư và biến đổi.
  6. Kết bài: nêu ý nghĩa của nhận thức này với người đọc và người viết.

Phần "cơ sở lý luận" là chỗ nhiều bài bỏ qua, chuyển thẳng từ giải thích sang dẫn chứng. Thiếu nó, bài chứng minh trông như kể chuyện. Chỉ cần một đoạn trả lời câu hỏi "vì sao", phần dẫn chứng phía sau sẽ có điểm tựa.

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Phần đầu là các nhầm lẫn, phần sau là câu hỏi để tự kiểm tra.

Nhầm lẫnĐiều chỉnh
Gọi mọi truyện dài là tiểu thuyếtTruyện vừa và truyện dài có ranh giới mờ; dựa vào quy mô bức tranh đời sống và số tuyến nhân vật
Cho rằng tiểu thuyết phải có kết thúc có hậu hoặc khép kínTiểu thuyết thường kết thúc mở, đời sống được coi là còn tiếp diễn
Đánh giá nhân vật tiểu thuyết bằng một nhãn tốt hoặc xấuNhân vật tiểu thuyết phức tạp; nên mô tả mâu thuẫn và sự biến đổi
Phân tích trích đoạn như một truyện ngắn độc lậpLuôn đặt trích đoạn vào vị trí của nó trong toàn bộ tiểu thuyết
Câu hỏi 1Vì sao nói nhân vật tiểu thuyết là con người "đang thành"? Dẫn chứng bằng một nhân vật bạn đã học.
Câu hỏi 2So sánh cách xây dựng nhân vật trong Đăm Săn và trong Tắt đèn.
Câu hỏi 3Tính đa giọng biểu hiện ra sao trong Hạnh phúc của một tang gia?
Câu hỏi 4Nếu chỉ được đọc một trích đoạn, cần biết gì về cả bộ tiểu thuyết để phân tích đúng?

Khi ôn, bạn nên làm cho mỗi tiểu thuyết đã học một "bản đồ" nhỏ: nhân vật chính, các tuyến chính, vị trí của trích đoạn và vấn đề xã hội được đặt ra. Bản đồ ấy giúp bạn tránh lỗi phân tích trích đoạn như một truyện ngắn tách rời.

Câu hỏi thường gặp

Tiểu thuyết và truyện dài có phải là một không?

Trong cách dùng thông thường hai từ này hay được dùng lẫn, nhưng lý luận nhấn vào tiểu thuyết như một thể loại có những đặc trưng riêng về bức tranh đời sống, nhân vật đời tư và tính đa giọng. Một truyện dài chỉ kể nối tiếp các sự kiện mà không có những đặc điểm đó thì chưa hẳn mang tinh thần tiểu thuyết.

Có nên nêu tên Bakhtin khi viết về tiểu thuyết trong bài thi không?

Có thể, với điều kiện bạn diễn ý đúng và không bịa câu chữ nguyên văn. Cách an toàn là viết rằng Bakhtin xem tiểu thuyết là thể loại còn đang hình thành, chưa hoàn tất, rồi giải thích bằng ví dụ từ tác phẩm bạn đang phân tích.

Vì sao nhân vật tiểu thuyết khó xếp vào tốt hay xấu?

Vì tiểu thuyết miêu tả con người trong đời tư, với nhiều mặt và nhiều lựa chọn, chịu tác động của hoàn cảnh. Nhà văn thường để nhân vật tự bộc lộ mâu thuẫn bên trong, nên cách đọc phù hợp là tìm hiểu vì sao nhân vật như vậy, không vội dán nhãn.

Học trích đoạn Số đỏ cần nhớ những gì về cả cuốn tiểu thuyết?

Bạn nên nhớ con đường thăng tiến của Xuân Tóc Đỏ, gia đình cụ cố Hồng với các thành viên chính, và tinh thần phê phán lối sống "Âu hoá" rởm của xã hội thành thị đương thời. Chừng ấy đủ để đặt Hạnh phúc của một tang gia vào đúng mạch.

Đặc trưng tiểu thuyết có giúp gì cho đề nghị luận về nhân vật không?

Có, vì khi biết nhân vật tiểu thuyết là con người đang thành, bạn sẽ chú ý đến các chặng biến đổi, các lựa chọn và tác động của hoàn cảnh. Bài phân tích nhân vật nhờ đó có chiều sâu hơn so với việc liệt kê phẩm chất.

Tiểu thuyết khác sử thi chỉ ở độ dài phải không?

Không. Cả hai đều là tự sự cỡ lớn, nhưng sử thi kể về quá khứ anh hùng đã khép lại với nhân vật đại diện cộng đồng, còn tiểu thuyết đứng trong hiện tại đang diễn ra với con người đời tư, nhiều chiều. Khác biệt nằm ở thời gian, nhân vật và điểm nhìn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138