Xung đột kịch là sự va chạm, đối đầu giữa các lực lượng, các ý chí, các quan niệm sống trong một vở kịch; nó là động lực khiến hành động kịch nảy sinh, phát triển và đi tới kết thúc. Không có xung đột thì không có kịch, chỉ còn những đoạn đối thoại nối nhau.
Trong đề thi, câu hỏi về xung đột xuất hiện dưới nhiều dạng: xác định xung đột trong một trích đoạn, phân tích ý nghĩa của xung đột, hay bàn về cách giải quyết xung đột ở cuối vở. Bài này giúp bạn gọi tên đúng các kiểu xung đột, nhận ra chúng trong văn bản và viết câu lý luận có sức nặng.
Định nghĩa: vì sao kịch phải có xung đột
Truyện có người kể để dẫn dắt; thơ có chủ thể trữ tình để bộc lộ cảm xúc. Kịch thì không có người kể đứng giữa, mọi thứ diễn ra trực tiếp trước mắt khán giả qua hành động và lời nói của nhân vật. Để khán giả theo dõi suốt mấy giờ, cần có một sức căng: ai muốn gì, ai cản trở, chuyện sẽ ngã về đâu. Sức căng ấy là xung đột.
Giáo trình lý luận mô tả xung đột kịch là những mâu thuẫn của đời sống được tập trung, đẩy lên gay gắt và thể hiện qua hành động của nhân vật. Mâu thuẫn trong đời có thể âm ỉ nhiều năm; trên sân khấu, nó phải được nén lại và bùng ra trong thời gian ngắn. Đó là lý do xung đột kịch thường quyết liệt hơn mâu thuẫn trong truyện.
Cần phân biệt mâu thuẫn và xung đột. Mâu thuẫn là sự trái ngược tồn tại khách quan; xung đột là khi mâu thuẫn ấy được đẩy thành đối đầu có hành động. Hai gia đình ghét nhau là mâu thuẫn; khi con cái hai nhà yêu nhau và phải chọn giữa tình yêu và gia tộc thì mâu thuẫn trở thành xung đột kịch, như trong Romeo và Juliet của Shakespeare.
Các kiểu xung đột kịch thường gặp
Việc phân loại giúp bạn gọi tên chính xác. Một vở kịch lớn thường chứa nhiều kiểu xung đột lồng vào nhau; nhiệm vụ của bạn là chỉ ra xung đột chính và các xung đột phụ.
| Kiểu xung đột | Bản chất | Ví dụ |
|---|---|---|
| Giữa nhân vật với nhân vật | Hai ý chí, hai lợi ích đối đầu trực tiếp | Hamlet đối đầu với vua Claudius |
| Giữa nhân vật với hoàn cảnh, xã hội | Khát vọng cá nhân va vào thành kiến, trật tự, định kiến | Romeo và Juliet trước mối thù hai dòng họ |
| Bên trong nhân vật | Hai đòi hỏi trái ngược trong cùng một con người | Hồn Trương Ba muốn sống tiếp nhưng không chịu sống nhờ thân xác người khác |
| Giữa các quan niệm, giá trị | Hai cách nhìn đều có lý của chúng va vào nhau | Khát vọng nghệ thuật của Vũ Như Tô và quyền lợi thiết thực của nhân dân |
| Xung đột bi và xung đột hài | Bi: cái cao cả bị vùi dập; hài: cái thấp kém tự cho mình là cao | Bi kịch Vũ Như Tô; hài kịch Trưởng giả học làm sang của Molière |
Kiểu xung đột thứ tư là kiểu khó nhất và thường cho bài viết hay nhất, vì nó buộc bạn thừa nhận cả hai phía đều có lý. Nhiều bài làm ngả hẳn về một bên, biến xung đột giá trị thành chuyện đúng sai đơn giản, khiến vở kịch mất chiều sâu.
Soi vào Vũ Như Tô: hai tầng xung đột
Vở kịch năm hồi Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng là ví dụ chuẩn để học xung đột kịch, vì nó có hai tầng rõ ràng. Tầng thứ nhất là mâu thuẫn giữa nhân dân lao động khốn khổ với tập đoàn phong kiến ăn chơi xa hoa, đứng đầu là Lê Tương Dực. Việc xây Cửu Trùng Đài làm dân phu chết nhiều, ngân khố cạn kiệt, dẫn tới loạn.
Tầng thứ hai sâu hơn: mâu thuẫn giữa khát vọng nghệ thuật lớn lao, muốn để lại một công trình muôn đời, với lợi ích thiết thực, trực tiếp của nhân dân. Vũ Như Tô không ham giàu sang; ông muốn làm một công trình tuyệt mỹ cho đất nước. Nhưng công trình ấy được xây bằng mồ hôi và xương máu của chính những người ông muốn tôn vinh.
Chính Nguyễn Huy Tưởng để lại lời đề tựa nổi tiếng trước vở kịch: "Than ôi! Như Tô phải hay những kẻ giết Như Tô phải? Ta chẳng biết." Câu này cho thấy tác giả cố ý không phán xử, để xung đột ở dạng nan giải. Khi phân tích, bạn nên tôn trọng sự nan giải ấy: chỉ ra phần đúng của Vũ Như Tô, phần đúng của những người nổi loạn, và bi kịch nảy ra từ chỗ hai phần đúng không dung hoà được trong hoàn cảnh lịch sử đó.
Soi vào Hồn Trương Ba, da hàng thịt: xung đột bên trong
Trong vở kịch của Lưu Quang Vũ, Trương Ba chết oan vì sự tắc trách của Nam Tào. Để sửa sai, Đế Thích cho hồn ông nhập vào xác anh hàng thịt vừa chết. Từ đây nảy ra xung đột giữa hồn và xác: hồn thanh cao, yêu cây cối, thích đánh cờ; xác thô lỗ, ham ăn uống, có những đòi hỏi bản năng. Sống lâu trong thân xác ấy, hồn Trương Ba dần bị nhiễm thói của xác.
Điều đáng chú ý về lý luận là xung đột được "ngoại hiện" trên sân khấu: hồn và xác thành hai nhân vật đối thoại với nhau. Đây là cách kịch biến một xung đột bên trong thành thứ khán giả nhìn thấy và nghe thấy. Ở trữ tình hay truyện, xung đột nội tâm có thể được kể bằng lời độc thoại nội tâm; kịch thì phải tìm cách cho nó hiện hình.
Xung đột ấy còn lan ra xung quanh: người vợ buồn bã muốn bỏ đi, cháu gái không nhận ông, con dâu thương mà vẫn thấy ông khác lạ. Mỗi cuộc đối thoại là một áp lực đẩy Trương Ba đến lựa chọn. Câu nói "Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được" là chỗ xung đột được nói thành lời trước khi được giải quyết bằng hành động: ông xin trả lại xác, chấp nhận cái chết thay vì sống giả.
Cách chỉ ra xung đột trong một trích đoạn kịch
Khi gặp một trích đoạn lạ trong đề đọc hiểu hay nghị luận, bạn có thể đi theo năm bước sau.
- Liệt kê các nhân vật và hỏi: mỗi người muốn gì trong trích đoạn này.
- Tìm chỗ các mong muốn ấy va vào nhau: ai cản ai, điều gì cản nhân vật đạt mục tiêu.
- Xác định xung đột thuộc kiểu nào trong bảng phân loại, có thể nhiều kiểu cùng lúc.
- Theo dõi xem xung đột căng lên ở lời thoại hay hành động nào, và có được giải quyết trong trích đoạn không.
- Nói ý nghĩa: qua xung đột, tác giả đặt ra vấn đề gì về con người, xã hội hoặc giá trị sống.
Bước cuối là bước quyết định. Nhiều bài dừng ở bước thứ ba, gọi tên được xung đột nhưng không nói nó dùng để làm gì. Xung đột chỉ là phương tiện; vấn đề tác giả đặt ra mới là đích đến của phân tích.
Xung đột làm lộ tính cách: vì sao phân tích nhân vật kịch phải đi qua xung đột
Trong truyện, nhà văn có thể dừng lại miêu tả ngoại hình, kể quá khứ, bình luận tâm lý nhân vật. Trong kịch, những công cụ ấy gần như không có. Nhân vật được nhận ra chủ yếu qua cách họ phản ứng trước xung đột: khi bị dồn vào thế phải chọn, họ chọn gì, nói gì, nhượng bộ hay đứng vững.
Hamlet là ví dụ kinh điển. Biết cha bị chú giết để cướp ngôi và cưới mẹ mình, Hamlet có lý do và có cơ hội để trả thù, nhưng chàng do dự, nghi ngờ, tự vấn. Xung đột bên ngoài với Claudius làm lộ ra xung đột bên trong: một con người suy tư, đặt câu hỏi về lẽ sống và cái chết, không thể hành động giản đơn. Bỏ xung đột đi thì tính cách ấy không có chỗ để hiện ra.
Vì vậy, khi đề yêu cầu phân tích một nhân vật kịch, cách tổ chức hợp lý là đi theo các lần nhân vật đối mặt với xung đột. Mỗi lần đối mặt là một luận điểm: nhân vật đứng trước điều gì, phản ứng ra sao, phản ứng ấy cho thấy phẩm chất hay giới hạn nào. Cách làm này vừa đúng đặc trưng thể loại, vừa giúp bài không sa vào kể lại cốt truyện.
Dàn ý ngắn cho đề nghị luận về xung đột kịch
Giả sử đề yêu cầu phân tích xung đột trong một trích đoạn kịch đã học. Khung sau giúp sắp ý, không phải bài viết sẵn.
- Mở bài: giới thiệu tác giả, vở kịch, vị trí trích đoạn; nêu thẳng xung đột chính sẽ bàn.
- Cơ sở lý luận: một đoạn ngắn về vai trò của xung đột trong kịch, có câu dẫn tự viết.
- Luận điểm một: gọi tên và giải thích xung đột, xác định kiểu xung đột, chỉ ra các bên đối lập.
- Luận điểm hai: phân tích các lời thoại, hành động làm xung đột căng lên, theo trình tự trong trích đoạn.
- Luận điểm ba: cách xung đột được giải quyết hoặc để ngỏ, và vấn đề tư tưởng tác giả đặt ra.
- Đánh giá: nghệ thuật tổ chức xung đột, ý nghĩa của vấn đề với người đọc hôm nay; kết bài ngắn.
Luận điểm ba thường bị viết vội vì hết giờ. Nên chia thời gian sao cho phần này có ít nhất một đoạn đầy đủ, bởi đây là chỗ thể hiện bạn hiểu vở kịch đến đâu.
Câu lý luận mẫu, nhầm lẫn và câu hỏi ôn tập
Một số câu dẫn tự viết dùng được trong bài nghị luận:
- "Kịch sống bằng xung đột; ở đâu ý chí con người va vào nhau, ở đó sân khấu bắt đầu."
- "Xung đột kịch không chỉ là chuyện ai thắng ai thua, mà là nơi các giá trị sống được đặt lên bàn cân."
- "Khi xung đột diễn ra ngay trong một con người, kịch trở thành cuộc tự vấn của nhân vật trước mắt khán giả."
- Nhầm lẫn 1: coi mọi cuộc cãi nhau trong kịch là xung đột chính; thực ra xung đột chính phải xuyên suốt vở và quyết định kết thúc.
- Nhầm lẫn 2: phán xử một bên đúng một bên sai trong xung đột giá trị, làm mất chiều sâu vở kịch.
- Ôn tập: Phân biệt mâu thuẫn và xung đột bằng một ví dụ; chỉ ra hai tầng xung đột trong Vũ Như Tô; giải thích vì sao Lưu Quang Vũ để hồn và xác đối thoại thành hai nhân vật.
Nên tập viết mỗi câu lý luận thành một đoạn ngắn có dẫn chứng ngay sau. Câu lý luận đứng một mình dễ biến thành khẩu hiệu; nối vào dẫn chứng, nó mới trở thành luận điểm.
Câu hỏi thường gặp
Xung đột kịch và mâu thuẫn trong truyện khác nhau thế nào?
Truyện có thể để mâu thuẫn âm ỉ, được người kể giải thích dần, còn xung đột kịch phải được nén lại, đẩy lên gay gắt và thể hiện trực tiếp qua hành động, lời nói nhân vật trước khán giả. Vì vậy xung đột kịch thường tập trung và quyết liệt hơn.
Một vở kịch có thể có nhiều xung đột không?
Có. Vở kịch lớn thường có một xung đột chính xuyên suốt và nhiều xung đột phụ hỗ trợ. Khi phân tích, bạn nên xác định xung đột chính trước, rồi chỉ ra các xung đột phụ góp phần làm nó căng lên hoặc làm rõ thêm vấn đề như thế nào.
Xung đột bên trong nhân vật thể hiện trên sân khấu bằng cách nào?
Kịch có thể dùng độc thoại để nhân vật tự nói ra giằng xé, hoặc ngoại hiện xung đột thành hai nhân vật như cách Lưu Quang Vũ để hồn và xác đối thoại. Hành động do dự, lời nói mâu thuẫn và chỉ dẫn sân khấu cũng giúp khán giả nhận ra xung đột nội tâm.
Có nên nói Vũ Như Tô đúng hay sai khi làm bài?
Không nên kết luận một chiều. Lời đề tựa của chính Nguyễn Huy Tưởng cho thấy tác giả để câu hỏi ấy mở. Cách làm tốt là chỉ ra phần chính đáng ở khát vọng nghệ thuật và phần chính đáng ở quyền lợi nhân dân, rồi phân tích bi kịch nảy sinh từ chỗ hai điều ấy không dung hoà được.
Xung đột kịch có phải lúc nào cũng được giải quyết ở cuối vở không?
Phần lớn vở kịch có mở nút, tức xung đột được giải quyết theo một hướng, nhưng cách giải quyết không nhất thiết làm biến mất vấn đề. Nhiều vở để lại câu hỏi cho khán giả ngay cả khi số phận nhân vật đã an bài, và đó cũng là một ý đáng bàn trong bài.
Đề đọc hiểu hỏi xác định xung đột thì trả lời ngắn thế nào cho đủ ý?
Bạn nên nêu rõ xung đột giữa ai với ai hoặc giữa điều gì với điều gì, chỉ ra một hai chi tiết lời thoại thể hiện xung đột, rồi thêm một câu về ý nghĩa. Ba ý ấy thường đủ cho một câu đọc hiểu, không cần kể lại toàn bộ trích đoạn.