Khi ôn thi học sinh giỏi Ngữ văn, nên đọc thêm theo bốn tầng: giáo trình lý luận để nắm khái niệm cho chuẩn, tiểu luận của chính các nhà văn để hiểu sáng tác từ bên trong, bài phê bình về những tác phẩm bạn dùng làm chứng minh, và một số tác phẩm ngoài chương trình để mở rộng dẫn chứng. Đọc thêm chỉ có ích khi đọc có ghi chép và gắn với việc viết; đọc nhiều mà không ghi thì sau vài tuần gần như không còn gì mang vào bài.
Bài gợi ý cách đọc từng tầng, mẫu phiếu đọc một trang, nhịp đọc hợp với lịch ôn và cách đưa điều đã đọc vào bài một cách chừng mực. Những cuốn sách được nêu tên là ví dụ quen thuộc trong ngành văn, không phải danh mục bắt buộc; bạn hỏi thêm giáo viên của mình về tài liệu phù hợp.
Đọc thêm để làm gì, và không để làm gì
Đọc thêm phục vụ ba việc: làm chính xác khái niệm, làm sâu cách hiểu tác phẩm, và làm rộng kho dẫn chứng. Nếu một cuốn sách không giúp được việc nào trong ba việc này, nó có thể hay nhưng chưa phải ưu tiên trong mùa ôn thi. Danh sách đọc vì thế nên bắt đầu từ chỗ yếu: yếu khái niệm thì đọc giáo trình trước, yếu phân tích thì đọc phê bình trước.
Đọc thêm không phải để có thật nhiều câu trích nhận định mang vào bài. Một bài lý luận dồn nhiều nhận định của người khác thường mất giọng riêng, và rủi ro trích sai, gán sai người nói tăng theo số câu trích. Điều quý nhất bạn mang ra từ một bài phê bình hay là cách người viết đọc chi tiết, không phải câu kết luận của họ.
Cũng không nên đọc để học thuộc cách hiểu của người khác về một tác phẩm. Người chấm đã đọc những cách hiểu quen thuộc nhiều lần. Đọc phê bình đúng cách là đọc để thấy một tác phẩm có thể được hiểu theo nhiều hướng, rồi tự chọn hướng của mình với lý lẽ riêng.
Bốn tầng đọc thêm và mục đích từng tầng
Bảng dưới gợi ý bốn tầng, kèm ví dụ quen thuộc. Ví dụ chỉ để bạn hình dung loại tài liệu; hãy chọn bản phù hợp với trình độ và có sẵn ở thư viện trường.
| Tầng | Đọc gì | Ví dụ quen thuộc | Mang được gì vào bài |
|---|---|---|---|
| 1. Giáo trình | Giáo trình lý luận văn học dùng ở khoa Ngữ văn, từ điển thuật ngữ | Các bộ giáo trình Lý luận văn học do Phương Lựu hoặc Hà Minh Đức chủ biên; Từ điển thuật ngữ văn học | Định nghĩa chuẩn, hệ thống khái niệm |
| 2. Tiểu luận của nhà văn | Bài nhà văn viết về nghề, về văn chương | Tiếng nói của văn nghệ của Nguyễn Đình Thi | Cách nhà văn nghĩ về sáng tạo |
| 3. Phê bình về tác phẩm | Bài phân tích, bình giảng, nghiên cứu về tác phẩm trong kho | Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh và Hoài Chân cho thơ giai đoạn 1932–1941 | Cách đọc chi tiết, nhiều hướng hiểu |
| 4. Tác phẩm ngoài chương trình | Tác phẩm cùng tác giả hoặc cùng vấn đề với tác phẩm đã học | Truyện ngắn khác của Nam Cao, Thạch Lam, Nguyễn Minh Châu | Dẫn chứng mở rộng, so sánh |
Không cần đọc trọn giáo trình từ đầu đến cuối. Dùng mục lục, đọc những chương ứng với khái niệm đang ôn, và đọc lại khi gặp một đề làm bạn phân vân về khái niệm.
Đọc giáo trình lý luận cho hiệu quả
Giáo trình viết cho sinh viên nên khá dày và nhiều thuật ngữ. Các bước sau giúp bạn lấy được phần cần mà không bị ngợp.
- Chọn một chương ứng với khái niệm đang ôn, đọc lướt một lượt để nắm cấu trúc chương.
- Đọc kỹ phần định nghĩa và phần phân loại, gạch các ý chính.
- Viết lại định nghĩa bằng lời mình vào sổ tay khái niệm, không chép nguyên văn đoạn dài.
- Tìm các ví dụ tác phẩm giáo trình dẫn ra; ví dụ nào thuộc chương trình phổ thông thì ghi lại, ví dụ nào lạ thì đánh dấu để tìm đọc sau.
- Đóng sách, tự giải thích khái niệm thành tiếng trong một phút. Nói không trôi thì đọc lại phần định nghĩa.
Một chương mỗi tuần là nhịp vừa phải ở giai đoạn dựng nền. Đọc nhanh hơn thường đi kèm hiểu nông, và khái niệm hiểu nông dễ bị dùng sai trong bài.
Khi hai giáo trình định nghĩa cùng một khái niệm hơi khác nhau, đừng vội chọn một bên. Ghi cả hai vào sổ tay và tìm điểm chung của chúng; điểm chung ấy thường là phần cốt lõi an toàn để đưa vào bài, còn chỗ khác nhau cho bạn thấy khái niệm có nhiều cách tiếp cận. Từ điển thuật ngữ thì dùng như công cụ tra nhanh khi gặp một chữ lạ trong đề hoặc trong bài phê bình, không cần đọc lần lượt.
Đọc tiểu luận và phê bình: năm điều nên để ý
Văn cảnh của nhận định. Một câu nổi tiếng thường nằm trong một bài dài. Đọc cả bài giúp bạn hiểu câu ấy nói trong hoàn cảnh nào, tránh dùng nó sai nghĩa. Tiếng nói của văn nghệ của Nguyễn Đình Thi, chẳng hạn, nên đọc trọn để thấy mạch lập luận về sức mạnh của văn nghệ chứ không chỉ nhặt một hai câu.
Cách người viết đọc chi tiết. Khi đọc một bài phê bình về tác phẩm trong kho, đánh dấu những chỗ người viết dừng lại ở một chữ, một hình ảnh và giải thích vì sao nó quan trọng. Đó là kỹ năng bạn cần học.
Chỗ các nhà phê bình hiểu khác nhau. Một tác phẩm lớn thường có nhiều cách hiểu. Ghi lại hai cách hiểu khác nhau về cùng một chi tiết; đây là chất liệu quý cho phần bàn luận.
Nguồn và người nói. Ghi rõ tên tác giả, tên bài, tên sách ngay khi chép một câu. Câu trích không ghi nguồn sau vài tuần sẽ thành câu “hình như ai đó nói”, không dùng được trong bài một cách tự tin.
Giọng và cách lập luận. Ngoài nội dung, để ý cách một nhà phê bình mở vấn đề, chuyển ý, đặt dẫn chứng. Thi nhân Việt Nam, chẳng hạn, nổi tiếng vì lối viết phê bình giàu cảm xúc mà vẫn sắc. Bạn không cần bắt chước giọng ấy, nhưng đọc nhiều lối viết khác nhau giúp bạn tìm ra giọng phù hợp với mình.
Phiếu đọc một trang
Mỗi bài tiểu luận, bài phê bình hay tác phẩm ngoài chương trình bạn đọc nên có một phiếu đọc. Phiếu gồm:
- Tên tài liệu, tác giả, nơi tìm thấy để đọc lại khi cần.
- Ý chính trong ba đến năm dòng, viết bằng lời mình.
- Một hai câu trích ngắn đã chép chính xác từng chữ, kèm vị trí trong tài liệu.
- Khái niệm lý luận mà tài liệu giúp làm rõ, để nối với trang tương ứng trong sổ tay.
- Một ý bạn đồng ý và một ý bạn còn băn khoăn, mỗi ý một hai dòng.
- Đề luyện nào có thể dùng tài liệu này, ghi tóm tắt.
Dòng “ý còn băn khoăn” thường bị bỏ qua nhưng lại hữu ích nhất. Nó buộc bạn đọc như người đối thoại chứ không như người chép, và chính những băn khoăn ấy trở thành phần bàn luận có giọng riêng trong bài.
Phiếu nên giữ ngắn, một mặt giấy. Phiếu dài hơn thường là phiếu chép lại tài liệu, không còn là phiếu đọc.
Đưa điều đã đọc vào bài một cách chừng mực
Điều đã đọc nên hiện ra trong bài chủ yếu dưới dạng cách hiểu sâu hơn, không phải dưới dạng nhiều câu trích. Một bài phân tích tốt chi tiết bát cháo hành trong Chí Phèo cho thấy người viết đã đọc kỹ, dù không trích ai. Câu trích nhận định chỉ nên dùng ở những chỗ cần một điểm tựa có uy tín: mở bài, phần lý giải cơ sở, hoặc phần bàn luận.
Mỗi bài, một đến ba câu trích nhận định là vừa. Mỗi câu phải được giải thích hoặc phản hồi bằng lời của bạn ngay sau đó. Với câu trích có tên người nói, chỉ dùng khi chắc chắn về nguồn, ví dụ câu Nam Cao để nhân vật Hộ nghĩ trong Đời thừa: “Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho.” Không chắc thì chuyển thành “có ý kiến cho rằng” và diễn đạt bằng lời mình.
Tác phẩm ngoài chương trình dùng tốt nhất làm dẫn chứng mở rộng ở phần bàn luận: một hai câu với chi tiết cụ thể, cho thấy vấn đề còn đúng ở trường hợp khác. Đừng thay tác phẩm chứng minh chính bằng tác phẩm ngoài chương trình nếu bạn mới đọc một lần; trong phòng thi, sự chắc chắn về chi tiết quan trọng hơn sự mới lạ.
Nhịp đọc và câu hỏi ôn tập
Trong lịch ôn, đọc thêm nên đều đặn nhưng không lấn chỗ viết. Một nhịp tham khảo:
- Giai đoạn dựng nền: mỗi tuần một chương giáo trình và một bài tiểu luận ngắn.
- Giai đoạn đọc theo vấn đề: mỗi tuần một hai bài phê bình về tác phẩm trong kho.
- Giai đoạn luyện đề: mỗi tuần một tác phẩm ngắn ngoài chương trình hoặc một bài phê bình.
- Hai tuần cuối: không đọc tài liệu mới, chỉ đọc lại phiếu đọc.
- Câu hỏi ôn tập: chọn một bài phê bình đã đọc, chỉ ra một chi tiết người viết phân tích mà bạn chưa từng để ý, rồi viết một đoạn ba nhịp dùng chi tiết ấy.
- Câu hỏi ôn tập: trong phiếu đọc gần nhất, ý băn khoăn của bạn có thể thành một luận điểm bàn luận cho đề nào?
Nhịp này cố ý nhẹ. Người ôn thi thường đọc quá nhiều ở đầu mùa rồi bỏ hẳn ở cuối mùa; đọc ít mà đều, có phiếu, mang lại nhiều hơn cho bài viết. Nếu một tuần bận, bỏ phần đọc thêm trước, giữ phần viết; tuần sau đọc bù một bài ngắn là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Có cần đọc trọn một bộ giáo trình lý luận văn học không?
Không bắt buộc. Đọc theo chương ứng với khái niệm đang ôn là đủ cho phần lớn học sinh. Đọc trọn chỉ cần khi bạn đã vững chương trình và muốn có cái nhìn hệ thống hơn.
Đọc phê bình trên mạng có tin được không?
Cần thận trọng. Nhiều bài trên mạng không rõ tác giả, trích dẫn sai hoặc gán nhầm người nói. Ưu tiên sách in của nhà xuất bản có uy tín, bài trên tạp chí chuyên ngành, và đối chiếu câu trích với nguồn gốc trước khi dùng.
Nên đọc tác phẩm ngoài chương trình nào?
Bắt đầu từ tác phẩm khác của các tác giả trong chương trình, vì bạn đã quen phong cách và có thể so sánh. Sau đó mở rộng theo vấn đề lý luận bạn hay gặp trong đề. Hỏi giáo viên để có gợi ý phù hợp.
Đọc thêm có làm mất thời gian luyện viết không?
Có, nếu đọc không có kế hoạch. Đặt đọc thêm vào một hai buổi cố định mỗi tuần và luôn kết thúc bằng phiếu đọc. Viết vẫn là việc chính trong giai đoạn luyện đề.
Có nên học thuộc nhiều nhận định nổi tiếng để đưa vào bài không?
Nên nắm chắc một số ít nhận định đã biết rõ nguồn và hiểu văn cảnh, thay vì thuộc nhiều câu không rõ nguồn. Một nhận định dùng đúng chỗ và được giải thích kỹ có giá trị hơn nhiều câu xếp liền nhau.
Làm sao nhớ được những gì đã đọc đến ngày thi?
Ghi phiếu đọc ngay sau khi đọc, nối phiếu với sổ tay khái niệm, và đọc lại phiếu trong hai tuần cuối. Thứ không được ghi lại thường mất dần sau vài tuần, dù lúc đọc thấy rất ấn tượng.