LyLuan.comLý Luận
Tác phẩm văn học

Các tầng của văn bản văn học: ngôn từ, hình tượng, hàm nghĩa và cách đọc từng tầng

Văn bản văn học có tầng ngôn từ, tầng hình tượng và tầng hàm nghĩa. Phân biệt văn bản và tác phẩm, đọc từng tầng qua Sang thu, Làng, và cách tổ chức bài phân tích.

A Vietnamese teacher standing by a window seen from the back of an evening classroom, students silhouetted at desks, three stacked wooden blocks on the front table, warm tungsten light

Văn bản văn học thường được xem là có ba tầng: tầng ngôn từ (chữ, câu, âm thanh, nhịp), tầng hình tượng (con người, cảnh vật, sự việc, tâm trạng mà chữ dựng lên) và tầng hàm nghĩa (những ý nghĩa ẩn sâu, điều nhà văn gửi gắm). Đọc tốt là đi lần lượt qua cả ba tầng, không bỏ tầng nào.

Cách chia này có trong sách Ngữ văn 10 của chương trình trước và vẫn được dùng nhiều khi dạy đọc hiểu. Bài này phân biệt văn bản với tác phẩm, giải thích từng tầng, đọc mẫu một bài thơ và một truyện ngắn theo ba tầng, rồi chỉ cách biến ba tầng thành dàn ý cho bài phân tích.

Văn bản và tác phẩm: hai khái niệm khác nhau thế nào

Văn bản là chuỗi ngôn từ được cố định, in trên giấy hay lưu trong máy, giống nhau với mọi người đọc. Tác phẩm là văn bản ấy khi đã được đọc, được cảm nhận, tức là khi những con chữ sống dậy trong trí tưởng tượng và cảm xúc của một người cụ thể. Một cuốn sách nằm trên giá chưa ai mở vẫn là văn bản, nhưng chỉ thành tác phẩm trọn vẹn khi có người đọc.

Phân biệt này có ích cho việc học vì nó nhắc bạn hai điều. Thứ nhất, mọi cách hiểu phải bắt đầu từ văn bản, từ những gì thực sự được viết ra. Thứ hai, quá trình đọc là quá trình đi từ bề mặt chữ vào sâu bên trong, và quá trình ấy có thể chia thành các tầng để dễ hình dung.

Ba tầng không phải ba phần nằm cạnh nhau như ba chương sách. Chúng chồng lên nhau trên cùng một văn bản: cùng một câu thơ vừa là chữ, vừa dựng hình ảnh, vừa mang ý nghĩa. Chia tầng chỉ là cách để người đọc đi có thứ tự. Có giáo trình chia chi tiết hơn, ví dụ tách riêng tầng âm thanh, nhưng ba tầng là đủ cho bậc phổ thông.

Ba tầng của văn bản văn học, đặt cạnh nhau

Bảng sau tóm tắt mỗi tầng gồm những gì và câu hỏi bạn nên đặt ra khi đọc.

TầngGồm những gìCâu hỏi khi đọcLỗi nếu bỏ qua tầng này
Ngôn từTừ ngữ, câu, âm thanh, vần, nhịp, nghĩa tường minhChữ nào đáng chú ý, câu được tổ chức thế nào?Phân tích không có dẫn chứng chữ, nói chung chung
Hình tượngNhân vật, sự việc, cảnh vật, tâm trạng, chi tiếtChữ dựng lên con người, cảnh, tình huống gì?Nhảy từ chữ sang ý nghĩa, bỏ qua thế giới trong tác phẩm
Hàm nghĩaTư tưởng, triết lý, thông điệp, cảm xúc sâuThế giới ấy gợi ra điều gì về con người, cuộc đời?Bài dừng ở mô tả, thiếu chiều sâu

Cột cuối là lý do thực tế để học ba tầng. Mỗi lỗi trong cột ấy tương ứng với một kiểu bài làm quen thuộc: bài chỉ khen, bài chỉ kể, bài chỉ tả. Đi đủ ba tầng là cách tránh cả ba kiểu.

Đọc một bài thơ theo ba tầng: Sang thu của Hữu Thỉnh

Tầng ngôn từ. Bài thơ mở bằng "Bỗng nhận ra hương ổi / Phả vào trong gió se". Chữ "bỗng" cho biết sự ngạc nhiên; chữ "phả" là động từ mạnh, cho thấy hương ổi như được thổi tràn vào gió; "gió se" là gió hơi lạnh và khô. Thể thơ năm chữ, nhịp nhẹ, câu thơ ngắn hợp với những cảm nhận tinh tế.

Tầng hình tượng. Từ những chữ ấy hiện lên khoảnh khắc giao mùa ở làng quê: hương ổi, gió se, sương chùng chình, dòng sông dềnh dàng, cánh chim vội vã. Và một con người đang tinh tế nhận ra mùa thu về bằng mọi giác quan.

Tầng hàm nghĩa. Khổ cuối có câu "Sấm cũng bớt bất ngờ / Trên hàng cây đứng tuổi". Ở tầng hình tượng, đó là cảnh cuối hạ đầu thu, sấm thưa dần. Ở tầng hàm nghĩa, nhiều người đọc thấy ở đây một suy ngẫm: con người khi đã từng trải thì vững vàng hơn trước những biến động của cuộc đời. Lớp nghĩa này không được nói ra, nó đến từ hình ảnh "hàng cây đứng tuổi".

Bạn thấy rõ: không đi qua tầng ngôn từ thì không có dẫn chứng; không đi qua tầng hình tượng thì hàm nghĩa ở khổ cuối trở thành lời tuyên bố.

Đọc một truyện ngắn theo ba tầng: Làng của Kim Lân

Tầng ngôn từ. Truyện dùng nhiều lời độc thoại, lời nửa trực tiếp và khẩu ngữ của người nông dân. Giọng ông Hai hiện lên rất riêng, lúc khoe làng hào hứng, lúc lẩm bẩm một mình, lúc trò chuyện với đứa con nhỏ.

Tầng hình tượng. Nhân vật ông Hai, một người nông dân đi tản cư rất mực yêu làng, nghe tin làng mình theo giặc thì đau đớn, xấu hổ, sợ hãi; đến khi tin ấy được cải chính, ông lại vui sướng đi khoe nhà mình bị đốt. Tình huống truyện được dựng chặt, với những diễn biến tâm trạng cụ thể.

Tầng hàm nghĩa. Qua câu chuyện ấy, tác phẩm cho thấy tình yêu làng của người nông dân đã hoà vào tình yêu nước, và khi phải chọn, ông Hai đặt cái chung lên trên. Hàm nghĩa ấy đi ra từ tình huống và tâm trạng, chứ không từ một lời bình nào của người kể.

So với bài thơ, ở truyện ngắn, tầng ngôn từ đáng soi nhất thường là giọng kể và lời nhân vật, còn tầng hình tượng nặng về tình huống và diễn biến tâm trạng.

Ba tầng trong kịch và kí

Cách đọc ba tầng không chỉ dành cho thơ và truyện. Với kịch, tầng ngôn từ chủ yếu là lời thoại, độc thoại và chỉ dẫn sân khấu; tầng hình tượng là nhân vật hành động trong xung đột; tầng hàm nghĩa là điều vở kịch đặt ra về con người.

Trong Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ, câu nói của hồn Trương Ba "Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được" là một lời thoại cụ thể ở tầng ngôn từ. Ở tầng hình tượng, đó là tiếng nói của một linh hồn trong sạch buộc phải sống nhờ thân xác người hàng thịt, ngày càng bị thân xác ấy lấn át. Ở tầng hàm nghĩa, vở kịch gợi ra suy nghĩ về việc được sống là chính mình, về sự hài hoà giữa tâm hồn và thể xác.

Với kí, tầng ngôn từ thường mang rõ dấu ấn người viết, tầng hình tượng là cảnh và người có thật được tái hiện, còn tầng hàm nghĩa là suy tưởng của tác giả. Đọc Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường, bạn sẽ thấy dòng sông Hương vừa là con sông thật, vừa được nhìn như một sinh thể có tâm hồn, gắn với lịch sử và văn hoá của một vùng đất.

Biến ba tầng thành dàn ý cho bài phân tích

Ba tầng không chỉ là lý thuyết đọc, chúng có thể thành khung cho một đoạn hoặc một luận điểm. Trình tự dưới đây dùng được cho cả thơ lẫn truyện.

  1. Chọn đơn vị phân tích: một khổ thơ, một cảnh, một chi tiết.
  2. Trích dẫn ngắn và chỉ ra dấu hiệu ngôn từ đáng chú ý: một động từ, một từ láy, một nhịp câu.
  3. Mô tả hình tượng mà ngôn từ dựng lên: cảnh gì, người nào, đang trong trạng thái gì.
  4. Nêu hàm nghĩa: hình tượng ấy gợi điều gì về con người, cuộc đời, nhà văn muốn nói gì.
  5. Nối với chủ đề chung của tác phẩm để đoạn văn không đứng rời.

Câu dẫn mẫu tự viết cho phần mở đoạn: "Đọc đoạn này, ta đi từ những con chữ giản dị, tới một hình ảnh cụ thể, rồi mới chạm vào điều nhà văn gửi gắm." Câu này báo cho người chấm biết bạn đọc có thứ tự. Ở phần đánh giá, có thể viết: "Hàm nghĩa ấy thuyết phục chính vì nó không được nói ra, mà lớn lên từ hình tượng."

Câu hỏi đọc hiểu nào nhắm vào tầng nào

Đề đọc hiểu thường có ba đến năm câu hỏi đi từ dễ tới khó. Nhìn theo ba tầng, bạn sẽ thấy các câu hỏi ấy được sắp có chủ ý, và biết mỗi câu cần trả lời tới đâu.

Dạng câu hỏi hay gặpTầng chủ yếuCâu trả lời cần có
Xác định thể thơ, phương thức biểu đạt, từ ngữ, biện pháp tu từNgôn từGọi đúng tên, trích đúng chữ
Nêu tác dụng của một biện pháp tu từ hoặc một từ ngữNgôn từ nối sang hình tượngChữ ấy gợi ra hình ảnh, cảm xúc gì
Nhân vật, chủ thể trữ tình đang ở trong hoàn cảnh, tâm trạng nàoHình tượngMô tả cụ thể, có dẫn chứng
Hiểu thế nào về một câu, một hình ảnhHình tượng nối sang hàm nghĩaNghĩa tả thực rồi nghĩa sâu
Thông điệp, bài học, suy nghĩ của bạnHàm nghĩaÝ nghĩa rút ra từ văn bản, kèm lý giải

Nhờ bảng này, bạn tránh được hai lỗi trái chiều: trả lời câu hỏi nhận biết bằng một đoạn bàn luận dài, và trả lời câu hỏi về thông điệp bằng một câu gọi tên khô khốc. Mỗi câu hỏi chỉ cần đi tới đúng tầng nó nhắm vào, rồi dừng lại.

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Các lỗi dưới đây xuất phát từ việc bỏ qua hoặc trộn lẫn các tầng. Sau đó là câu hỏi để bạn luyện.

  • Nhảy thẳng tới hàm nghĩa, không trích dẫn, không mô tả hình tượng.
  • Dừng ở tầng ngôn từ, liệt kê biện pháp tu từ mà không nói chúng dựng lên điều gì.
  • Kể lại cốt truyện, tưởng đó là phân tích tầng hình tượng.
  • Gán hàm nghĩa không đi ra từ hình tượng, nên đọc thấy gượng.
  • Câu ôn tập: phân biệt văn bản và tác phẩm văn học bằng ví dụ.
  • Câu ôn tập: đọc một khổ thơ đã học theo ba tầng, mỗi tầng ba đến bốn dòng.
  • Câu ôn tập: vì sao nói ba tầng chồng lên nhau chứ không nằm cạnh nhau?
  • Câu ôn tập: lập dàn ý một đoạn phân tích theo năm bước ở trên cho truyện Làng.

Khi tự kiểm bài, bạn có thể đánh dấu ba màu bút cho ba tầng. Nếu đoạn văn của mình chỉ có một màu, đó là dấu hiệu cần bổ sung.

Câu hỏi thường gặp

Ba tầng của văn bản văn học có trong chương trình mới không?

Chương trình mới không nhất thiết dùng đúng tên gọi này, nhưng tinh thần đọc từ ngôn từ tới hình tượng rồi tới ý nghĩa vẫn xuyên suốt cách dạy đọc hiểu. Bạn có thể dùng ba tầng như một công cụ tư duy.

Tầng hàm nghĩa có phải là chủ đề không?

Hai khái niệm gần nhau nhưng không trùng. Chủ đề là vấn đề trung tâm của cả tác phẩm, còn hàm nghĩa có thể có ở từng câu, từng hình ảnh. Gộp các hàm nghĩa lại, bạn sẽ đi tới chủ đề và tư tưởng.

Văn bản ngắn như ca dao có đủ ba tầng không?

Có. Một câu ca dao hai dòng vẫn có tầng ngôn từ, dựng lên một hình ảnh và gợi ra một ý nghĩa về thân phận hay tình cảm. Chính vì ngắn nên ba tầng chồng lên nhau rất dày.

Có cần nói tên ba tầng trong bài làm không?

Không cần. Ba tầng là cách bạn tổ chức suy nghĩ; trong bài, chỉ cần đoạn văn đi đúng trình tự từ chữ tới hình ảnh tới ý nghĩa. Gọi tên tầng chỉ hữu ích khi đề hỏi trực tiếp về lý luận văn bản.

Đọc theo ba tầng có làm bài dài quá không?

Không, nếu bạn chọn đúng đơn vị phân tích. Mỗi tầng chỉ cần vài câu; cái được là đoạn văn có dẫn chứng, có hình ảnh và có chiều sâu, thay vì dài vì kể lại nội dung.

Tầng hình tượng trong thơ trữ tình là gì?

Trong thơ trữ tình, tầng hình tượng gồm hình ảnh cảnh vật và hình tượng chủ thể trữ tình với tâm trạng của mình. Bạn mô tả cảnh và tâm trạng mà câu chữ dựng lên trước khi bàn về ý nghĩa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138