Kí là một loại lớn gồm nhiều tiểu loại: bút kí, kí sự, phóng sự, hồi kí, nhật kí, tuỳ bút; tất cả cùng dựa trên người thật việc thật, nhưng khác nhau ở đối tượng được viết, thời điểm viết so với sự việc, vị trí của người viết và tỉ lệ giữa ghi chép với cảm nghĩ. Phân biệt đúng giúp bạn gọi tên thể loại chính xác trong đề đọc hiểu và chọn cách phân tích phù hợp.
Bài này không nhắc lại đặc trưng chung của kí, mà đặt các tiểu loại cạnh nhau bằng bảng so sánh, mỗi tiểu loại kèm một tác phẩm có thật để nhớ, rồi chỉ ra những cặp dễ nhầm và cách nhận diện nhanh khi đọc một văn bản lạ.
Vì sao cần phân biệt các tiểu loại kí
Trong đề đọc hiểu, câu hỏi "xác định thể loại" hay "văn bản thuộc thể loại nào" thường đi kèm những văn bản kí lạ, lấy từ báo chí, hồi kí, nhật kí. Trả lời chung chung "thuộc loại kí" đôi khi chưa đủ; đề có thể chờ bạn nói đúng là hồi kí hay phóng sự.
Quan trọng hơn, mỗi tiểu loại đòi một cách đọc khác. Đọc phóng sự, bạn chú ý tính thời sự và vấn đề xã hội được phơi bày. Đọc hồi kí, bạn chú ý khoảng cách giữa thời điểm sống và thời điểm viết, và độ tin của trí nhớ. Đọc nhật kí, bạn chú ý giọng riêng tư và những gì người viết không định cho ai đọc. Gọi đúng tên thể loại là bước đầu để chọn đúng câu hỏi khi phân tích.
Cũng cần biết rằng các tiểu loại không phải ngăn kín. Nhiều tác phẩm mang tính chất của hai ba tiểu loại. Mục đích của phân biệt không phải dán nhãn cứng, mà là nhận ra tác phẩm nghiêng về tính chất nào để đọc cho trúng.
Bảng so sánh sáu tiểu loại kí
Các tiêu chí dưới đây là những gì giáo trình hay dùng. Học thuộc cột "dấu hiệu nhận diện" là đủ để làm phần lớn câu hỏi đọc hiểu.
| Tiểu loại | Đối tượng chính | Thời điểm viết | Dấu hiệu nhận diện | Ví dụ |
|---|---|---|---|---|
| Kí sự | Một sự việc, một chuyến đi, kể theo trình tự | Ngay sau hoặc không lâu sau sự việc | Kể khá đầy đủ, liền mạch, ít bình luận | Thượng kinh kí sự (Lê Hữu Trác) |
| Phóng sự | Vấn đề xã hội nóng, thường bị che khuất | Đương thời, mang tính thời sự | Điều tra, số liệu, lời nhân chứng, giọng phơi bày | Việc làng (Ngô Tất Tố), Cơm thầy cơm cô (Vũ Trọng Phụng) |
| Bút kí | Con người, vùng đất, vấn đề được ghi lại kèm suy ngẫm | Sau quá trình đi, tìm hiểu | Vừa ghi chép vừa bình luận, nhiều tri thức | Ai đã đặt tên cho dòng sông? (Hoàng Phủ Ngọc Tường) |
| Hồi kí | Những gì người viết đã trải qua | Rất lâu sau, nhìn lại | Nhớ lại, giọng chiêm nghiệm, thời gian quá khứ | Những ngày thơ ấu (Nguyên Hồng), Cát bụi chân ai (Tô Hoài) |
| Nhật kí | Việc và cảm nghĩ hằng ngày của người viết | Ngay trong ngày | Ghi ngày tháng, giọng riêng tư, viết cho mình | Nhật ký Đặng Thùy Trâm, Nhật ký Anne Frank |
| Tuỳ bút | Cảnh, người, việc qua cảm xúc người viết | Không cố định | Mạch liên tưởng tự do, chất trữ tình đậm | Người lái đò Sông Đà (Nguyễn Tuân) |
Hai cột "thời điểm viết" và "dấu hiệu nhận diện" là chỗ phân biệt sắc nhất. Nhật kí và hồi kí đều viết về chính mình, nhưng một bên viết ngay trong ngày, một bên viết khi đã cách xa nhiều năm. Kí sự và phóng sự đều kể sự việc, nhưng phóng sự đi kèm một vấn đề xã hội cần phơi bày.
Ba cặp tiểu loại dễ nhầm nhất
Hồi kí và nhật kí. Cả hai đều xưng ở ngôi thứ nhất và kể chuyện của chính người viết. Khác nhau ở khoảng cách thời gian: nhật kí ghi ngay, nên cảm xúc tươi, có khi bồng bột, không biết chuyện sẽ đi về đâu; hồi kí viết khi đã biết kết cục, nên có giọng nhìn lại, có lời bình về chính mình thuở trước. Dấu hiệu nhanh: nhật kí có ngày tháng ở đầu mỗi phần; hồi kí hay có những cụm như "về sau mới hiểu", "bây giờ nghĩ lại".
Kí sự và phóng sự. Cả hai kể sự việc có thật theo trình tự. Kí sự nhằm ghi lại, phóng sự nhằm phơi bày một vấn đề. Phóng sự thường có yếu tố điều tra: người viết thâm nhập, hỏi chuyện, đưa số liệu, và giọng thường có thái độ phê phán rõ.
Bút kí và tuỳ bút. Cả hai đều đậm dấu ấn người viết. Bút kí nghiêng về ghi chép và suy ngẫm có hệ thống, nhiều tư liệu; tuỳ bút nghiêng về cảm xúc, liên tưởng phóng túng. Ranh giới mờ, sách khác nhau có khi xếp cùng một tác phẩm vào hai thể khác nhau; khi làm bài, hãy theo sách đang học.
Phóng sự: tiểu loại có sức tác động xã hội mạnh nhất
Trong các tiểu loại kí, phóng sự gắn chặt nhất với báo chí và với thời sự. Ở Việt Nam, giai đoạn 1930–1945 chứng kiến nhiều phóng sự giá trị, như Việc làng của Ngô Tất Tố phơi bày hủ tục nông thôn, hay Cơm thầy cơm cô của Vũ Trọng Phụng viết về thân phận người đi ở. Người viết thường thâm nhập trực tiếp vào môi trường, ghi chép tỉ mỉ, rồi để sự việc tự nói lên vấn đề.
Về lý luận, phóng sự đứng ở ranh giới giữa văn học và báo chí. Nó có tính thời sự như tin bài, nhưng có chi tiết, nhân vật, giọng điệu như văn chương. Giá trị lâu dài của một phóng sự đến từ chỗ nó không chỉ đưa tin mà còn khắc hoạ được con người và không khí của thời đại, khiến đời sau đọc vẫn thấy sống động.
Khi phân tích một đoạn phóng sự, bạn có thể đặt ba câu hỏi: vấn đề xã hội nào được phơi bày, người viết lấy tư liệu bằng cách nào, và thái độ của người viết lộ ra qua chi tiết nào. Ba câu hỏi này cũng dùng được khi đề đưa một bài phóng sự báo chí đương đại làm ngữ liệu đọc hiểu.
Hồi kí: hai thời điểm trong một trang viết
Đặc điểm lý luận quan trọng nhất của hồi kí là sự tồn tại của hai thời điểm: thời điểm sống, khi sự việc diễn ra, và thời điểm viết, khi người viết nhìn lại. Khoảng cách ấy tạo nên giọng điệu riêng. Người viết vừa sống lại cảm xúc ngày xưa, vừa hiểu nó bằng con mắt của người đã trưởng thành.
Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng là ví dụ quen thuộc, với chương Trong lòng mẹ từng học ở trung học cơ sở. Bé Hồng phải nghe bà cô nói những lời cay độc về mẹ, rồi gặp lại mẹ và sà vào lòng mẹ. Cảm xúc của đứa trẻ được tái hiện rất tươi, nhưng câu chữ, cách bình giải nỗi đau ấy là của người viết đã trưởng thành. Chính sự chồng hai lớp thời gian làm cho trang hồi kí vừa cảm động vừa sâu.
Khi phân tích hồi kí, bạn nên chỉ ra chỗ nào là cảm xúc của đứa trẻ ngày ấy và chỗ nào là suy ngẫm của người viết hôm nay. Phân biệt được hai lớp này là cách đọc đúng thể loại, đồng thời giúp bạn giải thích vì sao hồi kí thường giàu chất trữ tình mà vẫn là kí.
Nhận diện tiểu loại kí trong một văn bản lạ
Khi gặp một văn bản kí chưa từng đọc, bạn có thể đi theo các bước sau, mỗi bước chỉ mất vài giây.
- Xem có ghi ngày tháng ở đầu từng phần không. Có, và giọng riêng tư: nghiêng về nhật kí.
- Tìm dấu hiệu nhìn lại từ xa: "hồi ấy", "mãi sau này", "giờ nghĩ lại". Có nhiều: nghiêng về hồi kí.
- Xem văn bản có xoáy vào một vấn đề xã hội, có số liệu, lời nhân chứng, giọng phê phán không. Có: nghiêng về phóng sự.
- Xem văn bản có kể liền mạch một chuyến đi, một sự việc theo trình tự, ít bình luận không. Có: nghiêng về kí sự.
- Xem tỉ lệ cảm xúc, liên tưởng so với ghi chép. Cảm xúc tràn, liên tưởng tự do: nghiêng về tuỳ bút; ghi chép kèm suy ngẫm, nhiều tri thức: nghiêng về bút kí.
- Nếu văn bản có tên tác phẩm kèm theo, ưu tiên cách gọi phổ biến của tác phẩm ấy trong sách giáo khoa.
Trong câu trả lời, bạn nên nêu thể loại kèm một hai dấu hiệu làm căn cứ. Ví dụ: "Văn bản thuộc thể hồi kí, vì người viết kể lại tuổi thơ của chính mình từ khoảng cách nhiều năm, thể hiện qua cụm từ..." Cách trả lời có căn cứ như vậy thuyết phục hơn chỉ ghi tên thể loại.
Câu hỏi ôn tập và câu dẫn mẫu
Tự trả lời các câu dưới đây, mỗi câu khoảng một đoạn ngắn:
- Vì sao Thượng kinh kí sự được gọi là kí sự mà không phải hồi kí, dù tác giả kể chuyện của chính mình?
- Trong Những ngày thơ ấu, dấu hiệu nào cho thấy đây là hồi kí?
- Nhật ký Đặng Thùy Trâm khác một hồi kí về chiến tranh ở điểm nào về giọng điệu?
- Lấy một phóng sự 1930–1945 bạn biết, chỉ ra vấn đề xã hội nó phơi bày.
- Câu dẫn tự viết dùng được: "Cùng đứng trên mảnh đất của sự thật, mỗi tiểu loại kí chọn một cách đứng riêng: người ghi ngay trong ngày, người nhìn lại sau nhiều năm, người lao vào điều tra một vấn đề."
- Câu dẫn thứ hai: "Gọi đúng tên thể loại là bước đầu để đặt đúng câu hỏi cho văn bản."
Với câu hỏi đầu, gợi ý là Lê Hữu Trác ghi lại một chuyến đi cụ thể theo trình tự, khá sát thời gian xảy ra, chứ không phải nhìn lại cả một quãng đời từ xa. Đây là kiểu câu hỏi phân biệt rất hay gặp trong đề học sinh giỏi.
Câu hỏi thường gặp
Bút kí và kí sự khác nhau thế nào?
Kí sự thiên về kể sự việc tương đối đầy đủ, liền mạch theo trình tự, ít bình luận, còn bút kí vừa ghi chép vừa bày tỏ suy ngẫm, thường huy động nhiều tri thức về vùng đất, con người. Có thể nhớ gọn: kí sự nặng về kể, bút kí nặng về nghĩ.
Hồi kí có đáng tin bằng nhật kí không?
Hồi kí được viết sau nhiều năm nên chịu ảnh hưởng của trí nhớ và cách nhìn hiện tại của người viết, có thể chọn lọc hoặc lý giải lại quá khứ. Nhật kí ghi ngay nên gần sự việc hơn nhưng hẹp và chủ quan theo cảm xúc lúc đó. Mỗi loại có giá trị tư liệu riêng.
Phóng sự là văn học hay báo chí?
Phóng sự đứng ở ranh giới hai lĩnh vực. Nó ra đời gắn với báo chí và mang tính thời sự, nhưng những phóng sự có giá trị nghệ thuật cao, khắc hoạ được con người và thời đại, được xếp vào văn học và được dạy trong nhà trường như tác phẩm văn chương.
Một tác phẩm có thể thuộc hai tiểu loại kí không?
Có. Nhiều tác phẩm mang tính chất của hai tiểu loại, ví dụ vừa có tính bút kí vừa có tính tuỳ bút, và các nhà nghiên cứu có thể gọi khác nhau. Khi làm bài, hãy theo cách gọi trong sách đang học và nếu cần thì nói rõ tác phẩm nghiêng về tính chất nào.
Đề đọc hiểu hỏi thể loại thì có cần nêu căn cứ không?
Nên nêu một hai căn cứ ngắn, như dấu hiệu ngày tháng, giọng nhìn lại hay tính thời sự, dù đề không bắt buộc. Câu trả lời có căn cứ cho thấy bạn hiểu thể loại chứ không đoán mò, và giúp bạn tự kiểm tra lại lựa chọn của mình.
Tản văn có phải là một tiểu loại kí không?
Nhiều sách xếp tản văn vào nhóm kí hoặc nhóm văn xuôi gần kí, vì nó cũng dựa trên trải nghiệm thật và đậm cảm nghĩ người viết. Tản văn thường ngắn, xoay quanh một cảm xúc hay một nét đời sống. Cách xếp loại khác nhau giữa các tài liệu, nên hãy theo sách giáo khoa bạn đang học.