Đọc đề lý luận văn học là tìm ra ba thứ trước khi viết: vấn đề lý luận thật sự mà đề hỏi, phạm vi tác phẩm được phép và nên dùng, và những yêu cầu ngầm đề không nói ra nhưng người chấm vẫn chờ. Muốn tìm đủ ba thứ ấy, bạn đọc đề qua nhiều lượt, mỗi lượt một mục đích, rồi viết lại vấn đề bằng một câu của chính mình.
Bài này đi qua năm lượt đọc, cách bóc từ khoá và quan hệ giữa các vế, rồi làm mẫu trọn vẹn trên một đề luyện tự soạn. Phần cuối là những kiểu đọc sai hay gặp, để bạn nhận ra mình đang mắc kiểu nào.
Vì sao đề lý luận dễ đọc sai hơn đề phân tích
Đề phân tích tác phẩm thường gọi tên đối tượng rõ ràng: một nhân vật, một đoạn thơ. Đề lý luận lại nói bằng ngôn ngữ khái quát, nhiều chữ mang nghĩa bóng hoặc nghĩa thuật ngữ. Một chữ như “hiện thực”, “chủ thể”, “dấu ấn” có thể hiểu theo nghĩa thông thường hoặc nghĩa lý luận, và hai cách hiểu dẫn tới hai bài khác nhau.
Đề lý luận còn hay được dựng thành câu có cấu trúc nhân quả hoặc tương phản: “không phải… mà là…”, “chỉ khi… mới…”, “vừa… vừa…”. Bỏ sót một vế là bài lệch trọng tâm. Chẳng hạn đề “Nhà văn không viết về cái người ta đã biết, mà viết về cái người ta chưa nhìn ra trong điều đã biết” có vế sau mới là trọng tâm; bài chỉ bàn chuyện nhà văn phải viết cái mới là đã mất nửa vấn đề.
Cuối cùng, áp lực phòng thi khiến nhiều người đọc đề một lần rồi lao vào nhớ tác phẩm. Đọc đề lý luận cần chậm hơn mức bạn thấy thoải mái. Vài phút đọc kỹ thường tiết kiệm được hàng chục phút loay hoay ở giữa bài khi nhận ra mình đang đi sai hướng.
Còn một lý do nữa ít được nói tới: đề lý luận hay mượn lời nhà văn, nhà phê bình, mà lời ấy vốn viết trong một văn cảnh riêng, có khi bằng giọng hình ảnh hơn là giọng định nghĩa. Lấy một câu tự đặt làm ví dụ, “nhà văn là người đi trước bóng tối”: câu ấy không thể hiểu từng chữ, bạn phải dịch hình ảnh sang khái niệm: bóng tối ở đây là gì, đi trước để làm gì. Việc dịch hình ảnh sang khái niệm chính là phần giải thích của bài, và nó bắt đầu ngay từ lúc đọc đề. Đọc vội, bạn sẽ giữ nguyên hình ảnh rồi diễn xuôi nó, phần giải thích vì thế chỉ là nói lại đề bằng nhiều chữ hơn.
Năm lượt đọc một đề
Mỗi lượt đọc có một câu hỏi riêng. Đừng gộp, vì gộp là lượt sau bị lượt trước che mất.
- Lượt một, đọc trọn để nắm ý chung và xem đề thuộc dạng nào: một nhận định, hai ý kiến, một khái niệm hay một chủ đề.
- Lượt hai, gạch từ khoá: thuật ngữ lý luận, từ chỉ mức độ như “chỉ”, “trước hết”, “bao giờ cũng”, và từ chỉ quan hệ như “nhưng”, “mà”, “chính vì”.
- Lượt ba, tách các vế và ghi quan hệ giữa chúng: nhân quả, tương phản, tăng tiến hay song song.
- Lượt bốn, đọc phần lệnh: “bàn luận”, “làm sáng tỏ”, “suy nghĩ về”, “qua một tác phẩm”, “qua hai tác phẩm thuộc hai thể loại khác nhau”. Phần lệnh quyết định phạm vi.
- Lượt năm, viết lại vấn đề bằng một câu của mình, không chép lại đề. Nếu không viết được câu này, quay lại lượt hai.
Câu viết lại ở lượt năm sẽ trở thành luận đề của bài. Bạn có thể dán nó ngay đầu dàn ý và soi mọi luận điểm vào đó.
Bóc từ khoá trên một đề luyện
Đề luyện tự soạn: “Có ý kiến cho rằng: Nhân vật văn học chỉ thật sự sống khi người đọc nhận ra mình trong nó, nhưng không bao giờ trùng khít với mình.” Bảng dưới bóc từng chữ quan trọng.
| Từ khoá | Nghĩa trong đề | Câu hỏi tự đặt ra |
|---|---|---|
| chỉ thật sự sống | Điều kiện để nhân vật có sức sống lâu dài, từ chỉ mức độ “chỉ” cho thấy đây là điều kiện cần | Ngoài điều kiện này, nhân vật còn cần gì nữa không? |
| nhận ra mình trong nó | Tính khái quát, nhân vật chứa những điều chung của con người | Nét nào trong nhân vật khiến người đọc nhiều thời thấy mình? |
| nhưng | Quan hệ tương phản, vế sau điều chỉnh vế trước | Nếu thiếu vế sau thì nhân vật sẽ thành gì? |
| không bao giờ trùng khít | Tính cá biệt, nhân vật có số phận và tính cách riêng không lặp lại | Chi tiết nào làm nhân vật không thể là ai khác? |
| người đọc | Vấn đề được đặt từ phía tiếp nhận, không chỉ từ phía nhà văn | Bài có cần bàn vai trò người đọc không? |
Sau khi bóc, vấn đề lộ ra: đề đang hỏi về sự thống nhất giữa cái chung và cái riêng ở nhân vật, nhìn từ phía người đọc. Đó chính là cách nói khác của vấn đề nhân vật điển hình, nhưng bài không nên mở đầu bằng thuật ngữ ấy mà nên đi từ lời của đề.
Khoanh phạm vi dẫn chứng: đề nói gì và đề im lặng gì
Phạm vi có hai lớp. Lớp thứ nhất là phạm vi đề nêu rõ: số lượng tác phẩm, thể loại, giai đoạn. Lớp thứ hai là phạm vi đề ngầm định qua vấn đề. Đề về nhân vật ngầm loại bỏ phần lớn thơ trữ tình, vì thơ trữ tình ít có nhân vật theo nghĩa của tự sự; đề về nhạc tính ngầm hướng về thơ. Chọn tác phẩm ngoài phạm vi ngầm định không sai luật nhưng làm bài yếu đi.
Khi đề im lặng về số lượng, cân nhắc theo thời gian và độ sâu. Một tác phẩm phân tích kỹ thường tốt hơn ba tác phẩm điểm qua. Nếu vấn đề có hai vế cân nhau, hai tác phẩm mỗi tác phẩm soi rõ một vế là lựa chọn hợp lý; với đề ở trên, Chí Phèo của Nam Cao có thể soi vế người đọc nhận ra mình, trong khi chính những chi tiết rất riêng như tiếng chửi lúc mở truyện hay bát cháo hành soi vế không trùng khít.
Khi đề im lặng về thể loại, bạn vẫn nên tự giới hạn để bài nhất quán. Trộn một truyện ngắn với một bài thơ trữ tình trong đề về nhân vật dễ khiến phần thơ trở nên gượng. Nếu muốn dùng thơ, chọn thơ có nhân vật trữ tình rõ hoặc truyện thơ.
Những yêu cầu ngầm người chấm vẫn chờ
Lý giải cơ sở. Đề hiếm khi viết “hãy lý giải vì sao”, nhưng bài lý luận thiếu phần này sẽ chỉ còn giải thích và chứng minh. Người chấm muốn thấy bạn dựa vào bản chất văn học để nói vì sao nhận định đứng được.
Đánh giá nhận định. Lệnh “bàn luận” hay “suy nghĩ” đều ngầm đòi bạn nói nhận định đúng đến đâu, có chỗ nào cần bổ sung. Đồng ý hoàn toàn mà không cân nhắc là bỏ phí phần thể hiện tư duy riêng.
Liên hệ hai phía sáng tác và tiếp nhận. Nhiều đề nói về nhà văn nhưng bài sẽ sâu hơn khi chạm tới người đọc, và ngược lại. Một đoạn ngắn nối hai phía thường đủ.
Phân tích, không kể. Không đề nào ghi “cấm kể lại truyện”, nhưng kể lại cốt truyện dài là dấu hiệu người viết không biết chọn chi tiết. Yêu cầu ngầm ở đây là chọn và soi.
Giọng riêng. Đề học sinh giỏi chờ một cách nghĩ có cá tính. Một ví dụ bất ngờ nhưng xác đáng hay một câu tổng kết bằng hình ảnh riêng thường được đánh giá cao hơn những câu lý luận học thuộc.
Làm mẫu trọn vẹn: từ đề đến câu luận đề
Đề luyện tự soạn: “Bàn về ý kiến: Một bài thơ hay không nói hết, nó để người đọc đi nốt phần đường còn lại. Làm sáng tỏ qua một bài thơ hiện đại Việt Nam.” Lượt một cho thấy đề thuộc dạng bàn một nhận định. Lượt hai gạch “không nói hết”, “người đọc”, “đi nốt phần đường còn lại”, “một bài thơ hiện đại”.
Lượt ba tách vế: vế một nói về đặc điểm của văn bản thơ, tức tính hàm súc, khoảng trống; vế hai nói về vai trò người đọc, tức đồng sáng tạo. Quan hệ nhân quả: vì thơ không nói hết nên người đọc mới có đường để đi. Lượt bốn xác định phạm vi: đúng một bài thơ, hiện đại, Việt Nam. Chọn Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử là hợp, vì bài thơ nổi tiếng với nhiều câu hỏi bỏ ngỏ, mở đầu bằng câu “Sao anh không về chơi thôn Vĩ?”.
Lượt năm viết lại: “Sức sống của một bài thơ nằm ở những chỗ nó im lặng, vì chính ở đó người đọc phải tự cảm, tự nghĩ và trở thành người cùng làm nên bài thơ.” Câu này có đủ hai vế và quan hệ giữa chúng, dùng được làm luận đề. Từ đây dàn ý chỉ còn là việc chia luận đề thành các luận điểm và gắn từng luận điểm với những câu hỏi bỏ ngỏ của bài thơ.
Những kiểu đọc sai hay gặp
Nhận ra mình hay mắc kiểu nào giúp bạn biết lượt đọc nào cần chậm lại.
- Đọc theo trí nhớ: thấy đề gần giống một đề đã luyện liền viết theo dàn ý cũ, bỏ qua chữ khác biệt.
- Đọc một vế: chỉ thấy vế đầu dễ hiểu, bỏ vế sau chứa chữ “nhưng” hoặc “mà”.
- Đọc nghĩa thường: hiểu “hiện thực” là chuyện có thật ngoài đời, quên nghĩa lý luận rộng hơn gồm cả hiện thực tâm hồn.
- Đọc thiếu lệnh: không để ý đề yêu cầu “hai tác phẩm thuộc hai thể loại”, chọn hai truyện ngắn.
- Đọc quá đà: tự thêm vào đề một vấn đề không có, ví dụ biến đề về người đọc thành đề về trách nhiệm nhà văn.
Một cách tự kiểm đơn giản là đọc to câu luận đề của mình rồi đọc lại đề. Nếu một người khác nghe hai câu mà thấy chúng nói về hai chuyện, bạn đã đọc sai ở đâu đó.
Câu hỏi thường gặp
Đọc đề nên mất bao lâu trong bài thi học sinh giỏi?
Không có con số chuẩn, nhưng với câu nghị luận văn học, dành vài phút cho năm lượt đọc và câu luận đề là hợp lý. Thời gian này nằm trong phần lập dàn ý, không phải phần thừa.
Có nên chép lại đề vào giấy nháp không?
Không cần chép cả đề. Chỉ cần ghi các từ khoá, quan hệ giữa các vế và câu luận đề. Ghi ngắn giúp bạn nhìn ra cấu trúc vấn đề nhanh hơn đọc lại câu dài.
Nếu không hiểu một chữ trong nhận định thì làm sao?
Đọc chữ ấy trong ngữ cảnh cả câu và hỏi nó đối lập với chữ nào. Nghĩa của một từ khoá thường lộ ra khi đặt cạnh vế còn lại. Trong bài, giải thích theo cách hiểu hợp lý nhất và nói rõ cách hiểu đó.
Đề không ghi tên người nói nhận định thì có cần đoán tên không?
Không nên đoán. Bạn chỉ cần dẫn theo cách đề đưa ra, ví dụ “có ý kiến cho rằng”. Gán sai tên tác giả cho một nhận định là lỗi kiến thức dễ thấy và làm giảm độ tin cậy của cả bài.
Làm sao biết mình đã đọc đúng trọng tâm?
Thử đặt câu luận đề cạnh đề và kiểm xem mọi từ khoá đã có mặt trong câu luận đề chưa, dưới dạng lời của bạn. Từ khoá nào vắng mặt thường là vế bạn đã bỏ sót.
Đề lý luận có cần phân biệt nghĩa thường và nghĩa thuật ngữ không?
Có, nhất là với các chữ như hiện thực, chủ thể, hình tượng, phong cách. Phần giải thích nên chọn nghĩa thuật ngữ, có thể nêu nghĩa thường để làm nổi bật nghĩa lý luận nhưng không dừng lại ở đó.