Cảm hứng chủ đạo là trạng thái tình cảm mãnh liệt, thống nhất, thấm suốt từ đầu đến cuối tác phẩm, gắn với một tư tưởng mà nhà văn khẳng định. Nó cho biết tác phẩm được viết trong niềm gì: tự hào, xót thương, căm giận, mỉa mai hay ngợi ca, và nó chi phối giọng điệu, cách chọn chi tiết.
Trong sách Ngữ văn, cảm hứng nghệ thuật được xếp vào mặt nội dung, cạnh đề tài, chủ đề, tư tưởng. Bài này giải thích khái niệm, phân biệt với những khái niệm gần, nêu các kiểu cảm hứng hay gặp trong chương trình, chỉ cách nhận ra, và cách viết câu về cảm hứng chủ đạo sao cho không chỉ là một nhãn dán.
Cảm hứng chủ đạo: từ cách hiểu dễ nhất tới cách nói học thuật
Thử nghĩ tới hai người cùng kể về một trận lụt ở quê. Một người kể với giọng xót xa, dừng lâu ở cảnh mất mát. Người kia kể với giọng tự hào, dừng lâu ở cảnh bà con cứu nhau. Sự việc không đổi, nhưng mạch tình cảm dẫn dắt mỗi lời kể khác nhau. Cái mạch tình cảm lớn, bền và xuyên suốt ấy, khi nằm trong một tác phẩm văn học, được gọi là cảm hứng chủ đạo.
Cách nói học thuật: cảm hứng chủ đạo là trạng thái tình cảm chủ yếu, mãnh liệt, gắn liền với tư tưởng của tác phẩm, thể hiện sự đánh giá của nhà văn đối với hiện thực được miêu tả. Khái niệm này thường được liên hệ với thuật ngữ pathos trong mỹ học châu Âu, chỉ một niềm say mê lớn gắn với một tư tưởng. Điểm cần nhấn: cảm hứng chủ đạo không phải cảm xúc thoáng qua ở một đoạn, mà là âm hưởng chung của cả tác phẩm.
Vì gắn với tư tưởng, cảm hứng chủ đạo luôn có hướng. "Xót thương" phải là xót thương ai, vì điều gì; "tự hào" phải là tự hào về cái gì. Câu trả lời thiếu đối tượng thường bị coi là nêu nhãn chứ chưa nêu cảm hứng.
Phân biệt cảm hứng chủ đạo với các khái niệm gần
Học sinh hay lẫn cảm hứng chủ đạo với cảm xúc nhân vật, cảm hứng sáng tác của nhà văn và giọng điệu. Bảng sau đặt chúng cạnh nhau.
| Khái niệm | Nằm ở đâu | Phạm vi | Ví dụ cách nói |
|---|---|---|---|
| Cảm hứng chủ đạo | Trong toàn tác phẩm | Xuyên suốt, gắn với tư tưởng | Tác phẩm thấm đẫm niềm tự hào về sức mạnh chính nghĩa |
| Cảm xúc nhân vật | Trong một nhân vật, một lúc | Có thể thay đổi theo tình tiết | Nhân vật hoảng hốt, rồi ân hận |
| Cảm hứng sáng tác | Ở nhà văn, trước và trong lúc viết | Động lực thúc đẩy viết | Một kỷ niệm thôi thúc nhà văn cầm bút |
| Giọng điệu | Ở lời văn, lời thơ | Biểu hiện ra ngoài của thái độ | Giọng mỉa mai, giọng trang nghiêm |
Quan hệ giữa cảm hứng chủ đạo và giọng điệu đáng chú ý nhất: cảm hứng là trạng thái tình cảm bên trong, giọng điệu là cách nó vang lên trong câu chữ. Cảm hứng trào phúng thường đi với giọng mỉa mai, cảm hứng sử thi đi với giọng trang trọng, hào hùng. Khi phân tích, bạn có thể đi từ giọng điệu (dấu hiệu nghe được) để chỉ ra cảm hứng (điều nằm bên dưới).
Các kiểu cảm hứng hay gặp trong chương trình
Cảm hứng yêu nước, tự hào dân tộc. Rõ nhất ở văn học trung đại như Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi. Mở đầu bằng tư tưởng "Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân, / Quân điếu phạt trước lo trừ bạo", tác phẩm đi tới bản tổng kết chiến thắng với âm hưởng hùng tráng. Niềm tự hào ở đây gắn với chính nghĩa và với lịch sử dân tộc, nên mang tầm vóc của một bản anh hùng ca.
Cảm hứng bi tráng. Nỗi đau mất mát hoà với vẻ đẹp cao cả của con người. Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của Nguyễn Đình Chiểu khóc thương những người nông dân nghĩa sĩ đã ngã xuống, đồng thời dựng tượng đài về họ. Tây Tiến của Quang Dũng cũng có chất bi tráng khi nói về sự hy sinh của người lính bằng giọng không bi luỵ.
Cảm hứng lãng mạn. Hướng về cái phi thường, cái đẹp, cái lý tưởng, đề cao cá nhân và cảm xúc. Câu mở đầu "Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi! / Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi" cho thấy nỗi nhớ được đẩy lên thành tiếng gọi, cảnh núi rừng được tô đậm cái hùng vĩ, dữ dội.
Cảm hứng sử thi. Đặt số phận cá nhân trong vận mệnh cộng đồng, ngợi ca phẩm chất anh hùng. Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành kể chuyện làng Xô Man và nhân vật Tnú trong mạch chung của cả cộng đồng cầm vũ khí.
Cảm hứng trào phúng. Dùng tiếng cười để vạch ra cái xấu, cái giả. Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, nhất là chương "Hạnh phúc của một tang gia", khiến người đọc cười trước cảnh cả gia đình hớn hở trong đám tang của chính người thân.
Cảm hứng thế sự, đời tư. Quan tâm tới con người cá nhân trong đời thường, với những câu hỏi về lẽ sống. Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu là ví dụ: cảm hứng chuyển từ ngợi ca sang trăn trở về nghịch lý giữa cái đẹp và sự thật đời sống.
Bốn bước nhận ra cảm hứng chủ đạo của một văn bản
Với văn bản lạ trong đề đọc hiểu hoặc khi tự đọc một tác phẩm, bạn có thể đi theo bốn bước. Mỗi bước dựa vào dấu hiệu có thật trong văn bản, không đoán từ tên tác giả.
- Nghe giọng điệu chung: trang trọng, thiết tha, mỉa mai, trầm buồn. Đánh dấu những từ ngữ mang cảm xúc mạnh lặp lại nhiều lần.
- Xem nhà văn dừng lâu ở đâu: ở mất mát, ở chiến công, ở cái lố bịch hay ở vẻ đẹp con người. Chỗ dừng lâu thường là chỗ cảm hứng đậm nhất.
- Đối chiếu với kết thúc: kết thúc khép lại trong niềm tin, trong nỗi day dứt hay trong tiếng cười. Cảm hứng chủ đạo hiếm khi mâu thuẫn với kết thúc.
- Viết thành một câu có đủ ba phần: trạng thái tình cảm, đối tượng, tư tưởng đi kèm. Ví dụ: "niềm xót thương những kiếp người nhỏ bé và khát khao về một cuộc sống có ánh sáng".
Nếu thấy tác phẩm có hai luồng cảm hứng, như bi và tráng, lãng mạn và hiện thực, bạn hãy nói rõ chúng hoà vào nhau ra sao thay vì liệt kê. Chính sự hoà quyện ấy thường là nét riêng của tác phẩm.
Viết về cảm hứng chủ đạo trong bài nghị luận
Ở mở bài hoặc phần khái quát tác phẩm, một câu về cảm hứng chủ đạo giúp người đọc thấy ngay âm hưởng chung. Câu mẫu tự viết: "Đọc tác phẩm, ta nghe suốt một mạch xót thương dành cho những con người bị đẩy tới đường cùng, và trong nỗi xót thương ấy là niềm tin rằng phần người trong họ chưa hề mất."
Ở phần đánh giá, cảm hứng chủ đạo là cầu nối giữa nội dung và nghệ thuật. Câu mẫu: "Cảm hứng bi tráng quy định cả cách chọn chi tiết lẫn giọng văn: mất mát được nói thẳng, nhưng không để người đọc chìm trong bi luỵ."
Ở bài so sánh, đây là trục so sánh hiệu quả. Hai bài thơ cùng viết về người lính có thể khác nhau ở cảm hứng: một bài nghiêng về lãng mạn, hào hoa; một bài nghiêng về hiện thực, mộc mạc. Câu dẫn: "Cùng một đề tài, khác biệt về cảm hứng chủ đạo dẫn tới khác biệt về giọng điệu và hình ảnh."
Lưu ý chỗ đặt: đừng mở bài bằng một đoạn định nghĩa dài. Một hai câu nêu khái niệm, rồi đi ngay vào tác phẩm là đủ.
Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập
Trước hết là năm nhầm lẫn hay gặp, sau đó là câu hỏi để bạn tự luyện.
- Nêu cảm hứng chỉ bằng một tính từ, như "cảm hứng buồn", mà không có đối tượng và tư tưởng đi kèm.
- Lấy cảm xúc của một nhân vật ở một đoạn làm cảm hứng chủ đạo của cả tác phẩm.
- Đồng nhất cảm hứng lãng mạn với "tình yêu đôi lứa"; thực ra đó là một khuynh hướng thẩm mỹ.
- Nghĩ rằng một tác phẩm chỉ có một luồng cảm hứng duy nhất, bỏ qua sự hoà quyện như bi và tráng.
- Suy cảm hứng từ hoàn cảnh sáng tác mà không chứng minh bằng chi tiết trong văn bản.
- Câu ôn tập một: phân biệt cảm hứng chủ đạo với giọng điệu bằng một tác phẩm đã học.
- Câu ôn tập hai: vì sao Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc được xem là mang cảm hứng bi tráng?
- Câu ôn tập ba: chỉ ra dấu hiệu của cảm hứng trào phúng trong chương "Hạnh phúc của một tang gia".
- Câu ôn tập bốn: viết đoạn văn khoảng mười câu so sánh cảm hứng chủ đạo của hai bài thơ cùng đề tài.
Khi tự chấm lại câu trả lời của mình, hãy kiểm xem mỗi lần nêu cảm hứng bạn đã có đối tượng và dẫn chứng chưa. Thiếu một trong hai là câu trả lời còn ở mức nhãn dán.
Cảm hứng chủ đạo qua các chặng văn học Việt Nam
Mỗi chặng văn học có những luồng cảm hứng nổi trội, do hoàn cảnh lịch sử và quan niệm thẩm mỹ của thời đó. Bảng dưới là cách nhìn khái quát để bạn định hướng khi gặp một tác phẩm, không phải công thức áp cho mọi văn bản.
| Chặng | Cảm hứng nổi trội | Tác phẩm có thể dẫn |
|---|---|---|
| Văn học trung đại | Yêu nước, tự hào dân tộc; nhân đạo; thế sự | Bình Ngô đại cáo, Truyện Kiều, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc |
| Văn học 1930 đến 1945 | Lãng mạn; hiện thực phê phán kèm xót thương | Tràng giang, Hai đứa trẻ, Chí Phèo, Số đỏ |
| Văn học 1945 đến 1975 | Sử thi kết hợp lãng mạn | Tây Tiến, Rừng xà nu, Những đứa con trong gia đình |
| Văn học sau 1975, nhất là từ 1986 | Thế sự, đời tư, suy tư triết lý | Chiếc thuyền ngoài xa, Bến quê |
Bảng chỉ cho bạn một giả thuyết ban đầu. Trong cùng một chặng vẫn có tác phẩm đi ngược dòng chung; ví dụ Hai đứa trẻ thường được xếp vào văn xuôi lãng mạn nhưng lại có chất hiện thực rõ. Vì vậy bước chứng minh bằng văn bản không được bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Cảm hứng chủ đạo thuộc nội dung hay hình thức?
Theo cách xếp của sách Ngữ văn phổ thông, cảm hứng nghệ thuật thuộc mặt nội dung, cùng với đề tài, chủ đề và tư tưởng. Tuy vậy, nó lộ ra qua hình thức, đặc biệt là giọng điệu và cách chọn chi tiết.
Một tác phẩm có thể có nhiều cảm hứng không?
Có thể có nhiều luồng cảm hứng, nhưng thường có một luồng giữ vai trò chủ đạo hoặc hai luồng hoà vào nhau thành một âm hưởng chung. Bi tráng là ví dụ của sự hoà quyện giữa nỗi đau và vẻ đẹp cao cả.
Cảm hứng chủ đạo khác cảm hứng sáng tác ở điểm nào?
Cảm hứng sáng tác là động lực, cảm xúc thôi thúc nhà văn viết, thuộc về quá trình sáng tạo. Cảm hứng chủ đạo là trạng thái tình cảm đã kết tinh trong tác phẩm hoàn chỉnh và người đọc cảm nhận được.
Có nên đoán cảm hứng từ thời điểm sáng tác không?
Hoàn cảnh sáng tác giúp bạn có giả thuyết, nhưng kết luận phải dựa vào văn bản. Cùng một giai đoạn vẫn có tác phẩm mang cảm hứng rất khác nhau, nên chứng minh bằng chi tiết luôn cần thiết.
Cảm hứng sử thi và cảm hứng lãng mạn có mâu thuẫn không?
Không. Trong văn học Việt Nam giai đoạn 1945 đến 1975, hai cảm hứng này thường đi cùng nhau: sử thi đặt con người trong vận mệnh cộng đồng, lãng mạn hướng tới lý tưởng và tương lai tươi sáng.
Viết câu về cảm hứng chủ đạo thế nào cho khỏi sáo?
Hãy đặt đủ ba thành phần trong một câu: trạng thái tình cảm, đối tượng và tư tưởng. Sau câu ấy, đưa ngay một chi tiết cụ thể để chứng minh, thay vì chồng thêm tính từ.