Tác phẩm chứng minh tốt cho một đề lý luận văn học là tác phẩm soi rõ nhất vấn đề của đề, mà bạn nắm chắc chi tiết, đủ giàu để phân tích sâu và nếu đi cặp thì hai tác phẩm phải cho thấy vấn đề từ hai phía khác nhau. Chọn theo cảm tình hay theo bài vừa học gần nhất là hai cách chọn hay khiến bài lý luận yếu đi dù viết trơn tru.
Bài này đưa ra năm tiêu chí, bảng cân nhắc một hay hai tác phẩm, bảng ghép cặp cho một số vấn đề lý luận quen thuộc, cách khoanh đúng phần cần phân tích trong một tác phẩm dài và cách lập kho tác phẩm của riêng bạn. Tác phẩm nêu ra đều là tác phẩm quen trong chương trình phổ thông, chỉ làm ví dụ, không phải danh sách bắt buộc.
Vì sao chọn sai tác phẩm làm hỏng một bài viết tốt
Trong bài lý luận, tác phẩm là bằng chứng. Bằng chứng yếu thì lý lẽ dù hay cũng lơ lửng. Một tác phẩm không thật sự chứa vấn đề sẽ buộc bạn phải ép, và người chấm nhận ra ngay chỗ ép: câu phân tích dài nhưng kết luận gượng, kiểu “qua đó ta thấy nhà văn đã…” mà điều thấy được không mọc ra từ chi tiết.
Lỗi chọn thường đến từ ba thói quen. Thói quen thứ nhất là chọn tác phẩm mình thích nhất, dù nó không hợp đề. Thói quen thứ hai là chọn tác phẩm vừa ôn, vì nó đang tươi trong trí nhớ. Thói quen thứ ba là chọn tác phẩm có nhiều tài liệu phân tích sẵn, rồi viết theo những ý đã đọc. Cả ba đều đặt sự tiện của người viết lên trước yêu cầu của đề.
Chọn đúng tác phẩm có lợi thêm một điểm ít ai để ý: nó làm phần lý giải và bàn luận dễ viết hơn. Khi tác phẩm soi rõ vấn đề, bạn có sẵn ví dụ để nói vì sao nhận định đúng, và cả chỗ nhận định chưa bao quát được. Tác phẩm lệch đề thì phần bàn luận cũng phải quay về nói chung chung.
Cũng cần phân biệt chọn sai với chọn chưa tối ưu. Chọn sai là tác phẩm không chứa vấn đề hoặc vượt phạm vi đề. Chọn chưa tối ưu là tác phẩm có chứa vấn đề nhưng mờ, phải đi vòng mới tới. Chọn chưa tối ưu vẫn viết được, nhưng bạn sẽ tốn nhiều câu để dẫn dắt, và chính những câu dẫn dắt ấy làm bài loãng. Khi phân vân giữa hai tác phẩm, chọn tác phẩm mà bạn nói được ngay trong một câu nó chứng minh vế nào của đề.
Năm tiêu chí chọn tác phẩm
Soi rõ vấn đề. Tác phẩm phải chứa vấn đề như một nét nổi bật, không phải nét phụ. Đề về tình huống truyện thì Vợ nhặt của Kim Lân hợp hơn một truyện mà tình huống mờ nhạt, vì tình huống nhặt vợ giữa nạn đói là xương sống của truyện.
Nắm chắc chi tiết. Bạn phải nhớ được ít nhất vài chi tiết đắt và vài câu trích ngắn chính xác. Không nhớ chính xác thì kể bằng lời mình, không bịa câu trích.
Đủ dày để phân tích. Một bài thơ bốn câu có thể chứng minh nhận định về tính hàm súc rất tốt, nhưng khó gánh nhận định về sự vận động của cảm xúc qua nhiều chặng. Độ dày của tác phẩm phải tương xứng với độ rộng của vấn đề.
Hợp phạm vi đề. Kiểm thể loại, giai đoạn, số lượng đề yêu cầu. Đề nói “hai tác phẩm thuộc hai thể loại” mà chọn hai truyện ngắn là sai phạm vi, không phải lỗi nhỏ.
Có chỗ để bàn luận. Tác phẩm tốt cho bài lý luận còn có điểm khiến nhận định phải dừng lại suy nghĩ. Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu hay được chọn cho đề về hiện thực vì nó tự đặt câu hỏi về khoảng cách giữa vẻ đẹp nhìn từ xa và đời sống nhìn gần.
Một tác phẩm hay hai tác phẩm
Khi đề không quy định số lượng, bảng dưới giúp bạn cân nhắc. Không có lựa chọn đúng cho mọi đề; điều quan trọng là lựa chọn phải phục vụ luận đề.
| Tình huống | Nên chọn | Lý do |
|---|---|---|
| Nhận định một vế, tập trung vào một đặc điểm | Một tác phẩm, phân tích sâu | Thêm tác phẩm thứ hai dễ thành nhắc lại cùng ý |
| Nhận định hai vế cân nhau | Hai tác phẩm, mỗi tác phẩm soi rõ một vế | Mỗi vế có một điểm tựa mạnh |
| Đề hai ý kiến bổ sung nhau | Hai tác phẩm hoặc một tác phẩm giàu cả hai mặt | Cần thấy hai mặt quấn vào nhau |
| Nhận định khái quát về văn học nói chung | Hai tác phẩm khác thể loại hoặc khác thời | Cho thấy nhận định không chỉ đúng với một trường hợp |
| Thời gian còn ít | Một tác phẩm | Một tác phẩm đủ sâu tốt hơn hai tác phẩm hời hợt |
Ngoài tác phẩm chính, bạn có thể thêm dẫn chứng mở rộng ở phần bàn luận, mỗi dẫn chứng chỉ một hai câu. Dẫn chứng mở rộng cho thấy tầm đọc, nhưng không được chiếm chỗ của phần phân tích chính.
Ghép cặp tác phẩm theo vấn đề lý luận
Ghép cặp tốt là hai tác phẩm cùng chứng minh vấn đề nhưng theo hai cách. Bảng dưới là vài cặp gợi ý để bạn thấy nguyên tắc, không phải đáp án cố định.
| Vấn đề | Cặp gợi ý | Điểm chung | Điểm khác làm bài sâu thêm |
|---|---|---|---|
| Giá trị nhân đạo | Chí Phèo (Nam Cao) và Vợ nhặt (Kim Lân) | Phát hiện phần người trong những kiếp bị dồn tới đáy | Một bên là bi kịch bị cự tuyệt, một bên là niềm tin hướng về sự sống |
| Tình huống truyện | Vợ nhặt và Chiếc thuyền ngoài xa | Tình huống là chìa để nhân vật và chủ đề hiện ra | Một tình huống bộc lộ số phận, một tình huống mở ra nhận thức |
| Cảm xúc trong thơ | Tây Tiến (Quang Dũng) và Sóng (Xuân Quỳnh) | Cảm xúc là mạch dẫn cả bài | Nỗi nhớ của người lính và nỗi khắc khoải của tình yêu đôi lứa |
| Phong cách nhà văn | Chữ người tử tù và Người lái đò sông Đà (Nguyễn Tuân) | Cùng nét tài hoa, uyên bác | Hai giai đoạn sáng tác, cái đẹp được tìm ở hai nơi khác nhau |
Cặp cùng tác giả như dòng cuối dùng tốt cho đề về phong cách, vì cho thấy cái không đổi trong cái đổi. Với các đề khác, cặp khác tác giả thường cho phạm vi chứng minh rộng hơn.
Khoanh đúng phần cần phân tích trong một tác phẩm dài
Với truyện ngắn dài hay tác phẩm có nhiều đoạn, bạn không phân tích hết. Các bước sau giúp chọn đúng chỗ.
- Ghi lại vấn đề của đề bằng một câu.
- Liệt kê nhanh những cảnh, đoạn, chi tiết của tác phẩm liên quan tới vấn đề ấy, chỉ ghi tên ngắn.
- Gạch bỏ những chi tiết chỉ liên quan gián tiếp, giữ lại hai đến bốn chi tiết đắt nhất.
- Sắp các chi tiết theo vế của nhận định, không theo thứ tự xuất hiện trong truyện.
- Với mỗi chi tiết, viết sẵn một câu “chi tiết này cho thấy…” để bảo đảm nó thật sự chứng minh điều cần chứng minh.
Ví dụ với đề về khát vọng sống, trong Vợ chồng A Phủ có thể giữ đêm tình mùa xuân ở Hồng Ngài và khoảnh khắc Mị cắt dây trói cho A Phủ, bỏ qua nhiều đoạn kể về A Phủ ở phần sau.
Với thơ, việc khoanh vùng cũng cần như vậy. Tây Tiến có nhiều đoạn, đề về bút pháp lãng mạn có thể dồn vào đoạn chân dung người lính và đoạn đêm liên hoan, còn đề về cảm xúc nỗi nhớ lại cần câu mở đầu “Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!” cùng mạch nhớ chảy qua cả bài. Cùng một bài thơ, đề khác thì phần được khoanh khác.
Dẫn chứng mở rộng: ngắn, đúng, đặt đúng chỗ
Dẫn chứng mở rộng là những tác phẩm được nhắc thêm, không phân tích kỹ, để cho thấy vấn đề còn đúng ở nhiều trường hợp khác. Chỗ hợp nhất cho dẫn chứng mở rộng là phần lý giải cơ sở và phần bàn luận, không phải giữa phần chứng minh chính. Đặt giữa phần chứng minh, chúng làm đứt mạch phân tích và khiến tác phẩm chính bị chia sự chú ý.
Một dẫn chứng mở rộng tốt chỉ cần một hai câu nhưng phải có chi tiết cụ thể, không chỉ có tên. Viết “như Chí Phèo của Nam Cao” là chưa đủ; viết “như tiếng hỏi Ai cho tao lương thiện? của Chí Phèo, câu hỏi biến một kẻ say thành người đòi quyền làm người” thì người chấm thấy bạn thật sự đã đọc. Ngược lại, dẫn chứng mở rộng sai chi tiết còn tệ hơn không dẫn, vì nó gây nghi ngờ cho cả phần chứng minh chính.
Số lượng vừa phải là hai đến bốn dẫn chứng mở rộng cho cả bài. Chọn chúng sao cho khác tác phẩm chính về thể loại hoặc thời kỳ, để chúng làm đúng việc của mình là mở rộng phạm vi chứ không nhắc lại cùng một kiểu bằng chứng.
Lập kho tác phẩm của riêng bạn
Kho tác phẩm là danh sách nhỏ những tác phẩm bạn nắm thật chắc, mỗi tác phẩm kèm các vấn đề lý luận nó soi được. Mỗi mục trong kho nên có:
- Tên tác phẩm, tác giả, thể loại, hoàn cảnh ra đời ghi ngắn.
- Ba đến năm chi tiết đắt, mỗi chi tiết một dòng.
- Vài câu trích ngắn bạn chắc chắn đúng từng chữ, đã đối chiếu với văn bản.
- Danh sách vấn đề lý luận tác phẩm soi được: nhân vật, tình huống, chi tiết, giá trị nhân đạo, phong cách.
- Một hai cách hiểu khác nhau về tác phẩm mà bạn biết, để dùng ở phần bàn luận.
Kho chừng mười lăm đến hai mươi tác phẩm, trải đủ thơ, truyện, kịch, kí, là đủ cho phần lớn đề. Quan trọng hơn số lượng là mỗi tác phẩm được ghép với nhiều vấn đề, để một tác phẩm dùng được cho nhiều đề.
Câu hỏi ôn tập: chọn ba tác phẩm trong kho, với mỗi tác phẩm viết ra ba vấn đề lý luận nó chứng minh tốt; rồi chọn một đề bất kỳ và tự hỏi tác phẩm nào trong kho soi đề đó rõ nhất, vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Có được dùng tác phẩm nước ngoài để chứng minh đề lý luận không?
Được, nếu đề không giới hạn văn học Việt Nam. Tác phẩm nước ngoài trong chương trình như những trích đoạn đã học là lựa chọn an toàn vì bạn có văn bản để đối chiếu. Chỉ dùng tác phẩm bạn đã đọc và nhớ chính xác.
Dùng tác phẩm ngoài chương trình có bị đánh giá thấp không?
Không, nếu tác phẩm hợp đề và được phân tích đúng. Rủi ro nằm ở chỗ nhớ sai chi tiết hoặc gán nhầm tác giả. Tác phẩm ngoài chương trình nên dùng khi bạn đã đọc kỹ và ghi chép lại.
Hai tác phẩm cùng một tác giả có được coi là ghép cặp tốt không?
Hợp với đề về phong cách hoặc về sự vận động trong sáng tác của một nhà văn. Với đề về một vấn đề chung của văn học, hai tác giả khác nhau thường cho phạm vi chứng minh rộng và thuyết phục hơn.
Có nên dẫn nhiều tác phẩm để thể hiện vốn đọc không?
Vốn đọc nên thể hiện ở phần bàn luận bằng vài dẫn chứng mở rộng ngắn. Phần chứng minh chính cần sâu hơn là rộng; dàn ra năm sáu tác phẩm thường khiến mỗi tác phẩm chỉ được nhắc tên.
Nếu không nhớ chính xác câu trích thì làm sao?
Diễn đạt lại bằng lời của mình và nói rõ đó là ý của đoạn văn, không đặt trong ngoặc kép. Câu trích sai chữ trong ngoặc kép là lỗi dễ thấy, còn diễn đạt lại đúng ý thì không ai trừ.
Kho tác phẩm nên bắt đầu lập từ khi nào?
Càng sớm càng tốt, lý tưởng là từ khi bắt đầu ôn đội tuyển. Mỗi khi học xong một tác phẩm, thêm một mục vào kho và cập nhật dần danh sách vấn đề lý luận nó soi được.