LyLuan.comLý Luận
Bản chất và chức năng văn học

Chức năng giao tiếp của văn học: cuộc đối thoại giữa nhà văn và người đọc

Tác phẩm là lời nhắn gửi vượt không gian và thời gian. Mô hình giao tiếp văn học, chỗ khác giao tiếp đời thường, ví dụ Nguyễn Du, Nguyễn Khuyến, Tố Hữu.

A Vietnamese teenage boy writing a letter at a wooden study corner at home at night, desk lamp glow, an old anthology beside him, over-the-shoulder view

Chức năng giao tiếp của văn học là khả năng làm cho tác phẩm trở thành một cuộc trò chuyện giữa nhà văn và người đọc, và giữa những người đọc với nhau, vượt qua khoảng cách không gian và thời gian. Nhà văn gửi đi một thông điệp bằng hình tượng; người đọc đón nhận, hiểu và đáp lại bằng cảm xúc, suy nghĩ, có khi bằng chính những trang viết mới.

Chức năng này ít được nhắc bằng ba chức năng quen thuộc là nhận thức, giáo dục, thẩm mỹ, nhưng lại giải thích được vì sao người đọc hôm nay vẫn thấy một bài thơ viết từ hai trăm năm trước như đang nói với mình. Bài dưới trình bày mô hình giao tiếp văn học, điểm khác với giao tiếp đời thường, ví dụ và cách đưa vào bài nghị luận.

Mô hình giao tiếp văn học gồm những gì

Người phát: nhà văn. Người có điều muốn nói về con người và cuộc đời. Nhưng trong tác phẩm, nhà văn thường không nói trực tiếp mà nói qua nhân vật, qua người kể chuyện, qua nhân vật trữ tình.

Thông điệp: tác phẩm. Không phải một câu khẳng định mà là cả một thế giới hình tượng, nhiều tầng nghĩa, có chỗ nói rõ, có chỗ để trống.

Mã: ngôn ngữ và quy ước thể loại. Để hiểu thơ Đường luật, người đọc phải biết luật đối, niêm; để hiểu truyện cổ tích, phải chấp nhận quy ước thế giới có phép màu. Thiếu mã, giao tiếp đứt.

Người nhận: người đọc. Người đọc không thụ động. Mỗi người mang vốn sống, tâm trạng riêng vào tác phẩm và hiểu theo cách của mình.

Ngữ cảnh. Thời đại sáng tác và thời đại tiếp nhận có thể cách nhau hàng trăm năm. Ngữ cảnh đổi thì cách hiểu cũng đổi, và đó là lý do một tác phẩm có thể “nói” khác nhau với các thế hệ. Khi phân tích, bạn nên tách hai lớp: tác phẩm nói gì với người đọc thời nó ra đời, và còn nói gì với người đọc hôm nay. Hai lớp ấy thường không trùng nhau hoàn toàn, và khoảng chênh lệch giữa chúng là chỗ bài viết có thể đào sâu.

Giao tiếp văn học khác giao tiếp đời thường

Đặt hai kiểu giao tiếp cạnh nhau giúp bạn thấy văn học có những đặc điểm riêng mà đề thi hay khai thác.

Tiêu chíGiao tiếp đời thườngGiao tiếp văn học
Hình thứcTrực tiếp, mặt đối mặt hoặc qua tin nhắnGián tiếp, qua văn bản tác phẩm
Thời gianTức thời, hai bên cùng thờiCó thể cách hàng thế kỷ
Phản hồiNgay lập tức, có thể hỏi lạiChậm, người đọc không hỏi lại được tác giả, phải tự suy ngẫm
Ngôn ngữThông thường, ưu tiên rõ ràngNghệ thuật, đa nghĩa, có chỗ cố ý mơ hồ
Mục đíchTrao đổi thông tin, giải quyết việcChia sẻ cảm xúc, tư tưởng, tìm người đồng điệu
Số người nhậnXác địnhKhông xác định, mở ra cho mọi người đọc tương lai

Điểm đáng chú ý nhất là tính “mở”: nhà văn viết cho những người đọc mình không biết mặt, có khi chưa ra đời. Đó vừa là giới hạn, vì không giải thích được, vừa là sức mạnh, vì tác phẩm có thể sống lâu hơn người viết.

Ba ví dụ: văn học như lời trò chuyện

Nguyễn Du hỏi người đời sau. Trong bài Độc Tiểu Thanh ký, viết bằng chữ Hán, Nguyễn Du kết bằng hai câu “Bất tri tam bách dư niên hậu, / Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như?”, nghĩa là không biết hơn ba trăm năm sau, người đời ai sẽ khóc Tố Như. Nhà thơ thương nàng Tiểu Thanh, người con gái tài hoa bạc mệnh sống trước mình đã lâu, rồi hướng câu hỏi về người đọc hơn ba trăm năm sau. Đây là một vòng giao tiếp xuyên thời gian: người xưa, nhà thơ, người đọc tương lai.

Nguyễn Khuyến trò chuyện với bạn. Bạn đến chơi nhà mở đầu như lời nói thường ngày, “Đã bấy lâu nay bác tới nhà”, rồi kết bằng “Bác đến chơi đây ta với ta”. Bài thơ là một cuộc tiếp bạn trong đó không có gì để đãi ngoài tấm lòng. Người đọc hôm nay, đọc lại, như được mời vào một tình bạn giản dị và hiểu rằng thơ có thể giữ lại một cuộc gặp mặt đời thường.

Tố Hữu dùng lối đối đáp. Việt Bắc mượn hình thức hát đối đáp của ca dao, với lời “Mình về mình có nhớ ta / Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng”. Cấu trúc hỏi đáp làm bài thơ thành cuộc trò chuyện giữa người đi và người ở. Đây là ví dụ cho thấy chức năng giao tiếp không chỉ nằm ngoài tác phẩm mà còn được dựng ngay trong cấu trúc của nó.

Ba ví dụ thuộc ba kiểu: giao tiếp xuyên thời gian, giao tiếp như một lời mời gần gũi và giao tiếp được đưa vào hình thức văn bản. Bạn có thể dùng mỗi kiểu cho một ý trong bài làm.

Giao tiếp, giải trí và những chức năng ít được nhắc

Ngoài bốn chức năng hay được học, lý luận còn nói tới một số chức năng khác. Chúng không tách rời mà thường đi cùng chức năng giao tiếp.

  • Giải trí. Đọc truyện cười dân gian, đọc những trang trào phúng, người đọc được thư giãn. Giải trí không thấp kém; nhiều tác phẩm lớn hấp dẫn trước hết vì đọc thích.
  • Bày tỏ, giải toả. Với người viết, sáng tác là cách nói ra điều chất chứa. Nhiều bài thơ trữ tình trước hết là lời tự nói với mình rồi mới đến người khác.
  • Gắn kết cộng đồng. Những người cùng yêu một tác phẩm có chung một vùng cảm xúc, chung những câu thơ thuộc lòng. Ca dao, dân ca là ví dụ rõ: chúng giúp cả một cộng đồng nhận ra nhau.
  • Lưu giữ kí ức. Văn học giữ lại tiếng nói, cách nghĩ của những thế hệ đã qua, để thế hệ sau có thể đối thoại với họ.

Khi đề hỏi về “chức năng của văn học” nói chung, nên có một câu nhắc tới các chức năng này ở phần mở rộng, cho thấy bạn hiểu văn học là hiện tượng nhiều mặt chứ không chỉ học thuộc ba chức năng trong sách.

Người đọc đáp lời: khi giao tiếp không dừng ở một chiều

Giao tiếp văn học thường được hình dung là một chiều: nhà văn nói, người đọc nghe. Thực tế, người đọc có nhiều cách đáp lại, và chính những lời đáp ấy giữ cho tác phẩm sống qua nhiều thế hệ.

Đáp bằng cách sống cùng tác phẩm. Câu thơ được thuộc lòng, được dẫn trong thư từ, trong lời ăn tiếng nói hằng ngày. Nhiều người Việt dùng những câu Truyện Kiều như “Trăm năm trong cõi người ta, / Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau” để nói về chuyện đời mình. Tác phẩm đã thành một phần ngôn ngữ chung của cộng đồng.

Đáp bằng lời bình. Các thế hệ nhà phê bình, thầy giáo, học trò viết về tác phẩm; mỗi bài bình là một câu trả lời cho tác giả, có khi đồng tình, có khi tranh luận. Bài nghị luận văn học của bạn cũng là một lời đáp như thế.

Đáp bằng sáng tác mới. Có những nhà văn viết tiếp, viết lại, nhại lại một tác phẩm trước, hoặc chuyển nó sang loại hình khác như sân khấu, phim, nhạc. Mỗi lần như vậy, cuộc trò chuyện được kéo dài thêm một vòng.

Ý này giúp phần bàn luận của bạn có điểm nhấn: văn học là cuộc đối thoại không có hồi kết, và người đọc hôm nay đang tham gia vào cuộc đối thoại đó mỗi khi mở trang sách.

Dùng chức năng giao tiếp khi làm bài

Chức năng giao tiếp hữu ích trong các đề bàn về mối quan hệ nhà văn và người đọc, về sức sống của tác phẩm, hay về câu hỏi “văn học viết cho ai”.

  1. Giải thích: tác phẩm là thông điệp nhà văn gửi đi; người đọc là người nhận chủ động.
  2. Nêu điều kiện để giao tiếp thành công: nhà văn có điều đáng nói và nói bằng hình thức có sức gợi; người đọc có vốn sống, vốn văn hoá để giải mã.
  3. Chứng minh bằng một tác phẩm có “lời nhắn” rõ rệt, như hai câu kết của Độc Tiểu Thanh ký.
  4. Bàn luận: có khi giao tiếp đứt vì khác thời đại, khác ngôn ngữ; đó là lý do cần chú thích, dịch thuật và người giảng dạy.
  5. Rút ra bài học cho người đọc: đọc là trả lời lại tác phẩm, không chỉ là nhận thông tin.

Câu dẫn mẫu: “Mỗi tác phẩm là một bức thư không ghi tên người nhận; nhà văn gửi nó đi mà không biết ai sẽ mở ra, và người đọc mở nó ra mà không thể viết thư hỏi lại người gửi.”

Câu này hợp với phần giải thích hoặc phần mở rộng của đề về sức sống tác phẩm.

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Chức năng giao tiếp dễ bị hiểu thành “văn học giúp con người nói chuyện với nhau” theo nghĩa đen. Ba điểm sau giúp bạn tránh hiểu lệch.

  • Giao tiếp văn học không phải truyền tin; điều được trao đổi là cảm xúc, tư tưởng, cách nhìn.
  • Người đọc không phải cái hộp nhận thông điệp; mỗi người đọc góp phần tạo nghĩa cho tác phẩm.
  • Đừng đẩy chức năng giao tiếp lấn sang lý thuyết tiếp nhận quá sâu; trong bài phổ thông, chỉ cần nêu quan hệ hai chiều giữa nhà văn và người đọc.

Câu hỏi ôn tập: (1) Kể năm yếu tố của mô hình giao tiếp văn học. (2) Vì sao giao tiếp văn học có thể vượt thời gian? (3) Phân tích cấu trúc đối đáp trong Việt Bắc như một hình thức giao tiếp. (4) Nêu một trường hợp giao tiếp văn học bị đứt và cách nối lại. (5) Giải trí có làm giảm giá trị một tác phẩm không?

Với câu thứ tư, gợi ý là văn học chữ Hán, chữ Nôm: người đọc hôm nay phải qua bản phiên âm, dịch nghĩa, chú thích mới hiểu được, nên vai trò người dịch, người chú giải chính là nối lại cuộc giao tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Chức năng giao tiếp có trong sách giáo khoa phổ thông không?

Tuỳ chương trình và bộ sách, chức năng giao tiếp có khi được nêu cùng nhận thức, giáo dục, thẩm mỹ, có khi chỉ được nhắc ở phần đọc hiểu. Bạn cứ dùng khi phù hợp với đề, kèm một câu giải thích ngắn.

Thơ trữ tình viết cho chính mình thì giao tiếp với ai?

Ngay cả khi tự nói với mình, nhà thơ vẫn dùng ngôn ngữ chung và khi bài thơ được công bố, nó trở thành lời chia sẻ với người đọc. Nhiều người đọc thấy mình trong những bài thơ vốn chỉ là tâm sự riêng.

Giải trí có phải chức năng chính đáng của văn học không?

Có. Sự hấp dẫn, thú vị khi đọc là điều kiện để các chức năng khác phát huy. Chỉ nên tránh coi giải trí là mục đích duy nhất, khiến tác phẩm chạy theo sự dễ dãi.

Câu thơ trong Độc Tiểu Thanh ký nên dẫn bằng nguyên văn hay bản dịch?

Nên dẫn nguyên văn phiên âm nếu bạn nhớ chắc, rồi giải nghĩa bằng lời mình. Nếu không nhớ bản dịch thơ cụ thể, cách giải nghĩa an toàn hơn chép một bản dịch có thể sai chữ.

Chức năng giao tiếp khác lý thuyết tiếp nhận ở đâu?

Chức năng giao tiếp nhìn văn học như một cuộc trao đổi giữa nhà văn và người đọc. Lý thuyết tiếp nhận đi sâu vào vai trò người đọc trong việc tạo nghĩa. Hai hướng liên quan nhưng lý thuyết tiếp nhận là phần nâng cao hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138