Đề lý luận văn học trong kỳ thi học sinh giỏi thường rơi vào sáu dạng: bàn về một nhận định, so sánh hai ý kiến, bàn một khái niệm, làm rõ một đặc trưng thể loại, đọc một ngữ liệu bằng lý luận và đề mở theo chủ đề. Mỗi dạng đòi một cách triển khai riêng; nhận ra dạng đề ngay từ phút đầu giúp bạn chọn đúng khung bài và đúng tác phẩm chứng minh.
Phần dưới đây mô tả từng dạng qua dấu hiệu nhận diện, một đề luyện tự soạn để bạn thử tay và hướng xử lý trọng tâm. Các đề ví dụ đều được viết lại cho mục đích luyện tập, không phải đề thi chính thức của địa phương nào.
Đề lý luận văn học khác đề phân tích tác phẩm ở chỗ nào
Đề phân tích tác phẩm hỏi “tác phẩm này hay ở đâu”, còn đề lý luận văn học hỏi “văn chương vận hành ra sao”. Ở đề phân tích, tác phẩm là đích đến; ở đề lý luận, tác phẩm là bằng chứng cho một vấn đề rộng hơn nó. Bạn viết về Chí Phèo trong đề phân tích để làm rõ Chí Phèo; bạn viết về Chí Phèo trong đề lý luận để làm rõ, chẳng hạn, rằng nhân vật lớn là nhân vật vừa riêng vừa chung.
Vì thế trọng tâm của bài lý luận nằm ở luận đề, không nằm ở cốt truyện. Người chấm đọc bài lý luận để xem bạn có hiểu vấn đề không, có lý giải được vì sao vấn đề ấy đúng không và có biết nó đúng đến đâu không. Phân tích tác phẩm vẫn chiếm dung lượng lớn, nhưng mỗi đoạn phân tích phải quay lại trả lời luận đề.
Đề lý luận ở cấp học sinh giỏi cũng khác đề lý luận ở bài kiểm tra thường ngày về độ mở. Đề thường cho một nhận định có nhiều tầng nghĩa, có khi cố ý để một vế gây tranh luận, và chờ bạn tự xác định phạm vi tác phẩm. Độ mở này là cơ hội để bài viết có chiều sâu riêng, nhưng cũng là chỗ dễ lạc đề nhất nếu bạn không nhận đúng dạng.
Sáu dạng đề và dấu hiệu nhận ra
Bảng dưới gom sáu dạng hay gặp, kèm dấu hiệu trong câu chữ của đề và một đề luyện tự soạn. Một đề thật có thể lai hai dạng; khi đó bạn lấy dạng chính làm khung, dạng phụ làm một luận điểm.
| Dạng đề | Dấu hiệu trong đề | Đề luyện tự soạn |
|---|---|---|
| 1. Bàn về một nhận định | Có một câu trong ngoặc kép, lệnh “Anh/chị hiểu ý kiến trên thế nào”, “bàn luận” | Có ý kiến cho rằng: “Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn.” Bàn luận và chứng minh qua một truyện ngắn. |
| 2. So sánh hai ý kiến | Hai câu trích, thường đối lập hoặc bổ sung nhau | Ý kiến 1: thơ trước hết là cảm xúc. Ý kiến 2: thơ trước hết là tư tưởng. Suy nghĩ của anh/chị. |
| 3. Bàn một khái niệm | Đề nêu thẳng một thuật ngữ: tình huống truyện, phong cách, giá trị nhân đạo | Bàn về vai trò của tình huống truyện, liên hệ hai tác phẩm đã học. |
| 4. Làm rõ đặc trưng thể loại | Có chữ “đặc trưng”, “thể loại”, “thơ”, “truyện ngắn”, “kịch” | Truyện ngắn là lát cắt của đời sống. Làm sáng tỏ qua hai truyện ngắn Việt Nam hiện đại. |
| 5. Đọc ngữ liệu bằng lý luận | Kèm một đoạn thơ, đoạn văn, yêu cầu soi từ một vấn đề lý luận | Đọc đoạn trích và cho biết nó gợi suy nghĩ gì về mối quan hệ giữa nhà văn và người đọc. |
| 6. Đề mở theo chủ đề | Chỉ nêu một chủ đề rộng: “văn chương và nỗi buồn”, “cái đẹp trong văn học” | Văn chương và nỗi buồn. Viết bài nghị luận trình bày suy nghĩ của anh/chị. |
Hai dạng đầu là kiểu quen thuộc nhất trong đề luyện, nên dành cho chúng nhiều thời gian nhất. Dạng 5 và 6 ít gặp hơn nhưng phân hoá mạnh, vì không có sẵn câu để bám, người viết phải tự dựng luận đề.
Dạng bàn một nhận định và dạng so sánh hai ý kiến
Với dạng bàn một nhận định, khung quen thuộc là giải thích, lý giải cơ sở, chứng minh, bàn luận mở rộng. Điểm hay bị bỏ là bước lý giải: vì sao nhận định đúng, dựa trên đặc trưng nào của văn học. Nếu nhận định nói về chi tiết, cơ sở nằm ở đặc trưng tư duy bằng hình tượng và tính hàm súc của tác phẩm; nếu nói về phong cách, cơ sở nằm ở bản chất sáng tạo cá nhân của lao động nghệ thuật.
Với dạng hai ý kiến, sai lầm phổ biến là viết thành hai bài nhỏ ghép lại. Hướng đúng là tìm quan hệ giữa hai ý kiến trước khi viết: chúng đối lập, bổ sung hay cùng nói một điều từ hai phía. Ví dụ cặp “thơ là cảm xúc” và “thơ là tư tưởng”: hai vế không loại trừ nhau, vì cảm xúc trong thơ hay luôn mang một cách nhìn đời, còn tư tưởng trong thơ phải đi qua cảm xúc mới thành thơ. Phần chứng minh vì thế nên chọn những đoạn thơ cho thấy hai mặt quấn vào nhau, chẳng hạn khổ thơ trong Tràng giang của Huy Cận, nơi nỗi buồn không gian mở ra một suy tư về kiếp người nhỏ bé.
Một mẹo nhỏ cho dạng hai ý kiến: viết hẳn một câu nêu quan hệ ở cuối phần giải thích, ví dụ “Hai ý kiến nhìn thơ từ hai phía của cùng một quá trình, ý kiến thứ nhất chỉ ra cội nguồn, ý kiến thứ hai chỉ ra đích đến”. Câu này là trục của cả bài, các luận điểm sau sẽ bám vào nó.
Dạng bàn khái niệm, đặc trưng thể loại và đọc ngữ liệu
Bàn một khái niệm. Đề không đưa nhận định, bạn phải tự định nghĩa và tự đặt luận đề. Khung gợi ý: khái niệm là gì, biểu hiện qua những phương diện nào, vai trò với tác phẩm, chứng minh, chỉ ra chỗ khái niệm hay bị hiểu lệch. Với tình huống truyện, có thể đối chiếu Vợ nhặt của Kim Lân với Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu để thấy tình huống bộc lộ số phận và tình huống thức tỉnh nhận thức.
Làm rõ đặc trưng thể loại. Phần lý giải bắt buộc phải nói được thể loại ấy khác các thể loại gần nó ở đâu. Bài về truyện ngắn mà không chạm tới sự khác biệt với tiểu thuyết thì chưa nói được đặc trưng. Nên chọn tác phẩm tiêu biểu cho thể loại, như Hai đứa trẻ của Thạch Lam cho kiểu truyện ngắn gần như không có cốt truyện.
Đọc ngữ liệu bằng lý luận. Ngữ liệu là điểm xuất phát, không phải đối tượng phân tích trọn vẹn. Bạn đọc kỹ ngữ liệu để rút ra vấn đề lý luận, rồi mới chứng minh vấn đề ấy bằng tác phẩm khác. Sai lầm hay gặp là phân tích ngữ liệu dài như một bài đọc hiểu rồi hết giờ.
Đề mở theo chủ đề. Cần dựng luận đề trong mở bài, kiểu “nỗi buồn trong văn chương không phải để người đọc buồn theo mà để người đọc hiểu người hơn”. Không dựng được luận đề, bài sẽ thành chuỗi liệt kê những tác phẩm buồn.
Nhận ra dạng đề trong phút đầu tiên
Khi cầm đề, bạn có thể đi theo năm câu hỏi dưới đây, mỗi câu chỉ vài giây. Mục đích là chọn khung trước khi gạch ý.
- Đề có câu trích trong ngoặc kép không? Có một câu thì nghiêng về dạng 1, có hai câu thì dạng 2.
- Đề có nêu thẳng một thuật ngữ lý luận mà không kèm nhận định không? Có thì là dạng 3 hoặc 4.
- Thuật ngữ ấy gắn với một thể loại cụ thể hay dùng chung cho mọi thể loại? Gắn với thể loại thì là dạng 4.
- Đề có kèm đoạn ngữ liệu dài không? Có thì xem lệnh hỏi là đọc ngữ liệu hay phân tích ngữ liệu; hỏi về vấn đề rút ra thì là dạng 5.
- Không thuộc các trường hợp trên mà chỉ có một chủ đề rộng thì là dạng 6; ghi ngay luận đề của mình ra nháp trước khi tìm tác phẩm.
Sau năm câu hỏi, viết tên dạng đề lên góc giấy nháp. Việc nhỏ này giúp bạn tự nhắc mình trong suốt bài, nhất là khi đang phân tích say sưa và bắt đầu trôi khỏi luận đề.
Khung chung có thể dùng cho mọi dạng
Dù dạng nào, một bài lý luận đầy đủ thường có các phần sau. Độ dài từng phần thay đổi theo dạng, nhưng thiếu phần nào bài sẽ hụt một chân.
- Mở bài nêu vấn đề lý luận bằng lời của mình, dẫn nhận định nếu có.
- Giải thích các từ khoá và ý nghĩa chung của vấn đề, với dạng hai ý kiến thì chỉ ra quan hệ giữa hai ý.
- Lý giải cơ sở: vì sao vấn đề đúng, dựa vào bản chất hoặc đặc trưng nào của văn học.
- Chứng minh qua một đến hai tác phẩm, mỗi luận điểm phân tích gắn với một vế của vấn đề.
- Bàn luận: nhận định đúng đến đâu, có giới hạn gì, bổ sung ra sao.
- Bài học cho người viết và người đọc, rồi kết bài khép lại bằng một suy nghĩ riêng.
Với dạng 5, phần giải thích được thay bằng phần đọc ngữ liệu và rút vấn đề. Với dạng 6, phần giải thích được thay bằng phần dựng luận đề. Bốn phần còn lại giữ nguyên.
Câu hỏi ôn tập
Dùng các câu dưới đây để tự kiểm tra sau khi đọc. Trả lời bằng lời của mình, không cần viết thành bài.
- Đề lý luận văn học khác đề phân tích tác phẩm ở trọng tâm nào?
- Với hai ý kiến “văn học phản ánh hiện thực” và “văn học sáng tạo hiện thực”, quan hệ giữa chúng là đối lập hay bổ sung? Vì sao?
- Một đề nêu thuật ngữ “kết cấu” mà không kèm nhận định thuộc dạng nào, cần tự đặt luận đề ra sao?
- Khi đề kèm một đoạn ngữ liệu, làm sao để không biến bài thành bài đọc hiểu?
- Tự soạn một đề mở theo chủ đề và viết luận đề một câu cho đề ấy.
- Chọn một tác phẩm trong chương trình có thể dùng cho ít nhất ba dạng đề khác nhau và giải thích lựa chọn.
Nếu câu nào bạn trả lời quá hai phút vẫn chưa ra, đó là dạng cần luyện thêm trong tuần tới.
Câu hỏi thường gặp
Đề lý luận văn học có bắt buộc phải dùng tác phẩm trong chương trình không?
Phần lớn đề cho phép tự chọn tác phẩm, chỉ một số đề giới hạn thể loại hoặc giai đoạn. Tác phẩm trong chương trình có lợi thế là bạn nắm chắc chi tiết, nhưng tác phẩm ngoài chương trình vẫn dùng được nếu bạn nhớ đúng và phân tích sâu.
Một đề có thể thuộc hai dạng cùng lúc không?
Có. Đề có thể vừa nêu một nhận định vừa giới hạn vào một thể loại, tức là lai dạng 1 và dạng 4. Khi đó lấy dạng nhận định làm khung, còn đặc trưng thể loại trở thành phần lý giải cơ sở.
Dạng đề nào khó nhất với học sinh mới vào đội tuyển?
Thường là đề mở theo chủ đề và đề đọc ngữ liệu bằng lý luận, vì không có câu nhận định để bám. Cách luyện là tập viết luận đề một câu cho thật nhiều chủ đề trước khi luyện viết cả bài.
Có nên học thuộc dàn ý sẵn cho từng dạng đề không?
Nên thuộc khung, không nên thuộc nội dung. Khung giúp bạn không thiếu phần, còn nội dung phải bám từ khoá của đề cụ thể, nếu không bài sẽ lệch vấn đề dù trông rất đủ ý.
Làm dạng hai ý kiến có cần đồng ý với cả hai không?
Không bắt buộc. Bạn có thể đồng ý với một ý kiến và chỉ ra giới hạn của ý kiến kia, miễn là lý lẽ chặt và có tác phẩm chứng minh. Tuy vậy phần lớn cặp ý kiến trong đề được chọn vì chúng bổ sung nhau.
Bao nhiêu đề luyện mỗi dạng là đủ?
Không có con số cố định. Dấu hiệu đủ là bạn lập được dàn ý cho một đề mới của dạng ấy trong khoảng mười lăm phút mà không phải nhìn tài liệu, và dàn ý có phần lý giải cơ sở rõ ràng.