Đề tài là phạm vi đời sống mà tác phẩm viết về; chủ đề là vấn đề trung tâm nhà văn đặt ra từ phạm vi ấy; tư tưởng là cách nhà văn nhận thức và đánh giá vấn đề đó. Nhiều tác phẩm chung một đề tài nhưng khác chủ đề, và cùng một chủ đề vẫn có thể mang tư tưởng khác nhau.
Ba khái niệm này hay bị viết lẫn trong câu trả lời đọc hiểu, kiểu "chủ đề của truyện là người nông dân", trong khi đó mới là đề tài. Phần dưới đưa ra cách phân biệt bằng một câu hỏi cho mỗi khái niệm, bảng so sánh, các bước tìm chủ đề, và ví dụ ba truyện cùng viết về người nông dân trước năm 1945.
Ba khái niệm, ba câu hỏi để phân biệt
Đề tài trả lời câu hỏi "viết về cái gì?". Đó là loại hiện tượng đời sống được chọn đưa vào tác phẩm: người nông dân, người lính, tình yêu, chiến tranh, thiên nhiên, đô thị. Đề tài thường gọi được bằng một cụm danh từ ngắn. Có thể chia đề tài theo lớp người (người trí thức, người phụ nữ), theo phạm vi (đề tài lịch sử, đề tài thế sự), hoặc theo không gian (miền núi, làng quê).
Chủ đề trả lời câu hỏi "đặt ra vấn đề gì?". Từ một đề tài, nhà văn khoanh lại một vấn đề cụ thể làm trung tâm. Chủ đề thường phải nói bằng một câu có quan hệ, kiểu "bi kịch của người nông dân bị tước đoạt cả nhân hình lẫn nhân tính". Nếu chỉ gọi được bằng một danh từ, bạn mới đang nói đề tài.
Tư tưởng trả lời câu hỏi "nhà văn nghĩ gì về vấn đề ấy?". Đây là thái độ, sự đánh giá, điều nhà văn khẳng định hay phủ định: cảm thông, tố cáo, tin tưởng, băn khoăn. Tư tưởng là phần sâu nhất của nội dung, thường không nói thẳng mà toát ra từ cách nhà văn dựng nhân vật, chọn kết thúc, đặt các chi tiết bên nhau.
Cảm hứng chủ đạo đi kèm tư tưởng. Tư tưởng là phần nhận thức, cảm hứng là phần tình cảm thấm qua toàn tác phẩm. Hai thứ này đi cùng nhau, nhưng khi trả lời câu hỏi đọc hiểu, bạn nên tách rõ: tư tưởng là "nhà văn cho rằng…", cảm hứng là "tác phẩm thấm đẫm niềm…".
Bảng phân biệt đề tài, chủ đề và tư tưởng
Bảng sau đặt ba khái niệm cạnh nhau theo cùng một trục để bạn so nhanh khi ôn.
| Tiêu chí | Đề tài | Chủ đề | Tư tưởng |
|---|---|---|---|
| Câu hỏi gốc | Viết về cái gì? | Đặt ra vấn đề gì? | Nhìn nhận, đánh giá vấn đề ra sao? |
| Diễn đạt bằng | Cụm danh từ | Một câu nêu vấn đề | Một câu có thái độ |
| Mức độ khách quan | Gần với đời sống được chọn | Đã có sự khoanh vùng của nhà văn | Mang dấu ấn chủ quan rõ nhất |
| Có thể trùng giữa nhiều tác phẩm | Rất hay trùng | Có thể gần nhau | Ít khi trùng hẳn |
| Ví dụ với Lão Hạc | Người nông dân nghèo trước 1945 | Số phận khốn cùng và nhân cách trong sạch của người nông dân | Trân trọng, tin vào phẩm giá người nghèo; đòi hỏi cái nhìn thấu hiểu với con người |
Cột cuối là ví dụ, không phải đáp án duy nhất. Khi trả lời đề đọc hiểu, bạn có quyền diễn đạt khác, miễn là chủ đề nêu được vấn đề và tư tưởng nêu được thái độ.
Cùng một đề tài, ba chủ đề khác nhau
Ví dụ rõ nhất là văn xuôi hiện thực trước năm 1945 viết về người nông dân. Ba tác phẩm dưới đây chung đề tài, nhưng mỗi nhà văn khoanh một vấn đề riêng.
Tắt đèn của Ngô Tất Tố xoay quanh vụ sưu thuế ở làng Đông Xá. Chị Dậu phải bán con, bán chó, chạy vạy để nộp suất sưu cho chồng và cho cả người em chồng đã mất. Vấn đề trung tâm là sự bần cùng hoá người nông dân dưới gánh sưu thuế, đồng thời là vẻ đẹp đảm đang, giàu sức phản kháng của người phụ nữ nông thôn.
Lão Hạc của Nam Cao đặt câu hỏi về nhân cách trong cảnh cùng đường. Lão bán con chó Vàng, nhờ ông giáo giữ mảnh vườn cho con và gửi tiền lo ma chay, rồi chọn cái chết đau đớn để không tiêu lạm vào phần của con. Truyện còn có nhân vật ông giáo, người kể chuyện, với nhận ra rằng phải cố tìm mà hiểu những người quanh mình. Chủ đề ở đây nghiêng về phẩm giá con người và cái nhìn đối với con người.
Chí Phèo của Nam Cao đi theo hướng khác: một người lương thiện bị đẩy vào con đường lưu manh, bị cự tuyệt quyền làm người, và khi thức tỉnh thì không còn đường quay về. Chủ đề là bi kịch tha hoá và bi kịch bị khước từ quyền làm người. Cùng là người nông dân, nhưng vấn đề và tư tưởng của ba tác phẩm khác nhau rõ rệt.
Khi làm bài so sánh, đây là trục rất hữu ích: nói chung đề tài để thấy điểm gặp, rồi đi vào chủ đề và tư tưởng để thấy cái riêng của từng nhà văn.
Các bước tìm chủ đề của một văn bản lạ
Đề thi hiện nay dùng nhiều ngữ liệu ngoài sách giáo khoa. Với văn bản chưa đọc bao giờ, bạn có thể đi theo trình tự sau để tìm chủ đề mà không đoán mò.
- Gọi tên đề tài bằng một cụm danh từ: văn bản viết về ai, về mảng đời sống nào.
- Tìm chỗ văn bản dồn sức nhất: đoạn dài nhất, chi tiết được nhắc lại, sự việc có biến cố, khổ thơ cảm xúc dâng cao.
- Đọc nhan đề và kết thúc, vì hai chỗ này thường là nơi người viết đặt điểm nhấn.
- Viết thử chủ đề thành một câu có quan hệ, kiểu "A trong hoàn cảnh B" hoặc "vẻ đẹp của A dù B".
- Thêm thái độ của người viết vào câu ấy để ra tư tưởng: trân trọng, xót xa, phê phán, tin tưởng.
- Kiểm lại bằng cách hỏi: câu chủ đề vừa viết có bao trùm được các phần chính của văn bản không, hay chỉ đúng với một đoạn.
Bước cuối hay bị bỏ qua. Nhiều bài trả lời chủ đề chỉ đúng với đoạn đầu, vì người viết vội chốt ngay khi thấy một ý nổi bật. Một văn bản có thể có chủ đề chính và vài chủ đề phụ; khi đề hỏi "chủ đề", bạn nêu chủ đề chính trước rồi mới nhắc chủ đề phụ nếu cần.
Dùng trong bài thi: câu trả lời đọc hiểu và câu dẫn nghị luận
Ở phần đọc hiểu, câu hỏi về đề tài và chủ đề thường ngắn, nên câu trả lời cần gọn và đúng khái niệm. Một mẫu tự viết cho đề hỏi chủ đề: "Văn bản thể hiện nỗi xót xa trước số phận người mẹ nghèo và lòng biết ơn của người con đối với sự hy sinh thầm lặng ấy." Câu này có đối tượng (người mẹ nghèo), vấn đề (số phận, sự hy sinh) và thái độ (xót xa, biết ơn).
Ở phần nghị luận, cặp khái niệm này hay dùng khi mở bài so sánh hoặc khi giải thích nhận định về sự sáng tạo của nhà văn. Câu dẫn mẫu: "Cùng viết về người nông dân, mỗi cây bút lại khơi một vấn đề riêng; chính ở chủ đề và tư tưởng, cá tính sáng tạo của nhà văn hiện ra rõ nhất." Câu này dùng được cho nhiều đề, vì nó nói một nhận xét lý luận thật chứ không phải lời khen chung.
Một câu dẫn khác cho phần bàn luận: "Đề tài là chỗ nhà văn gặp nhau, tư tưởng là chỗ họ chia tay." Câu này gọn, dễ nhớ, nhưng bạn cần chứng minh ngay bằng hai tác phẩm, nếu không nó chỉ là một câu chữ đẹp.
Nhầm lẫn hay gặp khi trả lời
Bảng dưới ghi các câu trả lời hay gặp trong bài ôn tập và cách chỉnh lại cho đúng khái niệm.
| Câu trả lời dễ nhầm | Thực ra là | Viết lại |
|---|---|---|
| Chủ đề của truyện là người nông dân | Đề tài | Chủ đề là số phận bi thảm và vẻ đẹp nhân cách của người nông dân nghèo |
| Chủ đề là tình mẫu tử | Đề tài hoặc chủ đề quá rộng | Nêu rõ khía cạnh: sự hy sinh lặng lẽ, nỗi lo của mẹ, lòng biết ơn muộn của con |
| Tư tưởng của tác phẩm là tác giả rất hay | Đánh giá của người đọc, không phải tư tưởng | Tư tưởng là điều tác phẩm khẳng định về đời sống |
| Chép lại tóm tắt cốt truyện thay cho chủ đề | Tóm tắt | Rút ra vấn đề mà cốt truyện ấy đặt ra |
| Nêu năm chủ đề ngang hàng nhau | Chưa phân chính phụ | Nêu một chủ đề chính, các ý khác làm phụ |
Khi ôn, bạn có thể lấy mười tác phẩm đã học, viết mỗi tác phẩm ba dòng: đề tài, chủ đề, tư tưởng. Bài tập này mất chừng nửa giờ nhưng giúp phân biệt ba khái niệm một cách chắc tay.
Câu hỏi ôn tập
Các câu dưới đây đi từ nhận biết tới vận dụng. Câu cuối thích hợp để luyện viết đoạn.
- Phân biệt đề tài và chủ đề bằng một ví dụ ngoài các ví dụ trong bài.
- Vì sao nói tư tưởng là phần mang dấu ấn chủ quan rõ nhất của nội dung tác phẩm?
- Tắt đèn và Chí Phèo chung đề tài; hãy nêu điểm khác về chủ đề.
- Trong Lão Hạc, nhân vật ông giáo giúp làm rõ tư tưởng tác phẩm như thế nào?
- Cho một bài thơ về người lính đã học, xác định đề tài, chủ đề và tư tưởng.
- Viết đoạn văn khoảng mười hai câu giải thích ý: đề tài có thể giống nhau nhưng tư tưởng làm nên tác phẩm.
Với câu thứ năm, bạn nên làm trên giấy nháp theo đúng ba dòng: dòng một là cụm danh từ, dòng hai là một câu nêu vấn đề, dòng ba là một câu có thái độ. Nếu dòng hai và dòng ba gần như giống nhau, có lẽ bạn chưa thêm thái độ vào; nếu dòng một đã dài như một câu, có lẽ bạn đang viết chủ đề thay cho đề tài.
Với câu cuối, hãy chọn hai tác phẩm thật sự chung đề tài, chẳng hạn hai truyện về người nông dân hay hai bài thơ về người lính, để phần chứng minh có trục so sánh rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Đề tài và chủ đề khác nhau thế nào cho dễ nhớ?
Đề tài là vùng đất, chủ đề là cái giếng nhà văn đào trên vùng đất ấy. Đề tài gọi bằng một cụm danh từ như người nông dân, chiến tranh; chủ đề phải nói bằng một câu nêu vấn đề cụ thể.
Một tác phẩm có thể có nhiều chủ đề không?
Có. Tác phẩm lớn thường có một chủ đề chính và vài chủ đề phụ đan vào nhau. Khi trả lời, bạn nêu chủ đề chính trước, sau đó mới nhắc các chủ đề phụ nếu đề yêu cầu hoặc nếu thấy cần.
Tư tưởng và chủ đề có trùng nhau không?
Hai khái niệm gắn chặt nhưng không trùng. Chủ đề là vấn đề được đặt ra, còn tư tưởng là cách nhà văn trả lời hoặc đánh giá vấn đề ấy, nên tư tưởng luôn có thái độ: trân trọng, phê phán, cảm thông.
Câu hỏi chủ đề trong đề đọc hiểu nên trả lời dài bao nhiêu?
Thường một đến hai câu là đủ. Câu trả lời tốt có đối tượng, vấn đề và thái độ của người viết; không cần tóm tắt văn bản hay dẫn lại nhiều câu trong ngữ liệu.
Đề tài có quyết định giá trị của tác phẩm không?
Đề tài lớn không tự làm nên tác phẩm lớn. Giá trị nằm ở chỗ nhà văn đặt vấn đề sâu đến đâu và nhìn nó bằng tư tưởng nào, rồi biểu hiện bằng hình thức có sức thuyết phục hay không.
Thơ trữ tình có đề tài và chủ đề không?
Có. Thơ trữ tình cũng viết về một phạm vi đời sống như thiên nhiên, quê hương, tình yêu; chủ đề là cảm xúc và suy nghĩ trung tâm của chủ thể trữ tình, tư tưởng là điều bài thơ khẳng định về đời sống.