Hành động kịch là chuỗi việc làm, lời nói, quyết định của nhân vật diễn ra trước mắt khán giả, do xung đột thúc đẩy và đi theo một đường dây từ lúc nảy sinh, căng dần lên tới cao trào rồi được giải quyết. Nếu xung đột là nguyên nhân, thì hành động kịch là cách nguyên nhân ấy vận động thành câu chuyện trên sân khấu.
Hiểu hành động kịch giúp bạn đọc một trích đoạn biết nó nằm ở chặng nào của vở, vì sao nhân vật lại hành động như thế vào lúc đó, và cách nhà viết kịch chia vở thành hồi, cảnh, lớp. Bài này đi từ khái niệm, qua cấu trúc năm chặng, tới cách đặt vào bài thi.
Hành động kịch nghĩa là gì, và không phải là gì
Trong đời thường, "hành động" là làm một việc gì đó bằng tay chân. Trong lý luận kịch, khái niệm rộng hơn nhiều. Hành động kịch gồm cả hành động bên ngoài như đánh nhau, bỏ đi, đốt phá, lẫn hành động bên trong như suy tính, quyết định, đổi ý. Một câu thoại làm thay đổi quan hệ giữa hai nhân vật cũng là hành động.
Từ thời cổ đại, Aristotle trong Thi học đã xem bi kịch là sự mô phỏng một hành động, và coi cốt truyện, tức sự sắp xếp các sự việc, là phần quan trọng nhất của bi kịch. Nhận định này được nhắc lại trong hầu hết giáo trình, nên bạn có thể dẫn tên Aristotle khi bàn về vai trò của hành động trong kịch, với điều kiện diễn ý thay vì tự đặt câu chữ nguyên văn.
Hành động kịch không phải là mọi chuyện xảy ra trên sân khấu. Một nhân vật bưng trà, rót nước chỉ là động tác. Nó trở thành hành động kịch khi gắn với xung đột, làm thay đổi tình thế, đẩy câu chuyện về phía trước. Phân biệt được động tác và hành động giúp bạn chọn đúng chi tiết khi phân tích, thay vì liệt kê mọi việc nhân vật làm.
Một cách kiểm tra đơn giản: thử hỏi nếu bỏ chi tiết ấy đi thì tình thế trên sân khấu có khác không. Nếu xung đột vẫn y nguyên, đó chỉ là động tác hoặc chi tiết tạo không khí. Nếu bỏ đi mà mạch vở kịch đứt, đó là hành động kịch. Phép thử này đặc biệt có ích khi bạn phải chọn hai ba chi tiết tiêu biểu trong một trích đoạn dài để phân tích trong thời gian thi có hạn.
Năm chặng của hành động kịch
Giáo trình thường chia đường dây hành động thành các chặng. Không phải vở nào cũng đủ và rõ năm chặng, nhưng đây là khung tham chiếu hữu ích.
| Chặng | Chức năng | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|
| Trình bày | Giới thiệu nhân vật, hoàn cảnh, quan hệ ban đầu | Ít va chạm, nhiều thông tin nền |
| Thắt nút | Xung đột chính xuất hiện, đặt ra câu hỏi lớn của vở | Một sự kiện làm thay đổi trạng thái ban đầu |
| Phát triển | Xung đột căng dần qua các va chạm liên tiếp | Nhiều đối đầu, nhân vật phải chọn lựa |
| Cao trào | Xung đột căng nhất, buộc phải ngã ngũ | Lời thoại dồn dập, quyết định không thể lùi |
| Mở nút | Xung đột được giải quyết theo một hướng | Số phận nhân vật an bài, câu hỏi của vở có lời đáp hoặc bỏ ngỏ |
Năm chặng này không phải dành riêng cho kịch; truyện cũng có thể chia như vậy. Điểm khác là trong kịch, chặng nào cũng phải hiện ra bằng hành động trước mắt khán giả, không thể nhờ người kể tóm tắt. Vì thế, phần trình bày trong kịch thường được lồng vào đối thoại, nhân vật nói chuyện với nhau mà khán giả hiểu được hoàn cảnh.
Hồi, cảnh, lớp: cách chia một vở kịch
Hồi. Hồi là phần lớn của vở kịch, thường ứng với một chặng lớn của hành động, giữa các hồi thường hạ màn. Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng có năm hồi; trích đoạn Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài thuộc hồi năm, tức phần mở nút của vở.
Cảnh. Cảnh là đơn vị nhỏ hơn, thường gắn với một địa điểm hoặc một thời điểm. Đổi cảnh thường đổi phông, đổi không gian. Có những vở không chia hồi mà chỉ chia cảnh liên tiếp.
Lớp. Trong cách gọi quen thuộc ở Việt Nam, lớp là đơn vị nhỏ nhất, thay đổi khi có nhân vật ra hoặc vào sân khấu. Đọc theo lớp giúp bạn thấy mỗi lần một nhân vật xuất hiện, thế cân bằng trên sân khấu lại thay đổi.
Ý nghĩa với người phân tích. Khi đề cho một trích đoạn, việc đầu tiên nên làm là xác định nó thuộc hồi hay cảnh nào, ứng với chặng nào của hành động. Một trích đoạn ở phần mở nút sẽ được đọc khác hẳn một trích đoạn ở phần thắt nút.
Soi vào trích đoạn Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài
Trích đoạn này nằm ở hồi cuối, khi loạn đã nổ ra: Lê Tương Dực bị giết, quân nổi loạn tìm bắt Vũ Như Tô và Đan Thiềm, Cửu Trùng Đài bị đốt. Đây là phần cao trào chuyển sang mở nút của vở kịch, nơi mọi xung đột tích tụ từ các hồi trước cùng lúc đòi lời giải.
Hành động bên ngoài dồn dập: tin báo liên tiếp, tiếng quân reo, lửa cháy. Nhưng hành động bên trong mới là trọng tâm. Đan Thiềm nhiều lần giục Vũ Như Tô trốn; Vũ không chịu, vì ông tin mình không có tội, chỉ muốn làm một công trình lớn cho đất nước. Quyết định ở lại ấy là hành động kịch có ý nghĩa nhất của trích đoạn: nó cho thấy nhân vật đến phút cuối vẫn chưa nhận ra bi kịch của mình.
Mở nút của vở không làm biến mất câu hỏi lớn. Cửu Trùng Đài cháy, người nghệ sĩ bị giết, nhưng câu hỏi về mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống vẫn treo lại. Khi viết, bạn nên chỉ ra điều này: mở nút giải quyết số phận nhân vật, còn vấn đề tư tưởng thì được trao lại cho khán giả.
Luật tam duy nhất và sự tự do của kịch hiện đại
Kịch cổ điển Pháp thế kỷ XVII đặt ra luật tam duy nhất: thống nhất về thời gian (hành động gói trong khoảng một ngày), về địa điểm (một nơi) và về hành động (một đường dây chính, không có tuyến phụ lạc đề). Luật này nhằm làm cho hành động kịch tập trung, chặt chẽ.
Kịch về sau, nhất là từ chủ nghĩa lãng mạn trở đi, phá bỏ dần những quy tắc này. Vở kịch có thể trải qua nhiều năm, nhiều nơi, thậm chí xen cảnh tưởng tượng hoặc thế giới thần tiên, như cảnh trên thiên đình trong Hồn Trương Ba, da hàng thịt. Dù vậy, yêu cầu thống nhất về hành động vẫn còn giá trị: một vở kịch tản mạn, nhiều tuyến không liên quan vẫn khó giữ khán giả.
Với người làm bài, luật tam duy nhất hữu ích như một thước đo. Khi bàn về kết cấu một vở kịch, bạn có thể hỏi: vở này tập trung hành động ra sao, có tuyến phụ nào và tuyến phụ ấy phục vụ tuyến chính thế nào. Câu hỏi ấy giúp phần nhận xét nghệ thuật có cơ sở lý luận thay vì chỉ khen chung chung là "kết cấu chặt chẽ".
Hành động bên ngoài và hành động bên trong
Phân biệt hai lớp hành động giúp bạn không bỏ sót những chuyển biến lớn nhất của nhân vật, vốn thường diễn ra ở bên trong.
| Hành động bên ngoài | Hành động bên trong | |
|---|---|---|
| Biểu hiện | Việc làm thấy được: đến, đi, đánh, đốt, trao, giấu | Suy tính, nghi ngờ, quyết định, đổi ý, thức tỉnh |
| Cách nhận ra trong văn bản | Lời chỉ dẫn sân khấu, lời thoại báo tin | Độc thoại, lời thoại tự vấn, sự ngập ngừng, thay đổi giọng |
| Ví dụ trong Hồn Trương Ba, da hàng thịt | Trương Ba gặp Đế Thích, xin trả lại xác | Hồn nhận ra mình đang bị xác chi phối và quyết định không sống giả |
| Ví dụ trong Hamlet | Dàn dựng vở kịch để thử phản ứng của vua | Do dự, tự vấn về sống và chết, về trả thù |
| Vai trò với bài phân tích | Cho thấy diễn biến tình thế | Cho thấy chiều sâu tính cách và tư tưởng của vở |
Trong nhiều vở kịch hiện đại, hành động bên trong quan trọng hơn hành động bên ngoài. Quyết định trả xác của Trương Ba chỉ là một câu nói và một việc làm ngắn trên sân khấu, nhưng nó là kết quả của cả một quá trình đấu tranh nội tâm. Bài phân tích tốt dành nhiều chỗ cho quá trình ấy thay vì chỉ ghi nhận kết quả.
Một mẹo khi đọc văn bản: đánh dấu những chỗ nhân vật đổi ý hoặc nói khác với điều họ nói trước đó. Những chỗ ấy hầu như luôn là hành động bên trong, và thường là nơi bạn nên dừng lại phân tích kỹ.
Dùng trong bài thi: câu dẫn, nhầm lẫn, câu hỏi ôn
Một số câu dẫn tự viết, đặt ở đầu đoạn phân tích trích đoạn kịch:
- "Trong kịch, nhân vật không được kể mà tự bộc lộ qua hành động; mỗi quyết định là một lần tính cách lộ diện."
- "Đặt trích đoạn vào đường dây hành động của cả vở, ta mới thấy vì sao lựa chọn của nhân vật vào lúc này mang sức nặng đến thế."
- Nhầm lẫn: đồng nhất hành động kịch với động tác; coi cao trào là cảnh ồn ào nhất thay vì cảnh xung đột căng nhất; quên rằng lời nói cũng có thể là hành động.
- Ôn tập 1: Trích đoạn kịch bạn đã học nằm ở chặng nào của hành động? Lấy dấu hiệu nào để khẳng định?
- Ôn tập 2: Chỉ ra một hành động bên trong có ý nghĩa quyết định trong một trích đoạn kịch.
- Ôn tập 3: Vì sao Aristotle coi cốt truyện là phần quan trọng nhất của bi kịch? Bạn đồng ý tới đâu?
Câu hỏi thứ ba là dạng hay gặp trong đề học sinh giỏi: đưa một nhận định cổ điển và yêu cầu bàn luận. Bạn nên vừa giải thích, vừa thử đặt giới hạn, ví dụ với kịch hiện đại, tính cách và tư tưởng nhân vật cũng có vai trò ngang với cốt truyện.
Câu hỏi thường gặp
Hành động kịch và cốt truyện kịch có phải là một không?
Hai khái niệm gắn chặt nhưng không trùng hẳn. Cốt truyện là hệ thống sự kiện được sắp xếp, còn hành động kịch nhấn vào sự vận động của ý chí nhân vật do xung đột thúc đẩy. Có thể hiểu cốt truyện là bộ khung, hành động kịch là dòng chảy bên trong khung ấy.
Cao trào khác mở nút ở điểm nào?
Cao trào là lúc xung đột căng nhất, tình thế buộc phải ngã ngũ, còn mở nút là lúc xung đột đã được giải quyết theo một hướng. Trong nhiều vở, hai chặng này đi rất sát nhau, nên khi viết bạn cần chỉ rõ chi tiết nào là căng nhất, chi tiết nào là lời giải.
Lời thoại có được coi là hành động kịch không?
Có, khi lời thoại làm thay đổi tình thế hoặc quan hệ giữa các nhân vật. Một lời từ chối, một lời thú nhận hay một lời thách thức đều có sức nặng như một việc làm. Đây là đặc điểm riêng của kịch, nơi nói cũng là làm.
Luật tam duy nhất còn dùng được khi phân tích kịch Việt Nam không?
Kịch Việt Nam hiện đại hầu như không theo luật này, nhưng bạn vẫn dùng được nó như một thước đo về độ tập trung của hành động. Hỏi xem vở kịch gom hành động quanh một đường dây chính ra sao là cách nhận xét kết cấu có cơ sở.
Khi đề chỉ cho một trích đoạn ngắn thì xác định chặng hành động bằng cách nào?
Bạn dựa vào phần giới thiệu vị trí trích đoạn nếu có, vào mức độ căng của xung đột và vào việc trích đoạn có giải quyết số phận nhân vật hay không. Nếu xung đột đang dồn lên quyết định không thể lùi, nhiều khả năng đó là cao trào.
Có cần thuộc tên các chặng hành động khi đi thi không?
Nên thuộc, vì đó là ngôn ngữ chung giúp bài viết gọn và chính xác. Nhưng quan trọng hơn là bạn biết dùng chúng để giải thích ý nghĩa một trích đoạn, chứ không chỉ gọi tên rồi bỏ đó.