LyLuan.comLý Luận
Nhà văn và quá trình sáng tạo

Hình tượng tác giả là gì: phân biệt nhà văn ngoài đời với người hiện trên trang

Hình tượng tác giả là con người nhà văn hiện ra qua chính văn bản, khác tác giả ngoài đời và người kể chuyện. Bảng phân biệt, ví dụ Nguyễn Tuân, Nguyễn Khuyến, Nam Cao.

A Vietnamese teacher and two students seen from behind at an outdoor reading club table under trees, one reading aloud from a small book, dappled light

Hình tượng tác giả là con người nhà văn được người đọc cảm nhận qua chính văn bản: qua giọng điệu, thái độ, cách lựa chọn và sắp xếp chất liệu, chứ không phải con người có ngày sinh, quê quán ngoài đời. Mọi tác phẩm đều để lại hình tượng này, rõ hay mờ tùy thể loại.

Khái niệm giúp bạn giải quyết một khó khăn quen thuộc: muốn nói về “nhà văn” trong bài phân tích mà không sa vào tiểu sử. Bài này định nghĩa hình tượng tác giả, đặt nó cạnh các khái niệm dễ nhầm, chỉ ra những nơi nó hiện lên, soi vào tùy bút, truyện và thơ trong chương trình, rồi gợi ý câu dẫn và câu hỏi ôn.

Hình tượng tác giả là gì

Đọc xong Người lái đò Sông Đà, bạn có cảm giác đã gặp một con người: say mê, uyên bác, thích những gì phi thường, nói năng hào hoa. Bạn chưa từng gặp Nguyễn Tuân ngoài đời, nhưng bạn đã gặp một Nguyễn Tuân trên trang giấy. Con người trên trang giấy ấy là hình tượng tác giả.

Cách nói học thuật: hình tượng tác giả là sự hiện diện của chủ thể sáng tạo trong tác phẩm, thể hiện qua cái nhìn, giọng điệu, thái độ đánh giá và cách tổ chức văn bản; nó là hình tượng nghệ thuật chứ không đồng nhất với con người tiểu sử. Một số tài liệu lý luận phương Tây dùng khái niệm gần với nó là tác giả hàm ẩn, tức hình ảnh người viết mà văn bản ngầm dựng lên trong tâm trí người đọc.

Vì sao cần khái niệm này? Vì nó cho phép nói về nhà văn một cách có phương pháp. Khi viết “nhà văn xót thương nhân vật”, bạn không cần biết nhà văn ngoài đời có xót thương ai không; bạn chỉ cần chỉ ra giọng kể, lời bình, chi tiết cho thấy thái độ xót thương. Lời nhận xét vì thế được chứng minh từ văn bản, đúng với yêu cầu của bài nghị luận.

Bảng phân biệt các khái niệm dễ nhầm

Năm khái niệm dưới đây thường bị dùng lẫn. Cột cuối là câu hỏi giúp nhận diện nhanh:

Khái niệmLà aiNằm ở đâuCâu hỏi nhận diện
Tác giả tiểu sửCon người thật viết ra tác phẩmNgoài văn bảnNgười này sinh năm nào, sống ở đâu?
Hình tượng tác giảCon người nhà văn mà người đọc cảm nhận đượcToát ra từ toàn bộ văn bảnNgười viết trang này nhìn đời ra sao?
Người kể chuyệnNgười cất lời kể trong truyệnBên trong văn bảnAi đang kể, kể ở ngôi nào?
Chủ thể trữ tìnhNgười bộc lộ cảm xúc trong bài thơBên trong bài thơAi đang cảm xúc, xưng hô thế nào?
Nhân vậtCon người được miêu tả trong tác phẩmBên trong văn bảnAi được kể đến, làm gì?

Trong nhiều tác phẩm, các khái niệm này gần nhau đến mức trùng khít, nhất là ở tùy bút và thơ trữ tình. Nhưng gần nhau không có nghĩa là một. Truyện có người kể là một nhân vật xưng ngôi thứ nhất cho thấy rõ khoảng cách: người kể có thể non nớt, lầm lẫn, trong khi hình tượng tác giả đứng phía sau biết nhiều hơn và đánh giá khác.

Hình tượng tác giả hiện ra qua đâu

Giọng điệu. Giọng là dấu hiệu rõ nhất. Một giọng giễu nhại, một giọng trầm tư, một giọng tha thiết đều cho thấy thái độ của người viết đối với điều được kể.

Lời bình luận và trữ tình ngoại đề. Những đoạn người viết tạm dừng câu chuyện để bày tỏ suy nghĩ là nơi hình tượng tác giả hiện lên trực tiếp nhất. Văn xuôi Nam Cao có nhiều đoạn như vậy, hòa vào dòng ý nghĩ của nhân vật.

Sự lựa chọn và sắp xếp. Chọn kể chuyện gì, bỏ qua chuyện gì, mở đầu ở đâu, kết thúc ở đâu đều là dấu vết của người viết. Kết thúc Chí Phèo bằng hình ảnh cái lò gạch cũ là một lựa chọn cho thấy cái nhìn của tác giả về vòng luẩn quẩn của số phận.

Tri thức và vốn văn hóa phô ra trên trang. Những liên tưởng, những hiểu biết mà văn bản sử dụng cho thấy kiểu người đang viết. Trang văn của Nguyễn Tuân phô ra một người hiểu biết rộng về nhiều ngành nghệ thuật.

Ngôn từ và cách xưng hô. Trong thơ, cách chủ thể trữ tình xưng hô như “ta”, “anh”, hay không xưng hô cũng góp phần tạo nên hình tượng người viết.

Ba thể loại, ba mức độ hiện diện

Tùy bút: hình tượng tác giả hiện ra trực tiếp và đậm nhất. Trong Người lái đò Sông Đà, người viết liên tục bày tỏ cảm xúc, liên tưởng, đánh giá; con sông và ông lái đò được nhìn qua đôi mắt của một người nghệ sĩ tài hoa, uyên bác. Phân tích tùy bút mà không nói đến hình tượng tác giả là bỏ sót một nửa tác phẩm.

Truyện ngắn: hình tượng tác giả thường ẩn sau người kể. Trong Chí Phèo, người kể ở ngôi thứ ba, nhưng giọng kể có lúc hòa vào giọng nhân vật, có lúc chuyển sang giọng của dân làng, có lúc là giọng xót xa của người viết. Hình tượng tác giả hiện ra từ chính sự đan xen ấy: một người nhìn đời lạnh lùng bên ngoài mà rất đau đớn bên trong.

Thơ trữ tình: hình tượng tác giả gần chủ thể trữ tình nhưng không trùng hẳn. Trong Thu điếu, người ngồi câu cá giữa ao thu là chủ thể trữ tình; còn hình tượng tác giả là một nhà nho tinh tế, yêu cảnh quê, mang nỗi niềm kín đáo, hiện ra qua cách chọn cảnh, chọn chữ và qua sự tĩnh lặng bao trùm. Với Vội vàng, câu “Ta muốn ôm / Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn” cho thấy một hình tượng tác giả tràn đầy khát khao sống, khác hẳn sự lặng lẽ của Nguyễn Khuyến.

Kịch: hình tượng tác giả mờ nhất, vì kịch gần như chỉ có lời nhân vật. Người viết hiện ra qua cách dựng xung đột, cách để các nhân vật đối thoại và qua kết thúc được chọn. Trong Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ, không có lời bình nào của tác giả, nhưng cuộc đối thoại giữa hồn và xác cùng quyết định cuối cùng của Trương Ba cho thấy rõ một người viết trăn trở về việc được sống là chính mình. Với kịch, bạn tìm hình tượng tác giả ở cấu trúc xung đột hơn là ở câu chữ.

Khi người kể xưng ngôi thứ nhất: Lão Hạc và Chiếc thuyền ngoài xa

Truyện có người kể xưng ngôi thứ nhất là chỗ dễ nhầm nhất. Trong Lão Hạc của Nam Cao, người kể là ông giáo, một trí thức nghèo sống cạnh nhà lão Hạc. Ông giáo có những nhận xét, những lúc hiểu lầm lão Hạc, rồi những lúc tự sửa lại cách nhìn của mình. Nếu đồng nhất ông giáo với Nam Cao, bạn sẽ gán cho nhà văn cả những lúc hiểu sai mà chính truyện đang phơi bày.

Chiếc thuyền ngoài xa cũng vậy. Người kể là Phùng, một nghệ sĩ nhiếp ảnh. Phùng đi từ cái nhìn say mê vẻ đẹp chiếc thuyền trong sương sang cái nhìn sững sờ trước bạo lực, rồi ngộ ra mình đã hiểu đời quá đơn giản. Nguyễn Minh Châu không phải Phùng; ông là người đã dựng nên cả hành trình nhận thức của Phùng. Hình tượng tác giả hiện ra từ chính hành trình ấy: một người viết luôn tự vấn về trách nhiệm của nghệ thuật trước đời sống.

Bài học rút ra: với truyện kể ngôi thứ nhất, hãy tách hai tầng. Tầng người kể: nhân vật này thấy gì, nghĩ gì, có lúc nào sai. Tầng hình tượng tác giả: vì sao nhà văn để người kể thấy và nghĩ như thế, câu chuyện cuối cùng muốn người đọc nhận ra điều gì. Khi viết bài, gọi đúng tên từng tầng: “người kể chuyện”, “nhân vật ông giáo”, “nhà văn”, không dùng lẫn. Câu dẫn mẫu tự viết: “Nhà văn đứng lùi sau người kể một bước, đủ xa để cho ta thấy cả những chỗ người kể chưa thấy.”

Dùng khái niệm trong bài thi

Hình tượng tác giả thường được dùng ở phần đánh giá hoặc khi phân tích tùy bút, kí. Các bước gợi ý:

  1. Sau khi phân tích chi tiết, tự hỏi: qua những chi tiết ấy, người viết hiện ra là người như thế nào?
  2. Gọi tên bằng hai ba tính từ có căn cứ, ví dụ “tài hoa, uyên bác, say mê cái đẹp”.
  3. Chỉ ra chi tiết hoặc giọng điệu cụ thể cho mỗi tính từ.
  4. Dùng câu dẫn mẫu tự viết: “Đằng sau những trang văn về con sông dữ dội và trữ tình là chân dung một người nghệ sĩ không bao giờ thỏa mãn với cái đẹp bình thường.”
  5. Tránh chuyển sang kể đời tư nhà văn; nếu cần, chỉ thêm một câu nối với quan niệm nghệ thuật đã biết.

Khi viết về hình tượng tác giả trong thơ, nên dùng chữ “chủ thể trữ tình” cho người đang cảm xúc trong bài và dành chữ “hình tượng tác giả” cho chân dung người viết toát ra từ toàn bài. Cách dùng thuật ngữ nhất quán giúp bài viết chặt chẽ.

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Một số nhầm lẫn khi dùng khái niệm:

  • Coi hình tượng tác giả là tiểu sử nhà văn, rồi kể chuyện đời tư.
  • Đồng nhất người kể xưng ngôi thứ nhất với tác giả, gán mọi nhận xét của người kể cho nhà văn.
  • Nghĩ rằng truyện kể ngôi thứ ba thì không có hình tượng tác giả.
  • Dùng khái niệm chủ thể trữ tình và hình tượng tác giả thay nhau tùy tiện trong cùng một bài.
  • Câu hỏi ôn 1: Phân biệt hình tượng tác giả với người kể chuyện bằng một ví dụ truyện ngắn.
  • Câu hỏi ôn 2: Vì sao trong tùy bút hình tượng tác giả hiện rõ hơn trong truyện ngắn?
  • Câu hỏi ôn 3: Từ Thu điếu, hãy mô tả hình tượng tác giả bằng ba tính từ và chứng minh mỗi tính từ bằng một chi tiết.

Nếu làm được câu hỏi thứ ba cho ba tác phẩm khác thể loại, bạn đã nắm vững khái niệm và có thêm tư liệu cho phần đánh giá trong nhiều đề khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Hình tượng tác giả khác tác giả thật như thế nào?

Tác giả thật là con người tiểu sử, sống ngoài văn bản. Hình tượng tác giả là con người nhà văn mà người đọc cảm nhận được qua giọng điệu, thái độ và cách tổ chức văn bản. Hai hình ảnh có thể gần nhau nhưng không đồng nhất.

Tác giả hàm ẩn có phải là hình tượng tác giả không?

Hai khái niệm rất gần nhau. Tác giả hàm ẩn là thuật ngữ trong lý luận tự sự phương Tây, chỉ hình ảnh người viết mà văn bản ngầm dựng lên. Ở mức phổ thông, có thể hiểu như một cách gọi khác cho hình tượng tác giả.

Truyện kể ngôi thứ ba có hình tượng tác giả không?

Có. Hình tượng tác giả hiện ra qua giọng kể, lời bình, cách chọn chi tiết và cách kết thúc. Trong Chí Phèo, dù kể ở ngôi thứ ba, người đọc vẫn cảm nhận rõ thái độ xót thương của người viết.

Trong thơ nên dùng chủ thể trữ tình hay hình tượng tác giả?

Dùng chủ thể trữ tình cho người đang bộc lộ cảm xúc trong bài thơ. Dùng hình tượng tác giả khi khái quát về chân dung người viết toát ra từ toàn bộ tác phẩm, thường ở phần đánh giá.

Phân tích tùy bút cần chú ý điều gì về hình tượng tác giả?

Tùy bút là thể loại hình tượng tác giả hiện diện đậm nhất, nên cần dành một luận điểm hoặc một đoạn riêng nói về người viết: cảm xúc, hiểu biết, cách nhìn, kèm dẫn chứng cụ thể từ văn bản.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138