Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới trong tác phẩm: những nơi chốn, khoảng rộng hẹp, cao thấp, gần xa mà nhà văn dựng lên để nhân vật sống, hành động, và qua đó thể hiện cách nhìn của mình về con người, cuộc đời. Không gian nghệ thuật khác không gian địa lý: nó được chọn lọc, mang cảm xúc và thường mang ý nghĩa biểu tượng.
Đọc không gian là một trong những cách nhanh nhất để đi vào tầng sâu của tác phẩm, vì nơi nhân vật ở thường nói lên thân phận của họ. Bài dưới đây giải thích khái niệm, phân loại các kiểu không gian hay gặp, soi vào ba tác phẩm trong chương trình, đưa ra bốn câu hỏi để đọc không gian một văn bản bất kỳ và gợi cách đưa vào bài nghị luận.
Không gian nghệ thuật khác không gian ngoài đời ở đâu
Ngoài đời, một căn nhà có kích thước đo được, nằm ở một địa chỉ cụ thể. Trong tác phẩm, căn nhà chỉ có những gì nhà văn chọn kể ra: có khi chỉ là một ô cửa sổ, một góc bếp, một mái tranh dột. Những gì được chọn không phải ngẫu nhiên, mà vì chúng mang nghĩa. Một căn buồng được tả là tối, hẹp, kín, thì người đọc hiểu ngay đó không chỉ là căn buồng mà là thân phận bị giam hãm của người ở trong.
Cách nói học thuật thường gặp trong giáo trình thi pháp: không gian nghệ thuật là mô hình thế giới của tác phẩm, mang tính chủ quan và tính biểu tượng. Tính chủ quan thể hiện ở chỗ không gian được cảm nhận qua nhân vật hoặc người kể; cùng một con sông, người vui nhìn khác người buồn nhìn. Tính biểu tượng thể hiện ở chỗ các quan hệ không gian như trong và ngoài, cao và thấp, gần và xa thường gắn với các giá trị như tự do và giam cầm, thiêng liêng và trần tục, quen thuộc và xa lạ.
Từ đây có một nguyên tắc khi phân tích: đừng dừng ở việc liệt kê địa danh hay tả lại cảnh. Hãy hỏi không gian ấy rộng hay hẹp, mở hay khép, sáng hay tối, và nó thay đổi thế nào theo số phận nhân vật. Câu trả lời cho những câu hỏi ấy mới là phần lý luận.
Các kiểu không gian thường gặp
Không có bảng phân loại nào phủ hết mọi tác phẩm. Các cặp dưới đây là những trục hay dùng khi phân tích văn học Việt Nam trong chương trình phổ thông, kèm ý nghĩa thường gắn với chúng.
| Kiểu không gian | Ý nghĩa thường gắn | Ví dụ |
|---|---|---|
| Khép kín và mở rộng | Giam cầm, bế tắc và tự do, lối thoát | Căn buồng của Mị và núi rừng Phiềng Sa trong “Vợ chồng A Phủ” |
| Sáng và tối | Hy vọng, sự sống và bế tắc, tàn lụi | Ngọn đèn nhỏ và bóng tối phố huyện trong “Hai đứa trẻ” |
| Cao và thấp | Khí phách, cái thiêng và cái tầm thường | Tư thế ung dung của Huấn Cao trong buồng giam chật hẹp |
| Gần và xa | Thực tại và ước mơ, quen thuộc và khao khát | Hà Nội xa xăm trong ký ức của Liên |
| Không gian vũ trụ và không gian đời thường | Cái vô cùng và thân phận nhỏ bé | Trời rộng, sông dài trong “Tràng giang” |
| Không gian phiếm chỉ | Câu chuyện có tính phổ quát | “Một làng kia”, “một vương quốc nọ” trong truyện cổ tích |
Khi dùng bảng này, hãy coi các ý nghĩa như gợi ý chứ không phải công thức. Không gian khép kín không phải lúc nào cũng tiêu cực; một mái ấm nhỏ có thể là nơi che chở. Ý nghĩa cuối cùng phải được rút ra từ văn bản cụ thể.
Không gian trong Vợ chồng A Phủ và Chữ người tử tù
Trong “Vợ chồng A Phủ”, Tô Hoài dựng hai không gian đối lập. Một bên là nhà thống lý Pá Tra, cụ thể là căn buồng Mị ở: kín mít, chỉ có một ô cửa sổ nhỏ bằng bàn tay, nhìn ra không biết là sương hay là nắng. Căn buồng ấy là hình ảnh của một kiếp sống bị giam giữ đến mức mất cả cảm giác về thời gian. Một bên là núi rừng Hồng Ngài vào xuân, có tiếng sáo, có những chiếc váy hoa phơi trên đá, có những cuộc chơi; đó là không gian của sức sống mà Mị chỉ nghe vọng vào. Cuối truyện, Mị chạy khỏi nhà thống lý, ra với không gian rộng mở: hành trình không gian cũng là hành trình giải thoát.
Trong “Chữ người tử tù”, cảnh cho chữ diễn ra trong một buồng giam tối tăm, chật hẹp, ẩm thấp, bẩn thỉu. Nguyễn Tuân cố ý đặt cái đẹp của nghệ thuật thư pháp vào nơi tưởng như không thể dung chứa nó. Ánh sáng của bó đuốc, tấm lụa trắng, mùi mực thơm hiện lên giữa không gian ngục tù, và vị thế đổi ngôi diễn ra: người tù cổ đeo gông, chân vướng xiềng ung dung viết chữ, còn viên quản ngục thì khúm núm, kính cẩn. Không gian thấp, tối làm nổi bật tầm vóc cao đẹp của con người.
Hai ví dụ cho thấy không gian không chỉ là nơi xảy ra sự việc mà tham gia trực tiếp vào việc nói lên tư tưởng: một bên là khát vọng thoát khỏi giam hãm, một bên là sức mạnh của cái đẹp ngay trong giam hãm.
Không gian trong Hai đứa trẻ và Tràng giang
Phố huyện trong “Hai đứa trẻ” là một không gian nhỏ, nghèo, chìm dần vào bóng tối khi chiều xuống. Ánh sáng trong truyện đều nhỏ và yếu: ngọn đèn con của chị Tí, bếp lửa của bác phở Siêu, khe sáng từ các nhà. Đối lập với nó là hai không gian khác: Hà Nội trong ký ức của Liên, sáng rực và náo nhiệt, và đoàn tàu sáng trưng lướt qua trong chốc lát như mang một thế giới khác đi ngang. Thạch Lam để không gian nói lên khát khao của những kiếp người nhỏ bé: mong một chút ánh sáng khác với cái tăm tối hằng ngày.
Không gian nghệ thuật không chỉ có trong truyện. Trong “Tràng giang”, Huy Cận dựng một không gian vũ trụ mênh mông với những câu thơ như “Nắng xuống, trời lên sâu chót vót; / Sông dài, trời rộng, bến cô liêu.” Không gian mở về ba chiều, càng rộng, càng sâu thì con người và cảnh vật càng nhỏ, càng lẻ loi. Ở đây, không gian rộng không gắn với tự do mà gắn với nỗi cô đơn, nỗi buồn trước cái vô cùng.
Đặt hai ví dụ cạnh nhau, bạn thấy một nguyên tắc: không gian hẹp hay rộng tự nó không có nghĩa cố định. Nghĩa đến từ quan hệ giữa không gian và con người trong đó. Đây là điều đáng viết vào phần bàn luận khi đề hỏi về không gian.
Bốn câu hỏi để đọc không gian một văn bản bất kỳ
Không gian ấy có những thuộc tính gì? Rộng hay hẹp, mở hay khép, sáng hay tối, động hay tĩnh. Gạch dưới các từ ngữ chỉ những thuộc tính này trong văn bản; chúng là bằng chứng cho mọi nhận xét sau đó.
Không gian được nhìn qua mắt ai? Nếu cảnh được cảm nhận qua nhân vật, thuộc tính của không gian thường nhuốm tâm trạng nhân vật. Bóng tối phố huyện buồn vì Liên đang buồn.
Không gian có thay đổi theo số phận nhân vật không? Nhân vật đi từ không gian này sang không gian khác, hoặc cùng một không gian được thấy khác đi, thường đánh dấu bước ngoặt của truyện. Mị bước từ căn buồng ra rừng là một ví dụ.
Không gian ấy gợi ý nghĩa gì vượt khỏi bản thân nó? Đây là câu hỏi về tính biểu tượng. Căn buồng là thân phận, ánh đèn là hy vọng, dòng sông là thời gian hay kiếp người. Chỉ nêu ý nghĩa biểu tượng khi đã có bằng chứng từ ba câu trên.
Nhân vật và không gian: ba kiểu quan hệ
Không gian chỉ có nghĩa trong quan hệ với con người sống trong đó. Ba kiểu quan hệ dưới đây giúp bạn gọi tên đúng điều mình thấy, thay vì chỉ viết chung chung “không gian góp phần thể hiện nhân vật”.
| Kiểu quan hệ | Biểu hiện | Ví dụ | Câu hỏi nên đặt |
|---|---|---|---|
| Hoà hợp | Nhân vật thuộc về không gian, không gian nâng đỡ nhân vật | Người dân làng Xô Man giữa rừng xà nu | Không gian tiếp thêm sức sống gì cho nhân vật? |
| Đối nghịch | Không gian giam hãm, đè nén, nhân vật muốn thoát ra | Mị trong nhà thống lý Pá Tra | Nhân vật thoát ra hay bị nhấn chìm? |
| Tương phản làm nổi bật | Nhân vật đẹp, cao cả đặt giữa không gian thấp, tối | Huấn Cao cho chữ trong buồng giam | Sự tương phản làm sáng lên phẩm chất nào? |
Có tác phẩm chuyển từ kiểu quan hệ này sang kiểu khác, và chính sự chuyển ấy là ý nghĩa. Mị đi từ quan hệ đối nghịch với nhà thống lý sang quan hệ hoà hợp với khoảng trời rộng ở cuối truyện. Khi viết, bạn có thể dùng cách nói: “Từ chỗ bị không gian giam hãm, nhân vật bước ra một không gian mở, và bước chân ấy cũng là bước ngoặt của số phận.” Như vậy phân tích không gian đã gắn trực tiếp với phân tích nhân vật, không đứng riêng thành một đoạn tả cảnh.
Đưa không gian nghệ thuật vào bài nghị luận
Phân tích không gian hợp nhất ở hai chỗ: khi phân tích hoàn cảnh sống của nhân vật, và khi đánh giá nghệ thuật. Câu dẫn mẫu tự viết:
- “Không gian nghệ thuật không chỉ là nơi diễn ra sự việc; nó là cách nhà văn nói về thân phận con người bằng những khoảng sáng tối, rộng hẹp.”
- “Căn buồng chỉ có một ô cửa sổ bằng bàn tay là hình ảnh thu nhỏ của cả một kiếp người bị giam hãm, đến nỗi không còn phân biệt được sương với nắng.”
- “Đặt cái đẹp vào nơi tăm tối nhất, nhà văn khẳng định rằng cái đẹp có thể sống ngay giữa những gì chà đạp nó.”
Câu hỏi ôn tập: (1) Nêu hai điểm khác giữa không gian nghệ thuật và không gian địa lý. (2) Chỉ ra cặp không gian đối lập trong “Vợ chồng A Phủ” và ý nghĩa của sự đối lập ấy. (3) Vì sao không gian rộng trong “Tràng giang” lại gợi nỗi cô đơn? (4) Dùng bốn câu hỏi ở trên để phân tích không gian một bài thơ hoặc truyện bạn tự chọn. (5) Viết một câu chuyển ý từ phân tích nhân vật sang phân tích không gian nghệ thuật. Nhầm lẫn hay gặp nhất khi trả lời là liệt kê địa danh, tả lại cảnh mà không nói không gian ấy nói gì về con người; hãy tự kiểm từng câu trả lời theo lỗi này.
Câu hỏi thường gặp
Không gian nghệ thuật và bối cảnh có phải một không?
Không hoàn toàn. Bối cảnh thường chỉ hoàn cảnh xã hội, lịch sử và nơi chốn diễn ra câu chuyện. Không gian nghệ thuật nhấn mạnh cách nơi chốn ấy được tổ chức và mang nghĩa trong tác phẩm. Phân tích không gian là đi sâu hơn việc nêu bối cảnh.
Thơ trữ tình có không gian nghệ thuật không?
Có. Không gian trong thơ thường là không gian tâm trạng, được dựng nên từ cảm xúc của chủ thể trữ tình. Một bài thơ có thể đi từ không gian gần sang xa, từ thấp lên cao, và sự dịch chuyển ấy thường song hành với dòng cảm xúc.
Có phải không gian khép kín luôn mang ý nghĩa tiêu cực?
Không. Không gian khép kín có thể là nhà tù, nhưng cũng có thể là mái ấm, góc riêng che chở con người. Ý nghĩa phụ thuộc vào quan hệ giữa nhân vật và không gian đó, và vào cách nhà văn miêu tả nó.
Khi phân tích không gian có cần dùng thuật ngữ thi pháp không?
Không bắt buộc. Điều quan trọng là bạn chỉ ra được thuộc tính của không gian, liên hệ với nhân vật và rút ra ý nghĩa. Thuật ngữ như tính biểu tượng, không gian tâm trạng có thể dùng nếu bạn giải thích được bằng lời dễ hiểu.
Không gian nghệ thuật trong truyện cổ tích có đặc điểm gì?
Thường là không gian phiếm chỉ, không xác định cụ thể như một làng kia, một khu rừng nọ, giúp câu chuyện mang tính phổ quát. Ngoài ra còn có sự đan xen giữa không gian trần thế và không gian thần kỳ, nơi các nhân vật siêu nhiên xuất hiện.