LyLuan.comLý Luận
Ôn thi học sinh giỏi Ngữ văn

Mở bài đề lý luận văn học: năm cách vào đề và cách kết bài để lại suy nghĩ riêng

Năm cách mở bài cho đề lý luận văn học kèm đoạn mẫu tự viết, cách dẫn nhận định vào mở bài, và kết bài ba bước để khép lại mà không tóm tắt thân bài.

A Vietnamese girl in a reading club sits at a round table speaking while two peers listen with closed folders, eye-level medium shot, diffused daylight, indigo cushions and golden lamp

Mở bài cho đề lý luận văn học cần làm ba việc trong vài câu: dẫn người đọc tới vấn đề, nêu nhận định của đề, và hé lộ hướng bàn của bạn; có năm cách vào đề hay dùng là đi từ bản chất văn học, từ một hình ảnh, từ một tác phẩm, từ một nghịch lý, hoặc đi thẳng. Kết bài thì làm ngược lại: khẳng định vấn đề, nâng nó lên một tầng, và mở ra một suy nghĩ riêng, không tóm tắt lại thân bài.

Bài này đưa đoạn mở bài mẫu tự viết cho cùng một đề theo năm cách, bảng so sánh mở bài vòng vo và mở bài gọn, cách dẫn nhận định cho tự nhiên, cách kết bài ba bước và những lỗi hay gặp ở hai đầu bài. Đoạn mẫu chỉ để bạn thấy cách làm, không nên học thuộc mang vào phòng thi.

Mở bài đề lý luận cần làm gì

Dẫn tới vấn đề. Một hai câu đầu đưa người đọc từ một điểm chung tới đúng vấn đề lý luận của đề. Điểm chung càng gần vấn đề càng tốt; bắt đầu từ “văn học là một loại hình nghệ thuật” cho một đề về chi tiết là đi quá xa.

Nêu nhận định. Dẫn nguyên văn nhận định nếu đề đưa ra, giữ cách dẫn của đề: có tên người nói thì nêu tên, đề ghi “có ý kiến cho rằng” thì giữ nguyên, không tự thêm tên.

Hé hướng bàn. Một câu cho người đọc biết bạn sẽ hiểu nhận định theo hướng nào hoặc dùng tác phẩm nào chứng minh. Câu này giúp người chấm theo dõi mạch bài ngay từ đầu.

Độ dài. Ba đến sáu câu là vừa. Mở bài quá ngắn thiếu dẫn dắt, mở bài quá dài lấy chỗ của thân bài và dễ lộ ý trước khi kịp phân tích.

Giọng. Câu đầu tiên đặt giọng cho cả bài. Một câu dẫn điềm tĩnh, rõ ý cho người chấm cảm giác người viết nắm được vấn đề; một chuỗi câu cảm thán liên tiếp lại gợi cảm giác người viết đang lấy cảm xúc thay cho lập luận. Bài lý luận hợp với giọng suy ngẫm hơn giọng hô hào.

Năm cách vào đề, cùng một đề luyện

Đề luyện tự soạn để minh hoạ: “Có ý kiến cho rằng: Nhà văn lớn là người làm cho ta nhìn thấy cái mà ta vẫn nhìn mà không thấy.” Năm đoạn dưới đây chỉ là phần dẫn dắt, câu nêu nhận định và câu hướng bàn được giữ giống nhau để bạn so sánh.

Cách một, từ bản chất văn học: “Văn học không mang tới cho người đọc một thế giới khác, nó trả lại cho người đọc chính thế giới quen thuộc của họ, nhưng với đôi mắt mới.” Cách hai, từ một hình ảnh: “Có những con đường ta đi qua mỗi ngày mà không nhớ nổi một gốc cây bên đường, cho đến khi một người khác chỉ cho ta thấy.”

Cách ba, từ một tác phẩm: “Một phiên chợ ngày đói, một người đàn ông dẫn về một người đàn bà xa lạ; chuyện ấy có lẽ từng xảy ra ở nhiều làng, nhưng phải đến Vợ nhặt của Kim Lân người đọc mới thấy được cả nỗi đói lẫn niềm khát sống ẩn trong đó.” Cách bốn, từ một nghịch lý: “Điều lạ là những trang văn làm ta ngỡ ngàng nhất thường không kể chuyện gì xa lạ.” Cách năm, đi thẳng: “Nhà văn được nhớ đến không phải vì đã viết về điều gì lớn lao, mà vì đã làm thay đổi cách ta nhìn những điều nhỏ bé.”

Sau mỗi câu dẫn ấy, bạn nối vào câu nêu nhận định và câu hướng bàn, ví dụ: “Bàn về điều này, có ý kiến cho rằng… Ý kiến ấy có thể được soi tỏ qua Vợ nhặt của Kim Lân và Hai đứa trẻ của Thạch Lam.” Cách ba và cách bốn thường tạo ấn tượng mạnh hơn, nhưng cách năm an toàn khi thời gian gấp.

Mở bài cho đề hai ý kiến và đề mở theo chủ đề

Với đề hai ý kiến, mở bài phải nêu được cả hai ý kiến mà không quá dài. Cách gọn là dẫn chung một câu về vấn đề, rồi nêu hai ý kiến nối nhau bằng một từ chỉ quan hệ đúng với quan hệ thật giữa chúng: “trong khi”, “bên cạnh”, “từ một phía khác”. Nếu hai ý kiến bổ sung nhau mà bạn nối bằng “ngược lại”, người chấm sẽ hiểu bạn coi chúng đối lập, và cả phần giải thích sau đó phải sửa lại hiểu lầm do chính mở bài gây ra.

Câu hướng bàn trong đề hai ý kiến nên hé luôn quan hệ bạn nhìn thấy, ví dụ: “Hai ý kiến tưởng như hai hướng, thực ra cùng chỉ về một điều: thơ chỉ thành thơ khi cảm xúc mang trong nó một cách nhìn đời.” Câu này giúp người chấm biết ngay bạn đã đọc ra trục của đề.

Với đề mở theo chủ đề, mở bài là nơi dựng luận đề, vì đề không có nhận định sẵn. Ở đây không có câu nêu nhận định, thay vào đó là câu luận đề của chính bạn. Ví dụ với chủ đề văn chương và nỗi buồn: “Văn chương chạm vào nỗi buồn không phải để người đọc buồn theo, mà để họ hiểu người khác hơn, và đôi khi hiểu chính mình.” Luận đề đặt rõ ngay từ mở bài, thân bài mới có trục để bám.

Mở bài vòng vo và mở bài gọn

Hai cột dưới đây so sánh những biểu hiện hay gặp. Mở bài vòng vo không sai kiến thức nhưng làm người chấm phải đợi lâu mới thấy vấn đề.

Mở bài vòng voMở bài gọn
Bắt đầu từ định nghĩa văn học nói chungBắt đầu từ điểm gần nhất với vấn đề của đề
Nêu nhiều nhận định của nhiều người trước khi tới đềChỉ nêu nhận định của đề, có thể thêm tối đa một câu khác nếu rất cần
Dùng nhiều câu cảm thán, hình ảnh bay bổngMột hình ảnh hoặc một câu dẫn rõ ý
Không nói sẽ dùng tác phẩm nàoCó câu hé hướng bàn và tác phẩm chứng minh
Dài nửa trang trở lênBa đến sáu câu

Mở bài gọn không có nghĩa là khô. Một câu dẫn có hình ảnh đúng chỗ vẫn làm mở bài có duyên; điều cần tránh là để hình ảnh thay cho ý.

Dẫn nhận định vào mở bài cho tự nhiên

Nhận định trong đề thường dài và có cấu trúc riêng, nên nối nó vào câu dẫn sao cho mượt là một kỹ năng nhỏ đáng luyện. Cách đơn giản nhất là dùng một câu chuyển: “Bàn về điều này, có ý kiến cho rằng…”, “Có lẽ vì thế mà có ý kiến khẳng định…”. Câu chuyển phải nối đúng ý vừa dẫn; dẫn về “cái nhìn mới” thì câu chuyển phải nói về cái nhìn, không nhảy sang chuyện khác.

Khi nhận định có tên người nói được ghi trong đề, nêu tên đúng như đề. Khi đề không ghi tên, không tự đoán tên, kể cả khi bạn nghĩ mình nhớ ra người nói; nếu nhớ sai, lỗi nằm ngay trong câu đầu bài. Với nhận định dài, có thể dẫn nguyên văn rồi tóm ý trong một mệnh đề ngắn, ví dụ “…, tức là coi khả năng mở mắt cho người đọc là thước đo của tầm vóc nhà văn”. Phần tóm ý này giúp chuyển sang thân bài trơn tru.

Không nên giải thích nhận định ngay trong mở bài. Giải thích thuộc phần đầu thân bài; giải thích ở mở bài sẽ khiến phần giải thích sau đó bị lặp, hoặc buộc bạn bỏ nó đi.

Kết bài ba bước

Kết bài cho đề lý luận nên ngắn hơn mở bài hoặc bằng mở bài. Ba bước dưới đây giữ cho kết bài có sức nặng mà không lặp thân bài.

  1. Khẳng định vấn đề bằng một câu, dùng lời khác với lời trong mở bài và trong đề.
  2. Nâng vấn đề lên một tầng: từ tác phẩm đã phân tích nói tới văn học nói chung, hoặc từ phía nhà văn nói sang phía người đọc.
  3. Mở ra một suy nghĩ riêng: một câu hỏi, một hình ảnh, hoặc một điều bạn nhận ra về việc đọc văn qua chính bài viết.

Kết bài mẫu tự viết cho đề luyện ở trên: “Nhìn thấy cái mà ta vẫn nhìn mà không thấy, đó là món nợ nhà văn lớn trả cho người đọc. Nhưng món nợ ấy chỉ được trả trọn khi người đọc chịu đọc chậm lại, dừng lâu hơn trước một nồi cháo cám hay một ngọn đèn con. Có lẽ điều quý nhất một trang văn để lại không phải là những gì nó cho ta thấy, mà là thói quen nhìn kỹ hơn khi gấp sách lại.”

Đoạn kết này không nhắc lại luận điểm nào, nhưng hai chi tiết được gợi tên cho thấy nó mọc ra từ phần chứng minh chứ không phải một kết bài dùng chung cho mọi đề.

Lỗi ở hai đầu bài và câu hỏi ôn tập

Những lỗi dưới đây hay gặp ở mở bài và kết bài. Đọc lại hai đầu bài của bạn để soát:

  • Mở bài dẫn dắt quá xa vấn đề, mất hai ba câu mới chạm tới đề.
  • Mở bài tự thêm tên người nói khi đề không ghi.
  • Mở bài giải thích luôn nhận định, khiến phần giải thích trong thân bài bị lặp.
  • Kết bài tóm tắt lại từng luận điểm của thân bài.
  • Kết bài kết thúc bằng lời khuyên chung không liên quan tới vấn đề lý luận.
  • Câu hỏi ôn tập: chọn một đề đã luyện, viết hai mở bài theo hai cách khác nhau trong năm cách trên, rồi tự hỏi cách nào dẫn tới vấn đề nhanh và tự nhiên hơn.
  • Câu hỏi ôn tập: lấy kết bài của một bài gần nhất, viết lại theo ba bước, so độ dài và sức nặng của hai bản.

Luyện mở bài và kết bài tốn ít thời gian hơn luyện cả bài, nên có thể làm xen vào những buổi ôn ngắn. Mười lăm phút viết hai mở bài là một bài tập đủ dùng.

Câu hỏi thường gặp

Mở bài đề lý luận nên dài bao nhiêu câu?

Khoảng ba đến sáu câu là vừa, đủ để dẫn dắt, nêu nhận định và hé hướng bàn. Mở bài dài hơn nửa trang thường đang chứa phần việc của thân bài.

Có nên mở bài bằng một câu thơ không?

Được, nếu câu thơ gần với vấn đề và bạn nhớ chính xác từng chữ. Câu thơ chỉ để dẫn dắt, sau đó phải đi ngay tới nhận định của đề. Nhớ không chắc thì chọn cách vào đề khác.

Mở bài có cần nêu tên tác phẩm sẽ chứng minh không?

Nên nêu, nhất là với đề không quy định tác phẩm. Câu hé hướng bàn có tên tác phẩm giúp người chấm biết bạn sẽ đi đâu và đánh giá được lựa chọn của bạn ngay từ đầu.

Kết bài có được đặt câu hỏi tu từ không?

Được, nếu câu hỏi mở ra một suy nghĩ thật sự và gắn với vấn đề. Câu hỏi tu từ chung chung kiểu văn học có ý nghĩa thế nào với cuộc sống thì không thêm giá trị cho kết bài.

Nếu hết giờ thì nên viết kết bài thế nào?

Viết một hai câu khẳng định vấn đề và một câu mở ra suy nghĩ ngắn. Một kết bài ngắn nhưng có vẫn tốt hơn bài bỏ dở không có kết. Khi luyện đề, nên tập trước kiểu kết bài hai câu này.

Có nên học thuộc một mở bài dùng cho mọi đề lý luận không?

Không nên. Mở bài dùng chung không chạm được từ khoá của đề cụ thể và người chấm dễ nhận ra. Nên luyện năm cách vào đề để linh hoạt chọn theo từng đề.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138