LyLuan.comLý Luận
Nhân vật, cốt truyện, tình huống

Nghệ thuật trần thuật là gì: người kể, lời kể, giọng kể và nhịp kể trong truyện

Trần thuật là cách câu chuyện được kể ra: ai kể, kể bằng lời của ai, giọng nào, nhanh hay chậm. Bốn phương diện, ví dụ Lão Hạc, Số đỏ, Chí Phèo và cách nhận xét.

Elderly Vietnamese man reading aloud to a grandchild on a wooden bench in a study corner at home, both seen from behind, soft lamplight, deep blue cushions

Trần thuật là hoạt động kể lại câu chuyện trong tác phẩm tự sự; nghệ thuật trần thuật là toàn bộ cách thức nhà văn tổ chức việc kể ấy: chọn người kể và ngôi kể, phối hợp lời người kể với lời nhân vật, tạo giọng kể và điều khiển nhịp kể. Cùng một câu chuyện, kể theo cách khác là thành một tác phẩm khác.

Đề thi hay có ý “nhận xét nghệ thuật trần thuật của đoạn trích”, và nhiều bài làm chỉ ghi được “truyện kể theo ngôi thứ ba”. Bài dưới đây chia trần thuật thành bốn phương diện cụ thể, mỗi phương diện có ví dụ từ tác phẩm quen thuộc, kèm các bước nhận xét và câu dẫn mẫu để bạn viết được một đoạn đầy đủ thay vì một câu.

Người kể chuyện không phải là nhà văn

Điểm xuất phát của mọi bàn luận về trần thuật là phân biệt nhà văn với người kể chuyện. Nhà văn là người có thật, sống ở một thời đại, viết ra tác phẩm. Người kể chuyện là một vai do nhà văn tạo ra bên trong tác phẩm để kể câu chuyện. Người kể có thể xưng ở ngôi thứ nhất và là một nhân vật, như ông giáo trong “Lão Hạc” của Nam Cao; có thể giấu mình ở ngôi thứ ba và gần như biết hết mọi chuyện, như người kể trong “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng.

Vì người kể là một vai, nên những gì người kể nói chưa chắc là ý kiến của nhà văn. Ông giáo có lúc nghĩ sai về Lão Hạc, rồi mới hiểu ra; Nam Cao để nhân vật trải qua sự hiểu lầm ấy để nói một điều về cách nhìn con người. Nếu đồng nhất ông giáo với Nam Cao, bạn sẽ bỏ lỡ chính tầng nghĩa này.

Từ đây có hai câu hỏi đầu tiên khi nhận xét trần thuật: người kể đứng ở đâu so với câu chuyện (trong hay ngoài, là nhân vật hay không), và người kể biết đến đâu (biết hết, hay chỉ biết những gì một người chứng kiến có thể biết). Câu hỏi về “nhìn qua mắt ai” là vấn đề điểm nhìn, một khái niệm gần nhưng không trùng với ngôi kể; ở đây chỉ cần nhớ rằng ngôi thứ ba vẫn có thể nhìn qua mắt một nhân vật.

Bốn phương diện của nghệ thuật trần thuật

Khi đề yêu cầu nhận xét trần thuật, bạn có thể đi qua bốn phương diện dưới đây. Không phải đoạn trích nào cũng nổi bật cả bốn; chọn phương diện nổi nhất để phân tích sâu.

Phương diệnCâu hỏi cần đặtVí dụ ngắn
Người kể và ngôi kểAi kể, xưng ở ngôi nào, biết đến đâu“Lão Hạc”: người kể là ông giáo, ngôi thứ nhất, chứng kiến và suy ngẫm
Lời kểĐâu là lời người kể, đâu là lời nhân vật, chúng hoà vào nhau ra sao“Chí Phèo”: lời người kể nhiều chỗ nhuốm giọng nghĩ của Chí
Giọng kểNgười kể có thái độ gì: xót thương, mỉa mai, lạnh lùng, hóm hỉnh“Số đỏ”: giọng tỉnh, như khen mà thật ra giễu
Nhịp kểĐoạn nào kể lướt, đoạn nào dựng cảnh chậm, chỗ nào bỏ qua“Chí Phèo”: nhiều năm đi tù kể rất nhanh, một đêm với Thị Nở kể rất kỹ

Bốn phương diện liên quan với nhau. Người kể ở ngôi thứ nhất dễ có giọng tâm tình; người kể ngôi thứ ba biết hết dễ tạo giọng khách quan hoặc giọng mỉa mai. Khi viết, nối các phương diện lại bằng một ý chung về hiệu quả nghệ thuật, đừng để chúng thành bốn mục rời.

Ba lớp lời trong văn bản truyện

Lời người kể. Là phần kể, tả, bình của người trần thuật. Ở truyện ngôi thứ ba, lời người kể chiếm phần lớn văn bản và quyết định giọng điệu chung của tác phẩm.

Lời nhân vật. Là lời thoại và lời độc thoại của nhân vật, thường đặt trong ngoặc kép hoặc sau gạch đầu dòng. Lời nhân vật cho thấy giọng riêng, trình độ, tâm trạng của từng người, như cách nói nửa đùa nửa thật của Tràng trong “Vợ nhặt”.

Lời nửa trực tiếp. Là lời bề ngoài thuộc người kể nhưng mang suy nghĩ, cảm xúc, thậm chí cách dùng từ của nhân vật. Không có ngoặc kép, nhưng người đọc nghe ra giọng nhân vật. Trong “Chí Phèo”, đoạn Chí tỉnh rượu buổi sáng, nghe tiếng chim, tiếng người đi chợ và chợt nghĩ về quá khứ, tương lai, có nhiều câu như vậy. Lối viết này giúp người đọc vừa đứng ngoài vừa ở trong nhân vật.

Cách nhận ra lời nửa trực tiếp. Tìm những câu không có ngoặc kép nhưng có từ cảm thán, câu hỏi tu từ, cách gọi tên đúng kiểu nhân vật sẽ gọi. Thử chuyển câu ấy sang ngôi thứ nhất; nếu câu đọc lên tự nhiên như nhân vật đang nghĩ, đó thường là lời nửa trực tiếp.

Giọng kể và nhịp kể qua ba truyện

Giọng kể là thái độ cảm xúc của người kể toát ra qua cách dùng từ, cách đặt câu. Trong “Lão Hạc”, giọng ông giáo là giọng của người từng trải, trầm, nhiều chiêm nghiệm, có lúc xen những câu tự vấn về cách nhìn người khác. Trong “Số đỏ”, giọng người kể tỉnh táo, nghiêm trang một cách cố ý trước những cảnh lố bịch, như cảnh đám tang trong chương “Hạnh phúc của một tang gia”, và chính sự nghiêm trang giả ấy tạo ra tiếng cười trào phúng. Trong “Chí Phèo”, giọng kể đan nhiều sắc thái: lạnh lùng khi tả cái làng, xót xa khi đi vào nỗi khao khát lương thiện của Chí.

Nhịp kể là quan hệ giữa độ dài của thời gian trong truyện và độ dài văn bản dành cho nó. Nhà lý luận Pháp Gérard Genette phân biệt những cách cơ bản: kể tóm lược (nhiều thời gian, ít chữ), dựng cảnh (thời gian kể xấp xỉ thời gian diễn ra, thường có đối thoại), dừng lại tả hay bình (thời gian truyện như đứng lại), và lược bỏ (một quãng thời gian không được kể). Bạn không cần nhớ thuật ngữ gốc, chỉ cần nhận ra đoạn nào nhanh, đoạn nào chậm.

Chỗ nhà văn kể chậm thường là chỗ quan trọng nhất về ý nghĩa. Nam Cao lướt qua những năm Chí đi tù chỉ trong vài câu, nhưng dành nhiều trang cho một đêm và một buổi sáng sau khi gặp Thị Nở, vì đó là lúc con người trong Chí thức dậy. Chỉ ra được sự chênh lệch nhịp ấy, đoạn nhận xét trần thuật của bạn sẽ có chiều sâu thay vì chỉ ghi “ngôi thứ ba”.

Người kể là người chứng kiến: soi vào Chiếc lược ngà

“Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng là một ví dụ tốt về người kể ngôi thứ nhất không phải nhân vật chính. Người kể là một người bạn cùng đơn vị với ông Sáu, đi cùng ông về thăm nhà, chứng kiến bé Thu không chịu nhận cha, chứng kiến giây phút cô bé gọi “ba” khi ông sắp đi, rồi sau này chứng kiến ông Sáu làm chiếc lược ngà và hy sinh. Chiếc lược được trao lại cho Thu qua chính người kể.

Lựa chọn này tạo ra hai hiệu quả. Thứ nhất, câu chuyện có độ tin cậy của một nhân chứng: người kể chỉ thuật lại những gì mình thấy, nghe, nên những phản ứng bướng bỉnh của bé Thu hiện ra khách quan, không bị giải thích trước. Người đọc cũng như người kể, chỉ hiểu vì sao Thu không nhận cha khi nghe giải thích về vết thẹo. Thứ hai, người kể là người lớn, đồng đội, nên có thể xen vào những suy nghĩ, những xúc động của chính mình, làm câu chuyện có chiều sâu cảm xúc mà ông Sáu, người trong cuộc, khó tự nói ra.

So sánh với “Lão Hạc” sẽ thấy hai người kể ngôi thứ nhất làm việc khác nhau. Ông giáo không chỉ chứng kiến mà còn tự vấn, nên truyện có thêm tầng triết lý về cách hiểu người. Người kể trong “Chiếc lược ngà” chủ yếu chứng kiến và xúc động, nên truyện nghiêng về sức gợi cảm. Một câu so sánh như vậy là chất liệu tốt cho phần bàn luận mở rộng.

Nhận xét nghệ thuật trần thuật trong bài thi: bốn bước

Quy trình dưới đây giúp bạn viết một đoạn nhận xét đủ ý, dùng được với cả ngữ liệu chưa học.

  1. Xác định người kể và ngôi kể, nói rõ người kể có phải nhân vật không và biết đến đâu. Một câu là đủ.
  2. Chỉ ra một hiện tượng nổi bật về lời kể hoặc giọng kể, kèm một chi tiết ngắn từ văn bản.
  3. Nêu một chỗ chênh lệch nhịp kể (đoạn kể nhanh và đoạn kể chậm) nếu đoạn trích có.
  4. Gom lại bằng hiệu quả: cách kể ấy giúp người đọc thấy gì, cảm gì, hiểu gì về nhân vật và tư tưởng tác phẩm.

Câu dẫn mẫu tự viết: “Việc chọn một người kể vừa chứng kiến vừa suy ngẫm khiến câu chuyện về Lão Hạc không chỉ là một số phận được kể lại, mà còn là hành trình nhận thức của chính người kể về cách nhìn con người.” Hoặc: “Người kể giữ giọng điệu nghiêm trang trước những cảnh lố bịch nhất, để tiếng cười tự bật ra từ khoảng cách giữa lời kể và sự việc.” Hai câu này đặt hợp ở phần đánh giá nghệ thuật, sau khi đã phân tích nhân vật.

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Các lỗi thường thấy khi viết về trần thuật:

  • Đồng nhất người kể ngôi thứ nhất với nhà văn, rồi dùng tiểu sử nhà văn để giải thích lời người kể.
  • Cho rằng ngôi thứ ba luôn khách quan. Người kể ngôi thứ ba vẫn có giọng điệu và thái độ rõ rệt.
  • Lẫn ngôi kể với điểm nhìn: nói “kể theo điểm nhìn ngôi thứ ba” trong khi điểm nhìn có thể là của một nhân vật.
  • Chỉ gọi tên ngôi kể rồi dừng, không nói hiệu quả.

Câu hỏi ôn tập: (1) Phân biệt nhà văn và người kể chuyện, lấy ví dụ từ “Lão Hạc”. (2) Nêu đặc điểm của lời nửa trực tiếp và cách nhận ra nó. (3) Giọng kể trong “Số đỏ” tạo ra tiếng cười như thế nào? (4) Tìm trong một truyện đã học một đoạn kể nhanh và một đoạn kể chậm, giải thích vì sao nhà văn phân bổ như vậy. (5) Viết đoạn khoảng tám câu nhận xét nghệ thuật trần thuật của một đoạn trích bạn chọn.

Câu hỏi thường gặp

Ngôi kể thứ nhất có ưu điểm gì so với ngôi thứ ba?

Ngôi thứ nhất tạo cảm giác chân thực, gần gũi vì người kể như đang tâm sự trực tiếp, và cho phép đi sâu vào suy nghĩ của chính người kể. Hạn chế là người kể chỉ biết những gì mình chứng kiến hoặc được nghe, nên khó đi vào nội tâm các nhân vật khác.

Một truyện có thể có nhiều người kể không?

Có. Nhiều tác phẩm thay đổi người kể giữa các chương, hoặc lồng lời kể của một nhân vật vào lời người kể chính, như cụ Mết kể chuyện Tnú trong “Rừng xà nu”. Khi phân tích, hãy chỉ ra ai kể phần nào và sự thay đổi ấy tạo hiệu quả gì.

Giọng điệu trần thuật và giọng điệu tác phẩm có giống nhau không?

Hai khái niệm gần nhau. Giọng điệu trần thuật là giọng của người kể trong văn bản; giọng điệu tác phẩm là ấn tượng cảm xúc chung toát ra từ cả tác phẩm. Ở truyện ngôi thứ ba, hai giọng này thường gần như trùng nhau.

Có cần thuộc thuật ngữ của Genette để làm bài không?

Không cần. Học sinh phổ thông chỉ cần nhận ra đoạn kể nhanh, đoạn dựng cảnh, đoạn dừng lại tả và giải thích tác dụng. Học sinh giỏi và sinh viên có thể dùng thuật ngữ, nhưng phải giải thích bằng lời dễ hiểu ngay trong bài.

Lời nửa trực tiếp có phải là độc thoại nội tâm không?

Không hẳn. Độc thoại nội tâm là lời nhân vật tự nói với mình, thường được đánh dấu rõ. Lời nửa trực tiếp vẫn thuộc về người kể về mặt hình thức, nhưng nhuốm suy nghĩ và giọng nhân vật. Hai hình thức hay đi cùng nhau khi nhà văn miêu tả nội tâm.

Nhận xét trần thuật nên đặt ở phần nào của bài nghị luận?

Thường đặt ở phần đánh giá nghệ thuật sau khi phân tích nội dung. Nếu đề trực tiếp hỏi về cách kể, hãy đưa thành luận điểm riêng. Trong đoạn văn ngắn khoảng 200 chữ, chỉ cần chọn một phương diện nổi bật nhất và phân tích kỹ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138