LyLuan.comLý Luận
Tác phẩm văn học

Ngôn từ nghệ thuật là gì: đặc trưng ngôn ngữ văn học và cách bình một chữ

Ngôn từ nghệ thuật là chất liệu của văn học: tính hình tượng, truyền cảm, cá thể hoá, chính xác và hàm súc. Ví dụ từ Thu điếu, Truyện Kiều và quy trình bình một chữ.

Close view of a Vietnamese student hand underlining with a yellow pencil on blank sheets of paper at a study corner at home, desk lamp glow, indigo night outside

Ngôn từ nghệ thuật là ngôn ngữ đã được nhà văn chọn lọc, tổ chức lại để xây dựng hình tượng và gợi cảm xúc; nó là chất liệu riêng của văn học, như màu sắc với hội hoạ hay âm thanh với âm nhạc. Đặc trưng hay được nhắc là tính hình tượng, tính truyền cảm, tính cá thể hoá, kèm yêu cầu chính xác và hàm súc.

Hiểu ngôn từ nghệ thuật giúp bạn làm được một việc mà đề thi rất hay đòi: chỉ ra cái hay của một chữ, một câu. Bài này so ngôn ngữ thường ngày với ngôn ngữ văn học, giải thích từng đặc trưng bằng câu thơ quen thuộc, đưa ra quy trình bình một chữ, và các lỗi làm phần phân tích ngôn từ trở nên rỗng.

Ngôn từ nghệ thuật: vì sao văn học được gọi là nghệ thuật của ngôn từ

Mỗi loại hình nghệ thuật có một chất liệu. Hoạ sĩ làm việc với màu và đường nét, nhạc sĩ với âm thanh, nhà điêu khắc với khối. Nhà văn chỉ có chữ, cũng là thứ chữ ai cũng dùng hằng ngày để mua bán, hỏi đường, nhắn tin. Điều làm nên văn học là cách nhà văn chọn và sắp những chữ bình thường ấy, sao cho chúng dựng lên được một thế giới có hình ảnh, có cảm xúc, có ý nghĩa.

Theo cách nói của giáo trình, ngôn từ nghệ thuật là ngôn ngữ toàn dân đã được nghệ thuật hoá, mang chức năng thẩm mỹ. Nó không chỉ thông báo một sự việc mà còn tạo hình tượng, khơi cảm xúc và gợi suy nghĩ ở người đọc. Vì chất liệu là chữ, hình tượng văn học không hiện ra trực tiếp trước mắt như bức tranh, mà hiện ra trong trí tưởng tượng của người đọc. Đây vừa là hạn chế vừa là sức mạnh của văn học: nó không cho ta thấy tận mắt, nhưng lại đi được vào nội tâm, vào suy tư, vào những gì hội hoạ khó vẽ.

Một hệ quả quan trọng cho việc học: bình văn trước hết là bình chữ. Ý tưởng hay đến đâu cũng phải đi qua chữ mới tới người đọc.

Ngôn ngữ thường ngày và ngôn ngữ văn học khác nhau ở đâu

Bảng sau so sánh hai loại ngôn ngữ theo những tiêu chí dễ thấy khi đọc.

Tiêu chíNgôn ngữ thường ngàyNgôn từ nghệ thuật
Mục đích chínhThông báo, trao đổi, làm việcTạo hình tượng, gợi cảm xúc, gợi nghĩ
Cách hiểuCàng một nghĩa càng tốtChấp nhận, thậm chí cần nhiều tầng nghĩa
Thái độ với từng chữĐủ ý là đượcMỗi chữ được cân nhắc âm, nghĩa, vị trí
Dấu ấn người nóiÍt khi cầnMang giọng riêng của tác giả hoặc nhân vật
Nhịp, vần, âm thanhKhông quan trọngLà một phần của ý nghĩa, nhất là trong thơ

Ranh giới không tuyệt đối. Văn học dùng cả khẩu ngữ, tiếng lóng, lời thoại đời thường, và chính những lời ấy, khi được đặt đúng chỗ, trở thành ngôn từ nghệ thuật. Lời chửi của Chí Phèo hay lời của các nhân vật trong Số đỏ là ngôn ngữ đời thường, nhưng trong tác phẩm chúng được dùng để khắc hoạ tính cách và tạo hiệu quả thẩm mỹ.

Năm đặc điểm, mỗi đặc điểm một ví dụ

Tính hình tượng. Chữ được dùng để dựng hình ảnh, qua so sánh, ẩn dụ, hoán dụ, miêu tả. Câu ca dao "Thân em như tấm lụa đào / Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai" không nói thẳng về thân phận người phụ nữ, mà dựng một hình ảnh vừa đẹp vừa mong manh, để người nghe tự cảm nhận.

Tính truyền cảm. Lời văn gợi được cảm xúc nơi người đọc. Câu thơ "Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!" chỉ có bảy chữ, nhưng tiếng gọi "ơi" và dấu chấm than làm nỗi nhớ trào ra, người đọc nghe được giọng người nói.

Tính cá thể hoá. Ngôn từ mang dấu ấn riêng của người viết và của từng nhân vật. Đọc vài trang tuỳ bút của Nguyễn Tuân, người đọc nhận ra lối dùng chữ tài hoa, uyên bác rất khó lẫn. Ở cấp độ nhân vật, lời cụ cố Hồng trong Số đỏ, câu "Biết rồi, khổ lắm, nói mãi", lặp đi lặp lại đã thành dấu hiệu nhận ra nhân vật.

Tính chính xác. Chữ phải đúng với điều cần diễn đạt, đúng tới từng sắc thái. Trong Câu cá mùa thu của Nguyễn Khuyến, "Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, / Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo." Hai chữ "trong veo" và "tẻo teo" vừa tả đúng cảnh ao nhỏ ở làng quê Bắc Bộ, vừa gợi cái tĩnh lặng, thu nhỏ của cả không gian.

Tính hàm súc. Lời ít mà ý nhiều. Câu thơ của Nguyễn Du "Cỏ non xanh tận chân trời, / Cành lê trắng điểm một vài bông hoa." chỉ với chữ "điểm" đã gợi cả một bức tranh có điểm nhấn, có sự hài hoà giữa nền xanh và vài nét trắng. Hàm súc cũng là nguồn gốc của tính đa nghĩa.

Quy trình bình một chữ trong năm bước

Đề đọc hiểu và nghị luận hay yêu cầu nêu tác dụng của một từ ngữ. Năm bước dưới đây giúp câu trả lời có thứ tự, tránh lối khen chung.

  1. Xác định từ loại và nghĩa gốc: từ đó là động từ, tính từ hay từ láy, nghĩa trong từ điển là gì.
  2. Đặt thử từ khác vào chỗ đó: nếu thay "điểm" bằng "có", câu thơ mất gì. Phép thay thế làm lộ ra giá trị của chữ gốc.
  3. Chỉ ra nét nghĩa và sắc thái riêng: gợi hình, gợi âm, gợi cảm xúc hay gợi thái độ.
  4. Nối chữ ấy với hình tượng chung và cảm xúc của cả đoạn, cả bài: chữ đó góp gì vào bức tranh hay tâm trạng tổng thể.
  5. Khép lại bằng một nhận xét về người viết: cách dùng chữ ấy cho thấy con mắt quan sát hay tấm lòng của nhà thơ ra sao.

Với đề đọc hiểu, bạn thường chỉ cần bước một, ba và bốn, viết trong ba đến năm dòng. Với bài nghị luận, đủ năm bước sẽ thành một đoạn phân tích có chiều sâu. Lưu ý bước hai chỉ là phép thử trong đầu, khi viết vào bài chỉ cần một câu.

Câu dẫn lý luận về ngôn từ và chỗ dùng trong bài

Khi chuyển sang phần đánh giá nghệ thuật, bạn có thể dùng một câu nền: "Văn học là nghệ thuật của ngôn từ; giá trị của một trang văn trước hết hiện ra ở cách nhà văn chọn chữ và đặt chữ." Đây là cách nói phổ biến trong lý luận, không cần gắn tên ai.

Câu dẫn khi bình một chữ trong thơ: "Chỉ một chữ, nhưng nhà thơ đã làm cả câu thơ sáng lên; thay chữ khác vào, câu thơ vẫn đủ nghĩa nhưng mất hồn."

Câu dẫn khi bàn về ngôn ngữ nhân vật: "Mỗi nhân vật nói bằng giọng của riêng mình, và qua giọng nói ấy, nhà văn để tính cách tự bộc lộ thay vì phải giới thiệu."

Chỗ đặt: các câu này hợp với đoạn mở đầu phần đánh giá nghệ thuật hoặc đoạn chuyển giữa hai luận điểm. Đừng dùng liên tiếp nhiều câu dẫn, vì người đọc sẽ thấy lý luận lấn át tác phẩm. Một câu dẫn, tiếp ngay bằng một chữ cụ thể được bình kỹ, có sức nặng hơn ba câu khái quát.

Nhầm lẫn hay gặp khi phân tích ngôn từ

Những lỗi dưới đây khiến phần phân tích ngôn từ dài mà không sâu.

LỗiBiểu hiệnCách sửa
Gọi tên biện pháp rồi dừngTác giả dùng từ láy, ẩn dụ, so sánhNói từ láy ấy gợi ra cảm giác gì, góp gì cho cả câu
Khen bằng tính từ chungTừ ngữ rất hay, rất đặc sắcChỉ ra hay ở âm, ở nghĩa hay ở vị trí
Tách chữ khỏi văn cảnhGiải nghĩa từ như tra từ điểnNối nghĩa của chữ với hình tượng và cảm xúc chung
Suy diễn quá đàGán cho một chữ những tầng nghĩa văn bản không gợiChỉ nói những nghĩa có căn cứ trong câu và trong bài
Nhầm ngôn ngữ nhân vật với ngôn ngữ tác giảCoi lời nhân vật là quan điểm nhà vănXác định ai đang nói trước khi bình

Lỗi suy diễn quá đà hay gặp ở học sinh giỏi, vì muốn viết khác người. Một nghĩa được chứng minh chặt luôn có giá trị hơn ba nghĩa đoán thêm.

Câu hỏi ôn tập

Bạn nên trả lời bằng cách áp dụng ngay quy trình năm bước ở trên.

  • Vì sao nói ngôn từ là chất liệu của văn học? So sánh với chất liệu của hội hoạ.
  • Nêu ba đặc trưng của ngôn ngữ nghệ thuật, mỗi đặc trưng một ví dụ ngoài bài.
  • Bình chữ "tẻo teo" trong câu thơ của Nguyễn Khuyến theo quy trình năm bước.
  • Thử thay chữ "điểm" trong câu thơ của Nguyễn Du bằng một chữ khác, nhận xét sự khác biệt.
  • Phân biệt tính hình tượng và tính hàm súc bằng một câu ca dao.
  • Viết đoạn văn khoảng mười câu bàn về ý: văn học là nghệ thuật của ngôn từ.

Khi ôn, hãy lập một sổ nhỏ ghi những chữ đắt trong các bài thơ đã học, mỗi chữ kèm hai dòng phân tích. Sổ ấy dùng được cho cả phần đọc hiểu lẫn nghị luận, và giúp bạn quen nhìn văn bản ở cấp độ chữ.

Ngôn từ khác nhau theo thể loại: thơ, truyện, kịch, kí

Cùng là ngôn từ nghệ thuật, nhưng mỗi thể loại dùng chữ theo một cách. Biết điều này giúp bạn chọn đúng chỗ để bình khi gặp từng loại văn bản.

Thể loạiNgôn từ nổi bật ởChỗ nên soi khi phân tích
ThơNhịp, vần, sự cô đọng, hình ảnhChữ ở vị trí nhấn, từ láy, phép đối, chỗ ngắt nhịp
TruyệnLời người kể và lời nhân vật đan xenGiọng kể, câu mở đầu và kết thúc, lời nửa trực tiếp
KịchLời thoại, độc thoại, bàng thoạiLời thoại bộc lộ xung đột và tính cách ra sao
Kí, tuỳ bútLời trực tiếp của người viết, chất trữ tình và thông tinLiên tưởng, vốn hiểu biết, dấu ấn người viết trong câu chữ

Bảng giúp bạn tránh bình văn xuôi như bình thơ, tức là soi từng chữ trong khi cái đáng soi là giọng kể; hoặc bình kịch như bình truyện, bỏ qua sức nặng của lời thoại. Mỗi thể loại có một đơn vị phân tích thích hợp: thơ là chữ và nhịp, truyện là câu và giọng, kịch là lượt lời.

Câu hỏi thường gặp

Ngôn từ nghệ thuật và ngôn ngữ văn học có phải là một không?

Trong cách dùng phổ thông, hai cụm này thường được dùng gần như thay thế nhau, đều chỉ ngôn ngữ trong tác phẩm văn học đã được nghệ thuật hoá. Giáo trình có thể phân biệt sâu hơn, nhưng ở bậc phổ thông bạn dùng cụm nào cũng được.

Văn xuôi có cần bình chữ như thơ không?

Có, dù ở mức độ khác. Trong văn xuôi, bạn thường bình một câu, một nhịp kể, một lời thoại, hoặc một chữ được lặp lại. Câu mở đầu ngắn gọn của một truyện ngắn có thể đáng phân tích như một câu thơ.

Khẩu ngữ trong truyện có phải là ngôn từ nghệ thuật không?

Có, khi nó được nhà văn đưa vào có chủ ý để khắc hoạ nhân vật hoặc tạo không khí. Bản thân lời nói đời thường không phải nghệ thuật, nhưng việc chọn và đặt nó vào đúng chỗ trong tác phẩm là một thao tác nghệ thuật.

Làm sao biết một chữ có đáng bình không?

Hãy tìm những chữ khác thường: dùng lệch nghĩa quen, đặt ở vị trí nhấn như cuối câu hoặc đầu dòng, lặp lại, hoặc là từ láy giàu sức gợi. Nếu thay chữ khác mà câu mất đi sức sống, chữ ấy đáng bình.

Tính đa nghĩa có phải đặc trưng của ngôn từ nghệ thuật không?

Đa nghĩa gắn chặt với tính hàm súc và tính hình tượng, nên thường được nhắc khi bàn về ngôn từ văn học. Nhưng đa nghĩa phải có căn cứ trong văn bản, không phải cho phép hiểu sao cũng được.

Bình chữ trong đề đọc hiểu nên viết bao nhiêu?

Thường ba đến năm dòng là đủ: nêu nghĩa, nêu sắc thái gợi ra, nối với cảm xúc hay hình tượng chung. Viết dài hơn mức đề đòi hỏi dễ làm mất thời gian cho phần nghị luận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138