Nguyên mẫu là người có thật ngoài đời mà nhà văn dựa vào, toàn bộ hoặc một phần, để xây dựng nhân vật; nhưng dù có nguyên mẫu, nhân vật vẫn là sáng tạo hư cấu, đã qua chọn lọc, thêm bớt và tổ chức lại theo ý đồ nghệ thuật. Nguyên mẫu là chất liệu, nhân vật là tác phẩm. Hai thứ có thể rất gần nhau, nhưng không bao giờ đồng nhất.
Hiểu đúng quan hệ này giúp bạn tránh hai lỗi đối nghịch trong bài thi: hoặc bỏ qua hoàn toàn chất liệu đời sống, hoặc dùng chuyện đời người thật để giải thích, thậm chí “sửa” nhân vật. Bài dưới đây giải thích khái niệm, ba thao tác biến người thật thành nhân vật, các mức gần xa giữa nguyên mẫu và nhân vật, một số ví dụ hay được nhắc (ghi rõ mức độ chắc chắn) và cách nhắc nguyên mẫu đúng mức khi làm bài.
Nguyên mẫu, chất liệu và hư cấu
Không nhà văn nào viết từ khoảng trống. Những gì họ thấy, nghe, trải qua, những con người họ gặp đều có thể thành chất liệu. Khi một con người cụ thể để lại dấu ấn rõ trên một nhân vật, người ta gọi con người ấy là nguyên mẫu. Có nhân vật dựa chủ yếu vào một người; có nhân vật là kết quả của việc gộp nét của nhiều người; có nhân vật gần như không có nguyên mẫu nào xác định.
Hư cấu là năng lực tưởng tượng, sáng tạo ra những gì không có sẵn trong thực tế, nhưng hợp với logic của đời sống và của tác phẩm. Hư cấu không đối lập với chân thực. Một nhân vật hư cấu có thể chân thực hơn một bản ghi chép về người thật, vì nhà văn đã chắt ra được cái bản chất. Ngược lại, giữ nguyên người thật mà thiếu tổ chức nghệ thuật thì dễ thành bản tường thuật, khó thành văn chương.
Từ đó, khi nói về nguyên mẫu, câu hỏi quan trọng không phải “nhân vật này là ai ngoài đời”, mà là “nhà văn đã làm gì với chất liệu ấy”. Khoảng cách giữa nguyên mẫu và nhân vật chính là chỗ sáng tạo, và cũng là chỗ đáng phân tích trong bài lý luận.
Từ người thật đến nhân vật: ba thao tác của nhà văn
Chọn lọc. Nhà văn giữ lại những nét có ý nghĩa với ý đồ tác phẩm và bỏ đi phần còn lại. Một con người ngoài đời có hàng nghìn chi tiết; nhân vật chỉ cần vài nét đắt. Việc chọn nét nào đã là một cách nhìn về con người đó.
Gộp và biến đổi. Nét của nhiều người có thể được gộp vào một nhân vật; tên, nơi chốn, hoàn cảnh có thể được thay đổi. Gộp và đổi giúp nhân vật vượt khỏi một trường hợp riêng để mang tính khái quát, và cũng giúp nhà văn tránh viết về đời tư một người cụ thể.
Đặt vào hệ thống của tác phẩm. Nhân vật phải sống trong quan hệ với các nhân vật khác, với cốt truyện, không gian, thời gian của tác phẩm. Một người thật được đặt vào thế giới nghệ thuật sẽ có những hành động, những số phận mà ngoài đời chưa chắc đã có, vì logic của tác phẩm đòi như vậy.
Thao tác thứ tư không thấy được: soi bằng tư tưởng. Ba thao tác trên đều chịu sự dẫn dắt của quan niệm nhà văn về con người. Cùng một chất liệu, nhà văn lãng mạn và nhà văn hiện thực sẽ làm ra hai nhân vật khác nhau. Đây là lý do nghiên cứu nguyên mẫu luôn dẫn về câu hỏi tư tưởng.
Các mức gần xa giữa nguyên mẫu và nhân vật
Có thể hình dung một thang từ gần nhất đến xa nhất. Vị trí của tác phẩm trên thang ảnh hưởng tới cách bạn nhắc chất liệu đời sống trong bài.
| Mức | Đặc điểm | Thể loại hay gặp | Lưu ý khi viết bài |
|---|---|---|---|
| Rất gần | Nhân vật gần như chính người thật, kể cả tên | Hồi kí, tự truyện, kí sự, phóng sự | Vẫn có chọn lọc và cảm nhận chủ quan của người viết |
| Gần | Dựa chủ yếu vào một người, đổi tên hoặc chi tiết | Truyện ngắn, tiểu thuyết lấy cảm hứng từ người thật | Chỉ nhắc nguyên mẫu khi có nguồn rõ |
| Tổng hợp | Gộp nét từ nhiều người | Phần lớn truyện hiện thực | Nói “nhân vật mang bóng dáng của…”, không nói “nhân vật là…” |
| Xa | Không có nguyên mẫu xác định, chỉ có chất liệu chung | Truyện cổ tích, ngụ ngôn, nhiều truyện hiện đại | Không cần và không nên đi tìm nguyên mẫu |
Hồi kí, tự truyện ở mức rất gần nhưng vẫn là văn chương. “Những ngày thơ ấu” của Nguyên Hồng là hồi kí về tuổi thơ của chính tác giả; bé Hồng trong đoạn “Trong lòng mẹ” là Nguyên Hồng thời nhỏ được nhìn lại qua ký ức và cảm xúc của người đã trưởng thành. Khi phân tích, bạn vẫn nên gọi “nhân vật bé Hồng” hoặc “nhân vật xưng ở ngôi thứ nhất”, vì đó là con người đã được viết lại.
Những ví dụ hay được nhắc và mức độ chắc chắn của chúng
Nhân vật Huấn Cao trong “Chữ người tử tù” thường được nói là phảng phất bóng dáng Cao Bá Quát, nhà thơ có tài viết chữ đẹp, khí phách hiên ngang, từng tham gia một cuộc khởi nghĩa chống triều đình. Đây là liên hệ rất phổ biến trong sách học, và chính tác phẩm cũng gợi ý điều đó qua những chi tiết về tài viết chữ và khí phách của nhân vật. Tuy vậy, nên nói “phảng phất”, “gợi bóng dáng”, không nói “Huấn Cao chính là Cao Bá Quát”: Nguyễn Tuân đã tạo nên một nhân vật mang lý tưởng thẩm mỹ của riêng ông.
Làng Vũ Đại trong “Chí Phèo” thường được cho là mang bóng dáng quê hương nhà văn, làng Đại Hoàng thuộc tỉnh Hà Nam cũ (nay thuộc tỉnh Ninh Bình sau sắp xếp năm 2025). Liên hệ này giúp hiểu vì sao Nam Cao viết về người nông dân nơi đó sâu sắc đến vậy, nhưng không có nghĩa mọi nhân vật trong truyện là người thật ở làng ấy.
Có nhiều giai thoại về nguyên mẫu của các nhân vật khác trong chương trình. Nguyên tắc an toàn: chỉ đưa vào bài những liên hệ có trong sách giáo khoa, sách giáo viên hoặc lời kể đã được ghi lại rõ ràng của chính nhà văn. Nếu chỉ nghe kể lại, hoặc đọc trên mạng mà không có nguồn, đừng đưa vào bài.
Nhân vật có phải là người phát ngôn cho nhà văn không
Một câu hỏi gần với chuyện nguyên mẫu là: nhà văn có phải là nguyên mẫu của chính nhân vật mình không? Có một câu nói thường được gán cho nhà văn Pháp Flaubert, đại ý “Bà Bovary chính là ta”, nhưng việc ông có thực sự nói như vậy hay không vẫn còn bị bàn cãi. Dù xuất xứ thế nào, ý của câu nói được nhiều người chia sẻ: nhà văn gửi một phần trải nghiệm, cảm xúc của mình vào nhân vật, kể cả nhân vật rất khác mình.
Nhưng “gửi một phần” khác với “là người phát ngôn”. Ông giáo trong “Lão Hạc” có những nét gần với hoàn cảnh của Nam Cao (một người trí thức nghèo ở nông thôn), và nhiều suy ngẫm của ông giáo về cách nhìn người được xem là gần với quan niệm của nhà văn. Dù vậy, ông giáo vẫn là một nhân vật, có lúc nghĩ sai, có lúc hiểu lầm. Chỉ khi suy ngẫm của nhân vật được cả tác phẩm khẳng định, bạn mới nên nói đó là tiếng nói của tác giả.
Trong bài, hãy dùng cách nói có mức độ: “qua nhân vật, nhà văn gửi gắm…”, “suy ngẫm của nhân vật gần với quan niệm của nhà văn…”, thay vì “nhân vật chính là nhà văn”.
Dàn ý đoạn bàn về quan hệ giữa đời sống và nhân vật
Đề học sinh giỏi đôi khi đưa một nhận định về chuyện nhà văn lấy chất liệu từ đời sống để sáng tạo nhân vật. Dù câu chữ của nhận định khác nhau, phần bàn luận có thể đi theo năm bước dưới đây.
- Giải thích hai vế: chất liệu đời sống là những con người, sự việc có thật nhà văn từng gặp; sáng tạo là quá trình chọn lọc, gộp, biến đổi và đặt chất liệu ấy vào thế giới tác phẩm.
- Khẳng định vế thứ nhất: không có chất liệu đời sống, nhân vật thiếu sức sống và độ tin cậy. Dẫn một trường hợp có nguồn rõ, như hồi kí tuổi thơ của Nguyên Hồng.
- Khẳng định vế thứ hai: chất liệu chỉ thành nhân vật khi được nâng lên bằng tưởng tượng và tư tưởng. Dẫn một nhân vật “phảng phất bóng dáng” người thật nhưng mang lý tưởng thẩm mỹ riêng của nhà văn, như Huấn Cao.
- Nêu giới hạn: nếu chỉ chép người thật, tác phẩm dễ thành ghi chép; nếu xa rời đời sống, nhân vật dễ thành hình nộm minh hoạ ý tưởng.
- Rút bài học cho người đọc: đọc nhân vật như một sáng tạo, dùng hiểu biết về chất liệu đời sống để hiểu sâu hơn chứ không để thay thế việc đọc văn bản.
Mỗi bước nên có ít nhất một câu gắn với tác phẩm cụ thể. Phần bàn luận về quan hệ đời sống và sáng tạo rất dễ trôi thành những câu chung chung; chính dẫn chứng là thứ giữ nó đứng vững. Nếu không chắc về một nguyên mẫu, hãy đổi sang dẫn chứng về chất liệu chung (một vùng quê, một thời kỳ lịch sử) thay vì một người cụ thể.
Nhắc nguyên mẫu đúng mức trong bài thi
Chất liệu đời sống nên là một ý phụ hỗ trợ, đặt ở mở bài hoặc phần bàn luận, không thay cho phân tích văn bản. Câu dẫn mẫu tự viết:
- “Dù nhân vật được cho là phảng phất bóng dáng một con người có thật, điều làm nên giá trị của nó là cách nhà văn chọn lọc và nâng chất liệu ấy thành một hình tượng mang lý tưởng thẩm mỹ riêng.”
- “Viết từ chính ký ức tuổi thơ, nhà văn vẫn không chép lại đời mình mà dựng lên một con người được soi bằng nỗi đau và tình thương của người đã lớn.”
- “Khoảng cách giữa người thật và nhân vật chính là khoảng không của sáng tạo.”
Nhầm lẫn hay gặp: đồng nhất nhân vật với nguyên mẫu; dùng giai thoại không rõ nguồn; trách nhân vật hoặc nhà văn vì nhân vật “không giống người thật”; cho rằng có nguyên mẫu thì tác phẩm kém sáng tạo. Câu hỏi ôn tập: (1) Phân biệt nguyên mẫu và nhân vật trong một câu. (2) Nêu ba thao tác biến chất liệu đời sống thành nhân vật. (3) Vì sao nên nói Huấn Cao “phảng phất bóng dáng” Cao Bá Quát? (4) Bé Hồng có phải là nhân vật hư cấu không, vì sao? (5) Khi nào có thể coi suy ngẫm của nhân vật là tiếng nói của nhà văn?
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật có nguyên mẫu có phải kém sáng tạo hơn nhân vật hoàn toàn tưởng tượng không?
Không. Mọi nhân vật đều dùng chất liệu từ đời sống, có nguyên mẫu hay không chỉ khác ở mức độ. Sáng tạo nằm ở cách nhà văn chọn lọc, biến đổi và đặt nhân vật vào thế giới tác phẩm, chứ không nằm ở việc có hay không có người thật đứng sau.
Có nên mở bài bằng câu chuyện về nguyên mẫu không?
Có thể, nếu câu chuyện có nguồn rõ ràng và dẫn tự nhiên vào vấn đề đề bài hỏi. Nhưng nên giữ ngắn, một đến hai câu, rồi chuyển ngay sang tác phẩm. Mở bài dài về người thật dễ làm lệch trọng tâm sang tiểu sử.
Hồi kí và tự truyện có nhân vật hư cấu không?
Hồi kí, tự truyện dựa trên người thật, việc thật, nhưng vẫn có chọn lọc, sắp xếp và cảm nhận chủ quan, nên người trong hồi kí đã là con người được viết lại. Mức hư cấu thấp hơn tiểu thuyết, nhưng không phải bằng không.
Nếu đọc được trên mạng rằng một nhân vật có nguyên mẫu là ai đó, có nên đưa vào bài?
Chỉ nên đưa khi thông tin có trong sách giáo khoa, sách giáo viên, sách nghiên cứu có tên tác giả, hoặc lời chính nhà văn được ghi lại. Thông tin không nguồn có thể sai, và một chi tiết sai về người thật làm giảm độ tin cậy của cả bài.
Nhân vật ngôi thứ nhất có phải luôn là nhà văn không?
Không. Nhiều truyện dùng người kể ngôi thứ nhất là một nhân vật khác hẳn nhà văn về tuổi, giới tính, nghề nghiệp. Ngay cả khi người kể có nét giống nhà văn, đó vẫn là một vai trong tác phẩm, nên khi phân tích hãy gọi là người kể chuyện hoặc nhân vật.