Trong lý luận văn học, nhà văn là chủ thể sáng tạo ra tác phẩm: một con người cụ thể, sống trong một thời đại cụ thể, dùng ngôn từ để chiếm lĩnh đời sống bằng cách nhìn và cách cảm của riêng mình. Nhà văn không chỉ là người “biết viết hay”, mà là người biến vốn sống thành hình tượng nghệ thuật có sức lay động người đọc.
Hiểu đúng khái niệm này giúp bạn tránh hai lối viết hay gặp trong bài thi: kể tiểu sử dài dòng thay cho phân tích, hoặc tách tác phẩm khỏi người làm ra nó. Bài này đi từ định nghĩa dễ hiểu đến cách nói học thuật, rồi soi vào Nam Cao, Thạch Lam, Kim Lân và chỉ cách đặt khái niệm vào bài nghị luận.
Nhà văn là gì: từ cách hiểu thường ngày đến định nghĩa trong giáo trình
Theo cách hiểu thường ngày, nhà văn là người viết truyện, viết tiểu thuyết, có sách in và được nhiều người biết tên. Cách hiểu này đúng nhưng hẹp: nó chỉ nhìn vào nghề nghiệp và sản phẩm. Trong môn lý luận văn học, chữ “nhà văn” được dùng rộng hơn để chỉ mọi người sáng tác văn chương, bao gồm cả nhà thơ, nhà viết kịch, người viết kí. Khi giáo trình nói “nhà văn và quá trình sáng tạo”, chữ nhà văn bao luôn Nguyễn Du, Xuân Diệu hay Lưu Quang Vũ.
Cách nói học thuật thường gặp là: nhà văn là chủ thể sáng tạo của hoạt động văn học. Chữ “chủ thể” nhấn vào vị trí chủ động. Hiện thực đời sống là đối tượng, ngôn từ là chất liệu, còn nhà văn là người lựa chọn, sắp xếp, đánh giá và đặt dấu ấn riêng lên tất cả những thứ đó. Cùng một nạn đói năm 1945, mỗi người viết sẽ nhìn ra một góc khác, chọn một số phận khác, kể bằng một giọng khác.
Từ đó có thể rút ra ba điểm cần nhớ khi ôn. Thứ nhất, nhà văn không sao chép hiện thực mà tái tạo nó qua cái nhìn chủ quan. Thứ hai, chủ quan ở đây không có nghĩa là tùy tiện: nó được nuôi bằng vốn sống, vốn văn hóa và lập trường của người viết. Thứ ba, nhà văn chỉ thật sự là nhà văn khi tác phẩm của họ đến được với người đọc và gây ra một rung động, một suy nghĩ mới. Ba điểm này nối nhà văn với ba đỉnh còn lại của hoạt động văn học là hiện thực, tác phẩm và bạn đọc.
Ba tư cách của nhà văn cần tách bạch khi phân tích
Con người đời thường. Đây là người có ngày sinh, quê quán, gia đình, nghề nghiệp, có lúc vui buồn như mọi người. Tiểu sử nằm ở tầng này. Biết Nam Cao từng dạy học, từng sống cảnh túng thiếu giúp bạn hiểu vì sao ông viết nhiều về người trí thức nghèo, nhưng tầng này không tự động giải thích được giá trị của trang văn.
Người nghệ sĩ. Đây là con người mang tài năng, cá tính sáng tạo, quan niệm nghệ thuật và một cách nhìn đời riêng. Tầng này quyết định nhà văn chọn đề tài gì, quan tâm đến kiểu người nào, ưa một giọng điệu nào. Khi bài thi nói đến “tấm lòng nhân đạo của Nam Cao” hay “cái tài hoa uyên bác của Nguyễn Tuân”, bạn đang nói đến tầng này.
Hình tượng tác giả trên trang viết. Đây là người hiện ra qua chính văn bản: giọng kể, thái độ, cách bình luận, chủ thể trữ tình. Người đọc chỉ thật sự gặp nhà văn ở tầng này. Một nhà văn ngoài đời hiền lành vẫn có thể viết bằng giọng giễu cợt sắc lạnh, và điều cần phân tích là giọng trên trang, không phải tính nết ngoài đời.
Vì sao phải tách. Bài làm hay nhầm ba tầng: lấy chuyện đời tư để kết luận về tác phẩm, hoặc gán lời nhân vật thành lời nhà văn. Tách bạch giúp lập luận chặt hơn: tiểu sử chỉ là chỗ dựa, kết luận phải đi ra từ trang văn.
Những phẩm chất làm nên một nhà văn
Giáo trình lý luận thường nêu các phẩm chất dưới đây. Bảng gom lại để bạn nhớ nhanh, kèm ví dụ dễ dẫn trong bài.
| Phẩm chất | Hiểu là gì | Ví dụ có thể dẫn |
|---|---|---|
| Vốn sống | Trải nghiệm thật, hiểu biết sâu về một vùng đời sống | Tô Hoài viết Vợ chồng A Phủ sau chuyến đi cùng bộ đội lên Tây Bắc năm 1952 |
| Tài năng | Khả năng biến điều đã thấy thành hình tượng có sức sống | Nguyễn Tuân dựng con sông Đà như một nhân vật có tính cách |
| Cá tính sáng tạo | Cách nhìn, cách cảm không lẫn với người khác | Xuân Diệu sống vội với thời gian, Huy Cận buồn trước không gian vô tận |
| Vốn văn hóa | Hiểu biết về ngôn ngữ, lịch sử, truyền thống văn chương | Nguyễn Du kế thừa cốt truyện Kim Vân Kiều truyện nhưng viết thành kiệt tác bằng thơ lục bát |
| Nhân cách, tấm lòng | Thái độ với con người và trách nhiệm với trang viết | Kim Lân vẫn tin vào khát vọng sống của người nghèo ngay giữa nạn đói |
Truyện Kiều có câu “Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài”. Nhiều bài nghị luận mượn câu này để nói về quan hệ giữa tài và tâm ở nhà văn. Mượn thì được, nhưng nên ghi rõ đó là câu trong Truyện Kiều và giải thích vì sao áp vào người cầm bút, không biến nó thành lời của một nhà lý luận nào.
Soi vào ba nhà văn trong chương trình
Nam Cao. Ở Chí Phèo, ông không đứng ngoài để kể chuyện một kẻ say rượu rạch mặt ăn vạ. Ông đi vào bên trong nhân vật, cho thấy con người lương thiện bị xã hội cũ tước đoạt, rồi để Chí thức tỉnh sau bát cháo hành. Chủ thể sáng tạo hiện ra ở cách chọn: chọn nhân vật bị cả làng ruồng bỏ, chọn khoảnh khắc thức tỉnh, chọn kết thúc bi kịch. Không ai bắt Nam Cao phải chọn như vậy; đó là cái nhìn nhân đạo của riêng ông.
Thạch Lam. Hai đứa trẻ gần như không có cốt truyện: một buổi chiều tàn ở phố huyện, chị em Liên ngồi đợi chuyến tàu đêm. Chủ thể sáng tạo ở đây thể hiện qua sự tinh tế của cảm giác, qua việc dừng lại ở những thứ nhỏ như ngọn đèn con của chị Tí, tiếng trống thu không. Một người viết khác có thể thấy phố huyện ấy chẳng có gì để kể; Thạch Lam thấy cả một kiếp sống mỏi mòn và một niềm mong đợi mơ hồ.
Kim Lân. Vợ nhặt lấy bối cảnh nạn đói năm 1945, nhưng câu chuyện không dừng ở cái chết. Tràng nhặt được vợ giữa lúc người chết như ngả rạ, bà cụ Tứ nói về ngày mai, nồi cháo cám thành bữa cơm đón dâu. Kim Lân chọn nhìn vào khát vọng sống và tình người. Ba ví dụ cho thấy cùng là nhà văn hiện thực hay gần với hiện thực, mỗi người vẫn mang một vị trí chủ thể riêng, và vị trí ấy in dấu lên toàn bộ tác phẩm.
Đưa khái niệm nhà văn vào bài nghị luận
Khái niệm này thường xuất hiện ở phần giải thích nhận định hoặc ở đoạn bàn luận mở rộng. Dưới đây là vài câu dẫn mẫu tự viết, bạn sửa theo tác phẩm mình chọn:
- Mở phần lý luận: “Nhà văn không chép lại đời sống mà tái tạo nó qua cái nhìn của một chủ thể; vì thế cùng một hiện thực, mỗi trang văn lại mang một gương mặt riêng.”
- Nối sang dẫn chứng: “Cái nhìn ấy hiện rõ khi Kim Lân đặt chuyện nhặt vợ vào giữa nạn đói: điều ông muốn nói không phải cái đói, mà là sức sống không chịu tắt của con người.”
- Bàn luận mở rộng: “Tiểu sử giúp ta hiểu vì sao nhà văn chọn đề tài ấy, nhưng giá trị tác phẩm phải được chứng minh bằng chính trang viết.”
- Kết đoạn: “Như vậy, đọc một tác phẩm cũng là gặp gỡ một con người đã nhìn đời bằng đôi mắt khác ta, và nhờ họ ta thấy thêm điều mình chưa từng thấy.”
Chỗ đặt hợp lý nhất là ngay sau khi giải thích các từ khóa của đề, trước khi đi vào luận điểm chứng minh. Đừng mở bài bằng một đoạn định nghĩa nhà văn dài; ba đến bốn câu là đủ, phần còn lại dành cho phân tích tác phẩm.
Những hiểu lầm hay gặp
Đồng nhất nhà văn với nhân vật. Hộ trong Đời thừa có nhiều nét gần Nam Cao, nhưng Hộ vẫn là nhân vật hư cấu. Suy ra đời tư Nam Cao từ việc Hộ có lúc say rượu, nặng lời với Từ là sai về phương pháp. Bạn chỉ nên nói nhân vật mang nhiều trăn trở của chính nhà văn về nghề viết.
Coi nhà văn là người ghi chép trung thành. Ngay cả kí và phóng sự cũng có lựa chọn, sắp xếp và giọng riêng. Nói nhà văn “phản ánh hiện thực” thì cần nói thêm phản ánh qua lăng kính nào.
Coi tài năng là bẩm sinh tuyệt đối. Tài năng có phần thiên bẩm, nhưng không có vốn sống và lao động thì tài năng không thành tác phẩm. Bài thi nhấn một chiều dễ bị coi là phiến diện.
Khen chung chung. Viết “nhà văn có tài năng và tâm huyết” mà không chỉ ra tài năng nằm ở chi tiết nào thì câu văn trống rỗng. Mỗi nhận xét về nhà văn nên kèm một dẫn chứng trên trang viết.
Câu hỏi ôn tập
Tự trả lời các câu dưới đây bằng vài dòng, rồi đối chiếu với các mục trên. Nếu câu nào phải đọc lại nhiều lần, đó là chỗ cần ôn kỹ.
- Vì sao lý luận văn học gọi nhà văn là “chủ thể sáng tạo”? Hãy giải thích từ “chủ thể” bằng lời của bạn.
- Phân biệt ba tư cách: con người đời thường, người nghệ sĩ, hình tượng tác giả trên trang. Lấy một ví dụ cho mỗi tư cách.
- Cùng viết về người nông dân, Nam Cao và Kim Lân khác nhau ở cái nhìn nào? Chỉ ra bằng một chi tiết của mỗi tác phẩm.
- Viết một câu dẫn lý luận về vai trò của nhà văn để mở luận điểm phân tích Hai đứa trẻ.
- Tìm một ví dụ cho thấy tiểu sử giúp hiểu tác phẩm, và một ví dụ cho thấy dựa vào tiểu sử dễ suy diễn sai.
Khi tự trả lời, hãy viết thành câu hoàn chỉnh thay vì gạch đầu dòng. Thói quen này giúp bạn có sẵn câu văn để đưa vào bài thi, không phải nghĩ lại từ đầu trong phòng thi.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thơ có được gọi là nhà văn trong lý luận văn học không?
Có. Trong lý luận văn học, nhà văn là cách gọi chung cho người sáng tác văn chương, gồm nhà thơ, người viết truyện, viết kịch, viết kí. Khi cần phân biệt thể loại thì mới dùng riêng chữ nhà thơ, nhà viết kịch.
Có cần thuộc tiểu sử nhà văn để làm bài nghị luận không?
Cần nắm những nét chính liên quan trực tiếp đến tác phẩm như hoàn cảnh sáng tác, đề tài quen thuộc, phong cách. Không cần kể dài ngày sinh, quê quán nếu chúng không giúp lý giải điều bạn đang phân tích.
Chủ thể sáng tạo khác người kể chuyện thế nào?
Chủ thể sáng tạo là nhà văn, người làm ra toàn bộ tác phẩm. Người kể chuyện là một thành phần bên trong tác phẩm do nhà văn tạo ra, có thể xưng ngôi thứ nhất và có quan điểm khác nhà văn.
Viết về nhà văn trong bài thi bao nhiêu là đủ?
Ở phần mở bài, một hai câu giới thiệu nhà văn và nét phong cách nổi bật là đủ. Ở phần đánh giá, có thể quay lại nhà văn để nói về đóng góp và tấm lòng, nhưng luôn gắn với dẫn chứng đã phân tích.
Có nên nhận xét điểm yếu của nhà văn trong bài làm không?
Có thể nêu giới hạn một cách khách quan khi đề yêu cầu bàn luận, ví dụ giới hạn của một cách nhìn trong hoàn cảnh lịch sử. Tránh lời chê bai cảm tính; giọng nên là phân tích, có dẫn chứng và có lý do.