Nội dung của tác phẩm văn học là những gì nhà văn nói về đời sống: đề tài, chủ đề, tư tưởng, cảm hứng; hình thức là cách nói ra điều đó: ngôn từ, kết cấu, thể loại, cách kể. Hai mặt này không đứng cạnh nhau như hai món đồ, mà hình thức chính là nơi nội dung tồn tại, nên đổi hình thức là nội dung đổi theo.
Khi làm bài, bạn dùng cặp khái niệm này để giải thích vì sao một chi tiết, một nhịp câu, một kiểu kết thúc lại có nghĩa, chứ không phải để chia bài viết thành hai nửa "nội dung" rồi "nghệ thuật" tách rời. Bài này đi từ định nghĩa, bảng yếu tố, quan hệ giữa hai mặt, ba ví dụ từ tác phẩm quen thuộc, tới câu dẫn mẫu và các lỗi hay gặp.
Nội dung và hình thức là gì: nói dễ hiểu rồi nói theo giáo trình
Hình dung một câu chuyện kể lại cho bạn bè nghe. Chuyện đó kể về ai, xảy ra ở đâu, người kể muốn gửi gắm điều gì: phần ấy là nội dung. Người kể bắt đầu từ đâu, giấu chi tiết nào tới cuối mới nói, dùng giọng đùa hay giọng nghiêm, kể ngắn hay kể dài: phần ấy là hình thức. Cùng một chuyện, hai người kể khác nhau thì người nghe nhận về hai cảm giác khác nhau, và đôi khi hai ý nghĩa khác nhau.
Theo cách trình bày trong giáo trình lý luận văn học và sách Ngữ văn phổ thông, nội dung là hiện thực đời sống đã được nhà văn nhận thức, cảm nhận và đánh giá, kết tinh thành đề tài, chủ đề, tư tưởng và cảm hứng nghệ thuật. Hình thức là toàn bộ phương tiện, cách thức tổ chức để nội dung ấy hiện ra: ngôn từ, hình tượng, kết cấu, thể loại, giọng điệu, điểm nhìn trần thuật. Nói gọn: nội dung là cái được biểu hiện, hình thức là cái biểu hiện.
Điều cần nhớ ngay từ đầu: hình thức trong văn học không phải "vỏ bọc" có thể lột ra để lấy phần ruột. Một bài thơ kể lại bằng văn xuôi thì không còn là bài thơ ấy nữa, vì nhịp, vần, chỗ ngắt dòng đã mang một phần ý nghĩa. Đây là lý do lý luận văn học nói nội dung và hình thức thống nhất, và cũng là lý do bài phân tích tốt luôn đi qua hình thức để chạm vào nội dung.
Bảng yếu tố: cái gì thuộc nội dung, cái gì thuộc hình thức
Khi đọc đề hoặc lập dàn ý, bạn hay lúng túng không biết một yếu tố nên xếp vào đâu. Bảng dưới gom những yếu tố thường gặp, kèm câu hỏi tự đặt để nhận ra yếu tố đó trong văn bản.
| Yếu tố | Thuộc mặt | Câu hỏi tự đặt khi đọc |
|---|---|---|
| Đề tài | Nội dung | Tác phẩm viết về phạm vi đời sống nào, lớp người nào? |
| Chủ đề | Nội dung | Vấn đề trung tâm nhà văn đặt ra là gì? |
| Tư tưởng | Nội dung | Nhà văn nhận thức, đánh giá vấn đề ấy ra sao, muốn người đọc nghĩ gì? |
| Cảm hứng nghệ thuật | Nội dung | Trạng thái tình cảm nào thấm suốt tác phẩm: xót thương, ngợi ca, mỉa mai? |
| Ngôn từ | Hình thức | Chữ nào được chọn, câu dài hay ngắn, giọng nào vang lên? |
| Kết cấu | Hình thức | Các phần được sắp theo trình tự nào, mở và kết ra sao? |
| Thể loại | Hình thức | Thơ, truyện, kịch hay kí, và thể loại ấy cho phép nói điều gì? |
| Điểm nhìn, người kể | Hình thức | Ai kể, kể từ chỗ đứng nào, biết đến đâu? |
Có những yếu tố nằm ở chỗ giao nhau. Nhân vật vừa là con người được phản ánh (nội dung) vừa là một hình tượng được dựng bằng chi tiết, lời nói, hành động (hình thức). Chi tiết nghệ thuật cũng vậy. Khi gặp những yếu tố này, bạn không cần cố xếp vào một ô, mà nên chỉ ra chúng đang nối hai mặt với nhau như thế nào.
Quan hệ giữa hai mặt: bốn ý cần nắm để giải thích
Nội dung quy định hình thức. Nhà văn muốn nói một điều phức tạp, nhiều tầng thì phải tìm cách kể phức tạp hơn. Một tâm trạng buồn mênh mang, không rõ nguyên do khó hợp với nhịp câu dồn dập; một tiếng cười châm biếm khó hợp với giọng trang nghiêm tuyệt đối. Vì thế khi phân tích, bạn có thể hỏi: điều nhà văn muốn nói đã đòi hỏi cách viết này như thế nào?
Hình thức có sức tác động trở lại nội dung. Hình thức không thụ động. Thể thơ, vần, nhịp làm nảy ra những liên tưởng mà ban đầu người viết chưa nghĩ tới; một kết cấu đảo thời gian làm người đọc nhìn sự việc bằng con mắt khác. Có ý kiến cho rằng không có nội dung nào tồn tại ngoài một hình thức cụ thể, và điều này đúng với mọi tác phẩm hay.
Hình thức có tính "mang nghĩa". Một dấu chấm lửng, một câu bỏ lửng, một khổ thơ ngắn hơn các khổ khác đều có thể là tín hiệu. Bài phân tích tốt đọc được những tín hiệu ấy thay vì chỉ gọi tên biện pháp tu từ.
Tác phẩm có giá trị khi hai mặt hài hoà. Nội dung đúng mà hình thức nhạt thì tác phẩm khó sống lâu; hình thức cầu kỳ mà nội dung mỏng thì người đọc thấy rỗng. Khi đánh giá, bạn nhìn xem hình thức có thực sự "làm việc" cho điều tác phẩm muốn nói hay không, thay vì khen chung chung là "nghệ thuật đặc sắc".
Soi vào ba tác phẩm quen thuộc
Chí Phèo của Nam Cao. Truyện mở ra bằng câu "Hắn vừa đi vừa chửi." Không giới thiệu tên tuổi, quê quán, người đọc gặp ngay một kẻ say đang chửi cả làng mà không ai đáp lời. Cách mở đầu ấy là hình thức, nhưng nó mang luôn một phần nội dung: Chí đã bị đẩy ra ngoài cộng đồng, tiếng chửi rơi vào im lặng. Lối kể không theo trình tự thời gian, quay ngược về quá khứ rồi trở lại hiện tại, cũng giúp người đọc thấy rõ quá trình một anh canh điền hiền lành bị tha hoá. Nội dung về bi kịch con người bị cự tuyệt quyền làm người cần đúng một hình thức như vậy.
Tràng giang của Huy Cận. Hai câu "Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp, / Con thuyền xuôi mái nước song song." dùng thể thơ bảy chữ có dáng cổ điển, từ Hán Việt "tràng giang", từ láy "điệp điệp", "song song". Nhịp thơ chậm, hình ảnh trải dài và lặp lại tạo cảm giác không gian mênh mông. Nỗi buồn cô đơn trước vũ trụ (nội dung) được người đọc cảm thấy trước hết qua nhạc điệu và cấu trúc câu thơ (hình thức), trước cả khi ta gọi tên nó.
Ánh trăng của Nguyễn Duy. Bài thơ năm chữ kể lại một câu chuyện theo trình tự thời gian: tuổi nhỏ, thời chiến tranh, khi về thành phố, phút mất điện gặp lại trăng. Hình thức kể chuyện bằng thơ làm cho lời nhắc nhở về lối sống thuỷ chung không thành lời răn, mà thành một trải nghiệm có thật. Khổ cuối "Trăng cứ tròn vành vạnh / kể chi người vô tình / ánh trăng im phăng phắc / đủ cho ta giật mình" khép lại bằng một cái "giật mình", tức là để người đọc tự rút ra điều cần rút ra.
Đưa cặp khái niệm vào bài thi: chỗ đặt và câu dẫn mẫu
Trong đề nghị luận văn học, khái niệm nội dung và hình thức thường xuất hiện ở ba chỗ. Bạn có thể đi theo các bước sau, mỗi bước gắn với một câu dẫn tự viết mẫu để tham khảo cách diễn đạt.
- Ở phần giải thích của đề nhận định: nêu ngắn hai khái niệm rồi chốt quan hệ. Câu mẫu: "Nội dung là điều nhà văn nói về cuộc đời, hình thức là cách điều ấy được nói ra; hai mặt gắn với nhau như một, nên đọc hình thức cũng là đọc nội dung."
- Ở từng luận điểm phân tích: đi từ dấu hiệu hình thức tới ý nghĩa. Câu mẫu: "Nhịp thơ chậm và những từ láy kéo dài không chỉ tả dòng sông, chúng làm nỗi buồn lan ra theo chiều rộng của không gian."
- Ở phần đánh giá nghệ thuật: tránh liệt kê biện pháp, hãy chỉ ra hình thức đã phục vụ nội dung ra sao. Câu mẫu: "Cách mở truyện đột ngột là lựa chọn của người kể, nhưng đồng thời là một lời kết luận về thân phận nhân vật."
- Ở phần bàn luận mở rộng: nêu ý nghĩa với người viết và người đọc. Câu mẫu: "Với người đọc, nhận ra quan hệ này giúp tránh lối đọc chỉ tóm nội dung; với người viết, đó là đòi hỏi tìm một cách nói riêng cho điều mình muốn nói."
Một lưu ý về liều lượng: phần lý luận chỉ nên chiếm vài câu ở mở bài hoặc phần giải thích. Sức nặng của bài vẫn nằm ở phân tích tác phẩm, nơi bạn chứng minh quan hệ ấy bằng chi tiết cụ thể.
Nhầm lẫn hay gặp và cách sửa
Những lỗi dưới đây xuất hiện thường xuyên trong bài làm, nhất là khi người viết thuộc khái niệm nhưng chưa dùng nó để đọc tác phẩm.
| Cách viết dễ nhầm | Vì sao chưa ổn | Hướng sửa |
|---|---|---|
| Chia thân bài thành "giá trị nội dung" và "giá trị nghệ thuật" hoàn toàn tách rời | Làm mất quan hệ thống nhất, phần nghệ thuật thành danh sách biện pháp | Lồng nhận xét hình thức vào từng luận điểm nội dung, phần cuối chỉ tổng hợp |
| Coi hình thức là "vỏ", nội dung là "ruột" | Hình ảnh này ngầm cho rằng bỏ vỏ vẫn còn ruột | Nói hình thức là nơi nội dung tồn tại |
| Gọi tên biện pháp tu từ rồi dừng | Chưa chỉ ra biện pháp ấy mang nghĩa gì | Thêm câu "nhờ đó, người đọc thấy…" |
| Xếp nhân vật hẳn vào nội dung | Nhân vật được dựng bằng phương tiện nghệ thuật | Nói nhân vật là chỗ hai mặt gặp nhau |
| Khen "hình thức mới lạ" mà không nói mới ở đâu | Lời khen không có căn cứ | Chỉ ra chỗ mới và tác dụng của nó |
Nếu chỉ sửa được một lỗi, hãy bỏ thói quen tách đôi bài viết. Khi nhận xét hình thức đi kèm ngay ý nghĩa, bài tự nhiên chặt hơn và đỡ lặp.
Câu hỏi ôn tập
Bạn thử trả lời bằng lời của mình trước khi xem lại các mục trên. Mỗi câu nên trả lời trong năm đến bảy dòng, có ít nhất một dẫn chứng.
- Vì sao nói hình thức trong văn học không phải là cái vỏ bọc bên ngoài nội dung?
- Nêu hai yếu tố vừa thuộc nội dung vừa thuộc hình thức, giải thích bằng một tác phẩm đã học.
- Câu mở đầu truyện Chí Phèo cho thấy quan hệ nội dung và hình thức như thế nào?
- Chọn một bài thơ đã học, chỉ ra một dấu hiệu nhịp điệu và nói nó mang nghĩa gì.
- Viết đoạn khoảng mười câu bàn về ý kiến: tác phẩm chỉ có giá trị khi nội dung và hình thức hài hoà.
- Khi đánh giá nghệ thuật một tác phẩm, làm thế nào để tránh liệt kê biện pháp tu từ?
Sau khi trả lời, đối chiếu xem bạn đã đi từ dấu hiệu hình thức tới ý nghĩa chưa. Đó là thao tác cốt lõi mà cặp khái niệm này đòi hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Nội dung và hình thức tác phẩm văn học học ở lớp mấy?
Trong chương trình phổ thông, các khái niệm này được giới thiệu ở phần lý luận văn học lớp 10 và được dùng lại suốt các năm sau khi đọc hiểu và làm nghị luận. Ở bậc đại học, chúng được học kỹ hơn trong giáo trình lý luận văn học.
Thể loại thuộc nội dung hay hình thức?
Thể loại được xếp vào hình thức, vì đó là cách tổ chức tác phẩm theo những quy ước nhất định. Tuy vậy, mỗi thể loại thuận cho một kiểu nội dung, nên khi phân tích bạn vẫn nên nói thể loại ấy giúp nhà văn nói điều gì.
Có tác phẩm nào hình thức hay mà nội dung yếu không?
Có những sáng tác chú ý nhiều vào câu chữ mà điều muốn nói còn mỏng. Khi viết bài, bạn không cần chấm điểm nhà văn, chỉ cần nhận xét mức độ hài hoà giữa hai mặt bằng dẫn chứng cụ thể.
Viết mở bài bằng lý luận nội dung hình thức có bị coi là dài dòng không?
Không, nếu bạn chỉ dùng hai đến ba câu và nối ngay vào tác phẩm. Dài dòng xảy ra khi phần lý luận kéo thành cả đoạn mà không dẫn tới vấn đề đề bài hỏi.
Nhân vật thuộc nội dung hay hình thức?
Nhân vật là chỗ hai mặt gặp nhau. Về nội dung, đó là con người và số phận được phản ánh; về hình thức, đó là hình tượng dựng bằng chi tiết ngoại hình, hành động, lời nói, nội tâm và điểm nhìn kể chuyện.
Làm sao nhận ra hình thức đang mang nghĩa trong một đoạn văn?
Bạn để ý những chỗ khác thường: câu ngắn bất ngờ, từ lặp lại, trật tự kể bị đảo, khổ thơ lệch nhịp. Mỗi chỗ khác thường thường là nơi người viết muốn nhấn, và đó là chỗ đáng phân tích.