Cốt truyện là toàn bộ chuỗi sự kiện của câu chuyện; tình huống truyện là một hoàn cảnh, một sự kiện đặc biệt mà nhà văn đặt nhân vật vào để tính cách và ý nghĩa tác phẩm bộc lộ rõ nhất; xung đột là sự đối lập, va chạm giữa các lực lượng, các khát vọng hay các cách nhìn trong tác phẩm. Ba khái niệm liên quan chặt chẽ nhưng trả lời ba câu hỏi khác nhau: chuyện gì diễn ra, nhân vật bị đặt vào thế nào, và cái gì đang đối chọi với cái gì.
Học sinh hay viết “tình huống truyện” khi muốn nói cốt truyện, hoặc gọi mọi mâu thuẫn là tình huống. Lẫn thuật ngữ làm bài lý luận mất chính xác, nhất là ở đề có nhận định. Bài dưới đây đặt ba khái niệm cạnh nhau trong một bảng, rồi soi lần lượt vào ba tác phẩm quen thuộc để bạn thấy mỗi khái niệm “nằm” ở đâu trong cùng một văn bản.
Ba khái niệm, ba câu hỏi khác nhau
Cốt truyện có độ dài: nó trải từ sự kiện đầu đến sự kiện cuối, gồm cả những sự kiện quan trọng lẫn sự kiện phụ. Tình huống thì có tính tập trung: đó là một điểm, một “cái tình thế” nảy sinh trong cốt truyện, thường bất ngờ hoặc nghịch lý, buộc nhân vật phải phản ứng. Xung đột thì có tính đối lập: muốn có xung đột phải có ít nhất hai phía, có thể là hai người, hai nhóm người, hai khát vọng trong cùng một con người, hay con người với hoàn cảnh.
Đặt ba câu hỏi để nhận ra từng khái niệm. Hỏi “chuyện gì xảy ra, theo trình tự nào” là đang hỏi về cốt truyện. Hỏi “nhà văn đặt nhân vật vào hoàn cảnh nào khiến họ bộc lộ rõ nhất” là đang hỏi về tình huống. Hỏi “điều gì đang chống lại điều gì” là đang hỏi về xung đột. Một văn bản trả lời được cả ba, nhưng câu trả lời khác nhau.
Tình huống truyện là thuật ngữ được dùng rất nhiều khi bàn truyện ngắn, vì truyện ngắn dung lượng nhỏ, không đủ chỗ để nhân vật bộc lộ qua cả một đời người như tiểu thuyết. Nhà văn truyện ngắn phải chọn một “lát cắt” đặc biệt, và chọn trúng hay không là chỗ thể hiện tài năng. Có ý kiến coi tình huống là “hạt nhân” của truyện ngắn; cách nói này hợp lý với nhiều tác phẩm, nhưng cũng có những truyện ngắn tâm trạng mà tình huống rất mờ.
Bảng so sánh ba khái niệm
Bảng dưới đây tách ba khái niệm theo các tiêu chí mà đề thi hay xoáy vào.
| Tiêu chí | Cốt truyện | Tình huống truyện | Xung đột |
|---|---|---|---|
| Bản chất | Chuỗi sự kiện có nhân quả | Một hoàn cảnh, sự kiện đặc biệt | Sự đối lập, va chạm giữa các phía |
| Phạm vi | Toàn bộ câu chuyện | Một điểm hoặc một đoạn then chốt | Có thể xuyên suốt hoặc cục bộ |
| Câu hỏi nhận diện | Chuyện gì xảy ra, theo thứ tự nào | Nhân vật bị đặt vào thế nào | Cái gì chống lại cái gì |
| Chức năng chính | Tạo khung và sức cuốn hút | Làm bật tính cách và tư tưởng | Tạo động lực, kịch tính |
| Thể loại hay dùng thuật ngữ | Mọi tác phẩm tự sự | Truyện ngắn | Kịch, truyện có nhiều va chạm |
| Câu sai hay gặp | “Truyện có tình huống dài” | “Tình huống là toàn bộ câu chuyện” | “Xung đột là tình huống” |
Có một cách nhớ: cốt truyện là con đường, tình huống là khúc ngoặt nguy hiểm trên đường, xung đột là hai lực kéo khiến khúc ngoặt ấy trở nên căng thẳng. Hình ảnh này không phải định nghĩa, chỉ là móc nhớ khi ôn.
Soi vào Vợ nhặt và Làng
Cốt truyện “Vợ nhặt” của Kim Lân khá ngắn: Tràng, người dân ngụ cư nghèo, gặp một người đàn bà đói hai lần, đưa thị về làm vợ; bà cụ Tứ, mẹ Tràng, đón nhận nàng dâu; sáng hôm sau cả nhà ăn bữa cháo cám và nghe tiếng trống thúc thuế. Tình huống truyện nằm ở chính chuyện “nhặt” vợ: giữa nạn đói năm 1945, khi người ta lo không giữ nổi mạng mình, thì một người nghèo xấu xí lại có vợ, có vợ dễ như nhặt một vật bên đường. Tình huống ấy vừa éo le vừa có chút hài hước, làm mọi người trong xóm ngạc nhiên, làm bà cụ Tứ vừa mừng vừa lo. Xung đột trong truyện không phải giữa người với người, mà giữa khát vọng sống, khát vọng có mái ấm với cái đói và cái chết đang bủa vây.
“Làng” của Kim Lân cho thấy tình huống có thể đẩy xung đột vào bên trong nhân vật. Ông Hai, người nông dân đi tản cư, luôn tự hào về làng Chợ Dầu, bỗng nghe tin làng theo giặc. Tình huống này khiến hai tình cảm vốn gắn liền trong ông, tình yêu làng và tình yêu nước, bị đặt vào thế đối đầu. Ông đi đến một quyết định đau đớn: “Làng thì yêu thật, nhưng làng theo Tây mất rồi thì phải thù.” Khi tin được cải chính, xung đột được giải toả và ông Hai lại hớn hở khoe nhà mình bị đốt như một bằng chứng làng không theo giặc.
Ở cả hai truyện, cốt truyện đơn giản, nhưng tình huống được chọn trúng nên làm bật ra những gì sâu nhất trong nhân vật. Đó là lý do đề thi về hai truyện này hầu như luôn có ý hỏi về tình huống.
Soi vào Chiếc thuyền ngoài xa
“Chiếc thuyền ngoài xa” là ví dụ thường được nhắc về tình huống nhận thức. Cốt truyện kể chuyến đi của nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng tới một vùng biển để chụp ảnh cho bộ lịch, những gì anh thấy ở đó và cuộc gặp tại chỗ làm việc của chánh án Đẩu. Tình huống nằm ở cái nghịch lý anh bắt gặp: chiếc thuyền đẹp như tranh ngoài xa, khi vào gần, lại là nơi diễn ra cảnh người chồng đánh vợ. Tình huống ấy buộc Phùng, và cả người đọc, phải thay đổi cách nhìn.
Xung đột ở đây có nhiều tầng. Ở tầng gia đình là bạo lực của người đàn ông với vợ con. Ở tầng nhận thức là sự đối lập giữa cách nhìn thiện chí nhưng đơn giản của Phùng và Đẩu với hiểu biết từng trải của người đàn bà hàng chài, người hiểu vì sao mình chưa thể rời chồng. Ở tầng tư tưởng là quan hệ giữa cái đẹp của nghệ thuật và sự thật của đời sống. Tách ra như vậy, bạn sẽ không còn gọi chung tất cả là “tình huống”.
Trong bài làm, tình huống nên được phân tích ở phần đầu (vì nó mở ra vấn đề), còn xung đột nên được bàn khi phân tích các nhân vật và tư tưởng (vì nó là nội dung của vấn đề). Cốt truyện chỉ cần tóm gọn ở mở bài hoặc đầu thân bài.
Tìm tình huống và xung đột trong một truyện chưa học
Đề thi theo chương trình mới hay dùng truyện ngắn ngoài sách giáo khoa. Khi gặp ngữ liệu lạ, bạn có thể tìm ba yếu tố theo thứ tự sau, mất khoảng năm phút trong giờ làm bài.
- Đọc một lượt, ghi ra lề ba đến năm sự kiện chính theo thứ tự xảy ra. Đây là bộ khung cốt truyện, chưa cần nhận xét gì.
- Trong các sự kiện ấy, tìm sự kiện khiến nhân vật chính bị đặt vào thế khó, thế bất thường hoặc buộc phải lựa chọn. Câu hỏi kiểm: nếu bỏ sự kiện này, nhân vật có còn cơ hội bộc lộ điều sâu nhất của mình không. Đó là tình huống.
- Hỏi tiếp: trong tình huống ấy, cái gì đang kéo nhân vật về hai phía? Có thể là hai người, có thể là mong muốn và hoàn cảnh, có thể là hai tình cảm trong cùng một trái tim. Đó là xung đột.
- Xem xung đột kết thúc ra sao: được giải quyết, bị gác lại hay để ngỏ. Cách kết thúc thường cho biết thái độ của nhà văn.
- Viết một câu nối ba yếu tố: “Trong chuỗi sự kiện…, nhà văn đặt nhân vật vào tình huống…, làm bật lên xung đột giữa… và…”. Câu này dùng được ngay ở mở đầu thân bài.
Quy trình này cũng giúp bạn tránh một lỗi hay gặp với ngữ liệu lạ: thấy chuyện gì đặc biệt là gọi ngay là tình huống. Bước kiểm thứ hai mới là chỗ quyết định, vì tình huống phải gắn với việc nhân vật bộc lộ, không chỉ là một chuyện lạ xảy ra.
Viết đúng thuật ngữ trong bài thi
Các câu mẫu dưới đây tự viết, cho thấy ba thuật ngữ đứng đúng chỗ trong cùng một bài.
- Về cốt truyện: “Cốt truyện ‘Vợ nhặt’ không có biến cố dồn dập; câu chuyện chỉ diễn ra trong khoảng một buổi chiều đến sáng hôm sau.”
- Về tình huống: “Nhà văn đặt nhân vật vào một tình huống nghịch lý: giữa lúc cái chết đến gần, con người lại tìm đến nhau để dựng một mái nhà.”
- Về xung đột: “Xung đột của truyện không nằm giữa các nhân vật mà giữa khát vọng sống với hoàn cảnh nghiệt ngã đang đe doạ sự sống ấy.”
- Về quan hệ giữa ba yếu tố: “Tình huống là điểm nút của cốt truyện, nơi xung đột hiện ra rõ nhất và nhân vật buộc phải bộc lộ mình.”
Dàn ý ngắn cho đoạn phân tích tình huống: gọi tên tình huống trong một câu → chỉ ra cái bất thường, nghịch lý của nó → nêu phản ứng của các nhân vật trước tình huống → rút ra ý nghĩa: tình huống làm bật điều gì về con người và về tư tưởng nhà văn. Mỗi bước nên có ít nhất một chi tiết từ văn bản đi kèm.
Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập
Một số lỗi dùng thuật ngữ thường thấy:
- Gọi toàn bộ câu chuyện là tình huống, khiến phần phân tích tình huống thành phần tóm tắt.
- Coi tình huống chỉ là sự kiện bên ngoài. Có những tình huống tâm trạng hoặc nhận thức, như phát hiện nghịch lý của Phùng.
- Cho rằng truyện nào cũng có xung đột gay gắt giữa người với người. Xung đột có thể là giữa con người với hoàn cảnh, hoặc trong chính một con người.
- Chia tình huống thành “tình huống hành động, tâm trạng, nhận thức” rồi áp nhãn mà không giải thích vì sao.
Câu hỏi ôn tập: (1) Nêu ba câu hỏi giúp phân biệt cốt truyện, tình huống và xung đột. (2) Chỉ ra tình huống và xung đột trong “Làng”. (3) Xung đột trong “Vợ nhặt” có phải là xung đột giữa các nhân vật không, vì sao? (4) Vì sao thuật ngữ tình huống hay gắn với truyện ngắn hơn tiểu thuyết? (5) Viết một câu nêu quan hệ giữa tình huống và xung đột trong “Chiếc thuyền ngoài xa”.
Câu hỏi thường gặp
Một truyện ngắn có thể có nhiều tình huống không?
Có. Nhiều truyện có một tình huống chính và vài tình huống phụ, hoặc một chuỗi tình huống nối nhau. Khi làm bài, nên xác định tình huống chính, tức tình huống chi phối ý nghĩa toàn truyện, rồi mới nhắc các tình huống phụ nếu cần.
Xung đột có bắt buộc phải được giải quyết ở cuối truyện không?
Không. Có truyện giải quyết xung đột rõ ràng, có truyện để xung đột còn ngỏ để người đọc suy ngẫm. Ở “Chiếc thuyền ngoài xa”, những vấn đề về bạo lực gia đình và đời sống hàng chài không được giải quyết, nhưng nhận thức của nhân vật đã thay đổi.
Tình huống truyện có phải luôn là sự kiện bất ngờ không?
Thường có yếu tố bất ngờ hoặc nghịch lý, vì đó là cách làm bật nhân vật. Nhưng điều quyết định không phải độ bất ngờ mà khả năng của tình huống trong việc khiến nhân vật bộc lộ bản chất và làm hiện ra tư tưởng tác phẩm.
Trong kịch thì xung đột và tình huống khác nhau thế nào?
Kịch đặt xung đột lên hàng đầu, vì hành động kịch được đẩy đi bởi va chạm giữa các nhân vật hoặc các quan niệm. Tình huống trong kịch thường là những cảnh then chốt nơi xung đột bùng lên. Khi bàn kịch, thuật ngữ xung đột được dùng nhiều hơn tình huống.
Có nên trích ý kiến của nhà văn về tình huống truyện vào bài không?
Chỉ nên trích khi bạn chắc chắn về câu chữ và người nói. Nếu không chắc, hãy diễn đạt ý bằng lời của mình hoặc viết “có ý kiến cho rằng”. Một câu trích sai tên người nói gây mất điểm và mất lòng tin của người chấm nhiều hơn là không trích.