LyLuan.comLý Luận
Nhà văn và quá trình sáng tạo

Phong cách nghệ thuật là gì: khái niệm, biểu hiện và cách đưa vào bài nghị luận

Phong cách nghệ thuật là những nét độc đáo, ổn định của một nhà văn lặp lại qua nhiều tác phẩm. Định nghĩa, phương diện biểu hiện, bảng phân biệt và câu dẫn khi thi.

A Vietnamese literature teacher seen from behind writing on a green board in a quiet classroom, rows of empty desks, soft late afternoon light, indigo and gold tones

Phong cách nghệ thuật là tổng thể những nét độc đáo, ổn định và thống nhất trong cách nhìn đời và cách biểu hiện của một nhà văn, lặp lại qua nhiều tác phẩm và giúp người đọc nhận ra họ giữa nhiều người viết khác. Nói gọn, phong cách là chữ ký của nhà văn trên toàn bộ sự nghiệp.

Khái niệm này xuất hiện trong hầu hết đề nghị luận: từ câu mở bài “nhà văn có phong cách độc đáo” đến những đề học sinh giỏi bàn riêng về phong cách. Bài này giải thích định nghĩa, hai đặc điểm cốt lõi, các phương diện biểu hiện, phân biệt với những khái niệm dễ nhầm, rồi chỉ cách đưa vào bài viết sao cho có dẫn chứng chứ không thành câu sáo.

Phong cách nghệ thuật là gì

Hãy bắt đầu từ một trải nghiệm quen: đọc một đoạn văn không ghi tên tác giả mà bạn vẫn đoán đúng là Nguyễn Tuân. Thứ giúp bạn đoán chính là phong cách: lối dùng chữ lạ, câu văn dài nhiều tầng, cái nhìn say mê cái đẹp tài hoa. Phong cách không nằm ở một câu riêng lẻ mà ở sự lặp lại có hệ thống của những đặc điểm như vậy.

Định nghĩa thường gặp trong giáo trình: phong cách nghệ thuật là sự thống nhất của những đặc điểm độc đáo trong nội dung và hình thức sáng tác của một nhà văn, thể hiện quan niệm và cá tính sáng tạo của họ, được biểu hiện ổn định qua nhiều tác phẩm. Ba ý trong định nghĩa cần bóc tách: độc đáo (khác người), ổn định (lặp lại), thống nhất (nội dung và hình thức đi cùng nhau).

Nhà văn Pháp thế kỷ XVIII Buffon có một câu nổi tiếng thường được dịch là “Phong cách chính là người”. Câu này hay được dùng để mở phần lý luận về phong cách. Khi dùng, bạn nên giải thích rằng phong cách không phải lớp trang trí bên ngoài mà là dấu ấn của cả một con người: cách nghĩ, cách cảm, cách sống với chữ. Một số tài liệu dịch là “Văn là người”; hai cách dịch đều chỉ cùng một ý.

Phong cách không phải nhà văn nào cũng có. Người viết chỉ lặp lại khuôn mẫu chung của thời đại thì có tác phẩm nhưng chưa có phong cách. Vì vậy, khi đề thi nói “nhà văn lớn là người có phong cách”, đó là một nhận định có tính đánh giá, không phải mô tả chung cho mọi người cầm bút.

Hai đặc điểm cốt lõi và hai đặc điểm đi kèm

Tính độc đáo. Phong cách là cái riêng, không trộn lẫn. Nguyễn Khuyến viết về mùa thu bằng cảnh làng quê đồng bằng Bắc Bộ với ao, ngõ trúc, thuyền câu, khác hẳn mùa thu ước lệ trong nhiều bài thơ cổ với lá ngô đồng, rượu cúc. Cái riêng ấy là thứ đầu tiên người đọc nhận ra.

Tính ổn định. Cái riêng phải lặp lại qua nhiều tác phẩm. Một bài viết lạ một lần chưa đủ gọi là phong cách. Chùm ba bài thơ thu của Nguyễn Khuyến cùng mang không gian làng quê tĩnh lặng và nỗi buồn kín đáo của nhà nho ẩn dật, đó là sự ổn định.

Tính thống nhất trong đa dạng. Phong cách vẫn cho phép nhà văn đổi mới qua từng tác phẩm và từng chặng. Nguyễn Tuân trước và sau năm 1945 viết về những đối tượng khác nhau, nhưng sự tài hoa, uyên bác và say mê cái đẹp vẫn xuyên suốt.

Mang dấu ấn thời đại và dân tộc. Phong cách cá nhân không mọc lên trong khoảng trống. Thơ Xuân Diệu mang dấu ấn của ý thức cá nhân thời Thơ mới; truyện Thạch Lam mang không khí của văn xuôi lãng mạn những năm 1930. Bàn luận chín chắn cần nói được cả mối liên hệ này.

Phong cách hiện ra ở những phương diện nào

Khi phân tích phong cách, bạn có thể đi lần lượt các phương diện dưới đây. Cột thứ hai là câu hỏi nên tự đặt ra khi đọc.

Phương diệnCâu hỏi khi đọcVí dụ
Đề tài, đối tượngNhà văn hay viết về ai, về cảnh nào?Kim Lân gắn bó với nông thôn và người nông dân
Cảm hứng chủ đạoTrạng thái tình cảm nào bao trùm?Thạch Lam: xót thương, nâng niu những kiếp người nhỏ bé
Nhân vật, hình tượngKiểu người nào trở đi trở lại?Nguyễn Tuân: con người tài hoa, nghệ sĩ
Giọng điệuGiọng kể, giọng thơ mang sắc thái gì?Nam Cao: giọng lạnh lùng bề ngoài mà day dứt bên trong
Ngôn từ, câu vănChữ dùng, nhịp câu có gì riêng?Nguyễn Khuyến: chữ thuần Việt, giản dị, giàu sức gợi
Kết cấuTác phẩm được tổ chức theo cách nào?Thạch Lam: truyện không có cốt truyện nhiều biến cố

Không cần đi đủ sáu phương diện cho mọi tác giả. Chọn hai ba phương diện nổi bật nhất, phân tích kỹ bằng dẫn chứng, sẽ thuyết phục hơn một danh sách đủ nhưng nông.

Phong cách hình thành từ đâu

Từ cá tính sáng tạo. Đây là cái gốc bên trong: cách nhìn, cách cảm riêng của nhà văn. Không có cá tính thì chỉ có sự lặp lại khuôn mẫu chung. Cá tính ở đây là cá tính trên trang viết, không phải tính tình ngoài đời.

Từ vốn sống. Vùng đời sống nhà văn gắn bó lâu dài để lại dấu vết trên đề tài, nhân vật, ngôn ngữ. Kim Lân gắn bó với làng quê nên lời văn của ông mang đậm khẩu ngữ nông thôn; Tô Hoài sống và đi nhiều ở miền núi nên trang văn về Tây Bắc dày đặc chi tiết phong tục.

Từ truyền thống văn học. Không ai viết từ con số không. Nguyễn Khuyến là nhà nho, thơ ông mang khuôn thơ Đường luật nhưng chất liệu lại là làng quê Việt; chính sự gặp gỡ giữa khuôn cũ và chất liệu mới tạo nên cái riêng.

Từ thời đại. Mỗi thời đặt ra những câu hỏi khác nhau cho người cầm bút. Phong trào Thơ mới gắn với sự thức tỉnh của ý thức cá nhân, nên phong cách của các nhà thơ thời ấy đều mang ít nhiều nỗi cô đơn, khát khao giao cảm.

Từ lao động nghề nghiệp. Phong cách không tự đến. Nó được rèn qua nhiều năm viết, sửa, đọc. Khi bàn luận, nhấn vào yếu tố này giúp bạn tránh cách hiểu phong cách là “trời cho”, một cách hiểu dễ bị coi là phiến diện.

Phân biệt phong cách nghệ thuật với các khái niệm dễ nhầm

Đề thi và bài làm hay đánh đồng những khái niệm sau. Bảng giúp bạn tách bạch:

Khái niệmNghĩaKhác phong cách nghệ thuật ở đâu
Phong cách ngôn ngữKiểu sử dụng ngôn ngữ theo lĩnh vực giao tiếp (sinh hoạt, báo chí, nghệ thuật...)Thuộc môn tiếng Việt, nói về loại văn bản, không nói về cá nhân nhà văn
Cá tính sáng tạoNét riêng trong cách nhìn, cách cảm của nhà vănLà cái gốc; phong cách là hệ thống ổn định hình thành từ cái gốc đó
Phong cách thời đạiNhững nét chung của văn học một giai đoạnLà cái chung của nhiều người, phong cách nghệ thuật là cái riêng của một người
Trào lưu, trường pháiNhóm nhà văn cùng quan niệm và phương phápMột trào lưu chứa nhiều phong cách khác nhau
Bút phápCách thức, thủ pháp miêu tả cụ thểLà một phương diện của phong cách, không phải toàn bộ

Mẹo nhớ nhanh: phong cách ngôn ngữ hỏi “văn bản này thuộc loại giao tiếp nào”, còn phong cách nghệ thuật hỏi “trang văn này là của ai”. Nhầm hai câu hỏi này là lạc đề ngay từ phần giải thích.

Đưa khái niệm phong cách vào bài nghị luận

Phong cách có thể xuất hiện ở ba vị trí trong bài. Mỗi vị trí cần một độ dài và một cách viết khác nhau:

  1. Mở bài: một câu gọi tên nét phong cách gắn với vấn đề của đề. Ví dụ tự viết: “Nguyễn Khuyến là nhà thơ của làng cảnh Việt Nam, và mùa thu trong thơ ông là mùa thu của ao chuôm, ngõ trúc.”
  2. Thân bài, phần nghệ thuật: chỉ ra phương diện phong cách hiện rõ trong đoạn đang phân tích, kèm dẫn chứng. Ví dụ với Thu điếu, câu “Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, / Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo” cho thấy chữ thuần Việt, cảnh nhỏ, tĩnh và trong.
  3. Phần đánh giá: khái quát tác phẩm như một biểu hiện tiêu biểu của phong cách, nối với các tác phẩm khác của tác giả để thấy tính ổn định.
  4. Đề lý luận chuyên về phong cách: giải thích khái niệm theo ba ý độc đáo, ổn định, thống nhất; chứng minh qua một hai tác giả; bàn luận về mối quan hệ giữa phong cách và thời đại, giữa phong cách và người đọc.

Điều quan trọng nhất là gắn mọi nhận xét về phong cách với chi tiết cụ thể. Một câu “phong cách độc đáo” không kèm dẫn chứng là câu sáo; một câu chỉ ra chữ “tẻo teo” làm cảnh nhỏ lại đến mức nào mới là phân tích phong cách.

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Một số nhầm lẫn thường thấy khi viết về phong cách:

  • Gọi mọi nét nghệ thuật là phong cách: một biện pháp tu từ dùng một lần chưa phải phong cách.
  • Dùng phong cách như lời khen chung chung, không chỉ ra phương diện nào.
  • Đánh đồng phong cách nghệ thuật với phong cách ngôn ngữ nghệ thuật.
  • Nghĩ phong cách là bất biến, quên rằng nhà văn có thể thay đổi qua các chặng.
  • Câu hỏi ôn 1: Vì sao một bài thơ lạ chưa đủ để nói tác giả có phong cách?
  • Câu hỏi ôn 2: Chọn một nhà văn trong chương trình, nêu ba phương diện phong cách nổi bật, mỗi phương diện một dẫn chứng.
  • Câu hỏi ôn 3: Giải thích câu “Phong cách chính là người” bằng ví dụ của một tác giả Việt Nam.

Nếu bạn trả lời được câu hỏi thứ hai cho ba nhà văn khác nhau, bạn đã có một sổ tay phong cách đủ dùng cho phần lớn đề thi.

Câu hỏi thường gặp

Phong cách nghệ thuật và phong cách ngôn ngữ nghệ thuật khác nhau thế nào?

Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật là một loại phong cách chức năng của tiếng Việt, chung cho mọi văn bản văn chương. Phong cách nghệ thuật là nét riêng của một nhà văn cụ thể, giúp phân biệt người này với người khác.

Câu Phong cách chính là người là của ai?

Câu này thường được gán cho Buffon, nhà tự nhiên học và nhà văn Pháp thế kỷ XVIII, trong một bài diễn từ về phong cách. Bản dịch tiếng Việt có lúc ghi là Văn là người, cùng chung một ý.

Một nhà văn có thể có nhiều phong cách không?

Một nhà văn có thể thay đổi qua các chặng sáng tác, nhưng giới nghiên cứu thường nói về một phong cách thống nhất trong sự đa dạng. Khi phân tích, nên ghi rõ đang nói về chặng nào.

Mở bài có bắt buộc nhắc phong cách tác giả không?

Không bắt buộc. Chỉ nên nhắc khi nét phong cách liên quan đến vấn đề đề bài hỏi. Nhắc lan man một nét không dùng đến ở thân bài sẽ làm mở bài nặng mà không thêm gì.

Học sinh nên học phong cách những tác giả nào?

Nên ưu tiên các tác giả có tác phẩm trong chương trình và hay ra đề như Nguyễn Du, Nguyễn Khuyến, Xuân Diệu, Nguyễn Tuân, Thạch Lam, Nam Cao, Tô Hoài, Kim Lân. Với mỗi người, nắm ba nét chính kèm dẫn chứng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138