LyLuan.comLý Luận
Nhà văn và quá trình sáng tạo

Quá trình sáng tạo văn học: từ tích luỹ, thai nghén đến viết và sửa

Quá trình sáng tạo văn học đi qua tích luỹ, thai nghén ý đồ, viết và sửa. Mỗi chặng để lại dấu vết gì, ví dụ Kim Lân, Tô Hoài, Quang Dũng và cách dùng hoàn cảnh sáng tác.

An older Vietnamese man seen from behind at a wooden home desk, crossing out lines on blank sheets of paper with a fountain pen, side angle, dim lamp

Quá trình sáng tạo văn học là chặng đường từ khi nhà văn tích luỹ vốn sống, nảy ra ý đồ, đến khi viết và sửa thành một tác phẩm hoàn chỉnh; giáo trình thường chia thành bốn chặng: tích luỹ, thai nghén, viết, hoàn thiện. Bốn chặng không tách rời cứng nhắc mà đan vào nhau, có khi kéo dài nhiều năm.

Hiểu quá trình này giúp bạn dùng “hoàn cảnh sáng tác” đúng cách trong bài thi: không kể lại như một mẩu tiểu sử, mà chỉ ra hoàn cảnh ấy để lại dấu vết gì trên tác phẩm. Bài đi qua từng chặng, soi vào những trường hợp có tư liệu khá rõ như Vợ nhặt, Vợ chồng A Phủ, Tây Tiến, rồi gợi ý câu dẫn và câu hỏi ôn.

Quá trình sáng tạo là gì và vì sao lý luận quan tâm

Người đọc thường chỉ gặp tác phẩm khi nó đã xong: một cuốn sách, một bài thơ in trong sách giáo khoa. Nhưng trước đó là cả một quá trình mà phần lớn diễn ra trong đầu nhà văn và trên những trang nháp không ai thấy. Lý luận văn học gọi đó là quá trình sáng tạo, và nghiên cứu nó để trả lời câu hỏi: một tác phẩm ra đời như thế nào, cái gì quyết định hình hài cuối cùng của nó.

Cách nói học thuật: quá trình sáng tạo là quá trình lao động nghệ thuật phức tạp, trong đó nhà văn chuyển hóa vốn sống và cảm xúc thành hình tượng nghệ thuật bằng ngôn từ, gồm các chặng tích luỹ, hình thành ý đồ, viết và sửa chữa. Chữ “lao động” rất quan trọng: nó nhắc rằng sáng tác không chỉ là chờ cảm hứng mà còn là công việc bền bỉ.

Đối với người học, kiến thức này có hai giá trị. Một là giúp đọc hoàn cảnh sáng tác có mục đích: biết nhà văn đã đi đâu, sống ra sao, viết lúc nào để hiểu vì sao tác phẩm mang dáng vẻ ấy. Hai là giúp viết phần bàn luận về trách nhiệm và lao động của nhà văn có cơ sở, thay vì những câu chung chung về “tâm huyết”.

Bốn chặng của quá trình sáng tạo

Bảng dưới gom bốn chặng, kèm dấu vết mà người đọc có thể tìm thấy trên tác phẩm hoặc trong tư liệu:

ChặngViệc diễn raDấu vết có thể tìm
Tích luỹSống, quan sát, đọc, ghi chép; vốn sống và vốn văn hóa dày lênChi tiết đời sống chân thực, hiểu biết chuyên sâu về một vùng đất, một nghề
Thai nghén ý đồMột sự việc, một con người gợi lên ý tưởng; nhà văn hình dung nhân vật, chủ đề, kết cấuTư liệu về bản thảo đầu, những lần đổi tên, đổi hướng
ViếtBiến ý đồ thành văn bản; nhân vật có khi phát triển ngoài dự tínhGiọng điệu, nhịp văn, sự nhất quán hay chỗ gãy của tác phẩm
Hoàn thiệnĐọc lại, sửa chữa, cắt bỏ, đổi tên; có khi in xong vẫn sửaNhững dị bản, những lần sửa nhan đề, câu chữ giữa các lần in

Trong thực tế, các chặng chồng lấn: đang viết vẫn tích luỹ, đang sửa lại nảy ra ý mới. Khi làm bài, bạn chỉ cần dùng chặng nào có tư liệu chắc chắn và liên quan đến điều mình phân tích.

Tích luỹ: khi vốn sống đi vào trang văn

Tô Hoài viết Vợ chồng A Phủ sau chuyến đi cùng bộ đội lên giải phóng Tây Bắc năm 1952. Trong thời gian ấy ông sống cùng đồng bào các dân tộc miền núi, và vốn sống ấy hiện ra trong từng trang: cảnh mùa xuân trên vùng cao, tục cướp vợ, tục trình ma, những đêm tình mùa xuân có tiếng sáo gọi bạn. Không có chặng tích luỹ ấy, Mị chỉ có thể là một nhân vật chung chung về số phận người phụ nữ bị áp bức.

Nguyễn Tuân viết Người lái đò Sông Đà, in trong tập tùy bút Sông Đà, sau những chuyến đi lên Tây Bắc cuối những năm 1950. Trang văn của ông dày đặc hiểu biết về địa lý, thủy văn, cả những liên tưởng sang điện ảnh, hội họa, võ thuật. Đó vừa là vốn sống từ chuyến đi, vừa là vốn văn hóa tích luỹ cả đời.

Bài học rút ra cho người đọc là: khi gặp chi tiết đời sống rất thật, rất riêng trong tác phẩm, bạn có thể nối nó với chặng tích luỹ của nhà văn. Câu dẫn mẫu: “Sự am hiểu phong tục ấy không thể có nếu nhà văn chỉ nhìn Tây Bắc qua sách vở; nó là kết tinh của những năm tháng sống cùng con người nơi đây.”

Thai nghén và hoàn thiện: những tác phẩm đổi tên, đổi hướng

Vợ nhặt là ví dụ quen thuộc nhất. Ngay sau Cách mạng tháng Tám, Kim Lân bắt tay viết tiểu thuyết Xóm ngụ cư về nạn đói năm 1945, nhưng viết dở dang và thất lạc bản thảo. Sau năm 1954, ông dựa vào một phần cốt truyện cũ để viết thành truyện ngắn Vợ nhặt. Quãng thời gian dài giữa ý đồ ban đầu và tác phẩm cuối cùng cho phép nhà văn chắt lọc: từ một tiểu thuyết về cả xóm, câu chuyện thu lại quanh một tình huống nhặt vợ.

Tây Tiến của Quang Dũng là ví dụ ở chặng hoàn thiện. Bài thơ ban đầu có tên Nhớ Tây Tiến, về sau tác giả bỏ chữ “Nhớ”. Nhiều bài phân tích đã bàn rằng bỏ chữ ấy làm nhan đề gọn hơn, hướng về đoàn quân và con người hơn là chỉ một trạng thái cảm xúc, trong khi nỗi nhớ vẫn thấm khắp bài thơ. Bạn có thể dùng chi tiết này để nói về ý thức hoàn thiện tác phẩm, nhưng nên trình bày như một cách hiểu chứ không như lời tác giả tự giải thích.

Truyện Kiều cho thấy một dạng thai nghén khác: Nguyễn Du dựa vào cốt truyện Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân. Ý đồ sáng tạo ở đây không nằm ở việc nghĩ ra câu chuyện mà ở việc kể lại bằng thơ lục bát, đổi điểm nhìn, đi sâu vào nội tâm. Ví dụ này giúp bạn phản bác ý kiến cho rằng sáng tạo phải hoàn toàn nghĩ ra cái mới.

Nguyên mẫu và hư cấu: chặng biến người thật thành nhân vật

Trong quá trình sáng tạo, nhiều nhân vật bắt đầu từ một người thật mà nhà văn từng gặp. Lý luận gọi người thật ấy là nguyên mẫu. Nhưng từ nguyên mẫu đến nhân vật là cả một chặng hư cấu: nhà văn thêm, bớt, gộp nhiều người làm một, đặt nhân vật vào tình huống mà người thật chưa từng trải qua. Kết quả là một con người mới, chỉ còn giữ một vài nét của nguyên mẫu.

Với học sinh, điều cần nhớ là đừng đi tìm “người thật” để giải thích nhân vật. Mị trong Vợ chồng A Phủ có thể được gợi từ những phụ nữ miền núi mà Tô Hoài đã gặp, nhưng sức sống tiềm tàng của Mị, đêm tình mùa xuân, khoảnh khắc cắt dây trói cho A Phủ là sản phẩm của sáng tạo nghệ thuật. Phân tích phải dựa vào những gì nhà văn đã dựng nên, không dựa vào giả định về một người ngoài đời.

Hư cấu không phải nói dối. Hư cấu là cách nhà văn đi tới cái thật sâu hơn: không phải thật về một người cụ thể, mà thật về một kiểu số phận, một quy luật tâm lý. Đây là ý hay được hỏi trong đề lý luận về quan hệ văn học và hiện thực. Câu dẫn mẫu: “Nhân vật có thể không có thật, nhưng nỗi khổ và khát vọng của nhân vật thì thật đến mức người đọc nhận ra quanh mình những số phận như thế.”

Một lưu ý về cách viết: khi đã biết chắc một nhân vật có nguyên mẫu, bạn vẫn chỉ nên nhắc trong một câu, như một tư liệu phụ. Phần lớn đoạn văn phải dành cho những gì nhà văn đã làm với nguyên mẫu ấy: chọn nét nào, thêm tình huống nào, đẩy số phận đi đến đâu. Chính phần “đã làm” ấy mới là sáng tạo.

Cảm hứng và lao động, ý thức và trực giác

Cảm hứng là khởi đầu, lao động là con đường. Một khoảnh khắc xúc động có thể khơi lên bài thơ, nhưng để thành tác phẩm còn cần chọn chữ, dựng kết cấu, sửa đi sửa lại. Bàn luận chỉ nhấn một vế sẽ thiếu.

Có phần nhà văn chủ động, có phần vượt dự tính. Nhiều nhà văn kể rằng nhân vật có lúc “tự đi” theo logic của nó. Lý luận gọi đây là logic khách quan của hình tượng: khi nhân vật đã có tính cách, nhà văn phải tôn trọng nó, không ép theo ý đồ ban đầu.

Trực giác cần được kiểm tra bằng lý trí. Chặng sửa chữa là lúc lý trí làm việc: câu nào thừa, hình ảnh nào sáo, chỗ nào chưa thật. Tác phẩm tốt thường là kết quả của cả hai.

Ý nghĩa với người học. Hiểu điều này để khi phân tích một chi tiết, bạn có cơ sở để coi nó là kết quả của lựa chọn có ý thức, thay vì coi mọi thứ trong tác phẩm là ngẫu nhiên.

Dùng trong bài thi và câu hỏi ôn tập

Hoàn cảnh sáng tác và quá trình sáng tạo nên được dùng có chọn lọc. Một số gợi ý:

  • Chỉ nêu hoàn cảnh sáng tác khi nó giải thích được một đặc điểm của tác phẩm, ví dụ nỗi nhớ trong Tây Tiến gắn với việc tác giả đã rời đơn vị khi viết.
  • Câu dẫn mẫu tự viết: “Tác phẩm không ra đời trong một sớm một chiều; chính quãng thời gian thai nghén dài đã giúp nhà văn chắt lọc câu chuyện còn lại phần tinh túy nhất.”
  • Đặt kiến thức về quá trình sáng tạo ở phần bàn luận, khi đề hỏi về lao động nghệ thuật hoặc trách nhiệm của nhà văn.
  • Câu hỏi ôn 1: Kể tên bốn chặng của quá trình sáng tạo và cho mỗi chặng một dấu vết có thể tìm thấy.
  • Câu hỏi ôn 2: Từ Xóm ngụ cư đến Vợ nhặt, câu chuyện đã thay đổi thế nào và điều đó cho thấy gì về chặng thai nghén?
  • Câu hỏi ôn 3: Vì sao không nên kể dài hoàn cảnh sáng tác ở mở bài?

Nguyên tắc chung: hoàn cảnh sáng tác là chìa để mở tác phẩm, không phải nội dung để chép. Mỗi lần nhắc đến nó, hãy tự hỏi câu tiếp theo trong bài có dùng đến thông tin này không.

Câu hỏi thường gặp

Quá trình sáng tạo văn học gồm mấy giai đoạn?

Giáo trình thường chia làm bốn chặng: tích luỹ vốn sống, thai nghén hình thành ý đồ, viết, và sửa chữa hoàn thiện. Một số tài liệu gộp hoặc tách khác nhau, nhưng nội dung cơ bản tương tự.

Hoàn cảnh sáng tác có phải là quá trình sáng tạo không?

Hoàn cảnh sáng tác là thời gian, nơi chốn, sự kiện bao quanh lúc tác phẩm được viết. Nó là một phần tư liệu về quá trình sáng tạo, nhưng quá trình sáng tạo rộng hơn, gồm cả tích luỹ trước đó và sửa chữa sau đó.

Vợ nhặt được viết dựa trên tác phẩm nào?

Vợ nhặt được Kim Lân viết sau năm 1954, dựa vào một phần cốt truyện của tiểu thuyết Xóm ngụ cư mà ông viết dở dang ngay sau Cách mạng tháng Tám và bị thất lạc bản thảo.

Có nên kể chuyện nhà văn đi thực tế trong bài phân tích không?

Nên khi chuyến đi giải thích được sự chân thực hay độ am hiểu trong tác phẩm, như Tô Hoài với Tây Bắc. Chỉ cần một hai câu, rồi quay lại phân tích chi tiết trên trang văn.

Học sinh biết quá trình sáng tạo để làm gì?

Để đọc tác phẩm như kết quả của những lựa chọn có ý thức, để dùng hoàn cảnh sáng tác đúng chỗ và để có cơ sở khi bàn luận về lao động nghệ thuật, trách nhiệm của người cầm bút.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138