LyLuan.comLý Luận
Ôn thi học sinh giỏi Ngữ văn

Sổ tay khái niệm lý luận văn học ôn thi học sinh giỏi: cách lập và các mục cần có

Cách lập sổ tay khái niệm lý luận văn học khi ôn thi học sinh giỏi: một trang gồm những ô nào, năm nhóm khái niệm cốt lõi, cặp dễ nhầm và cách ôn bằng sổ.

Close overhead shot of a Vietnamese student hand writing in a small ring-bound notebook beside colored pens on a wooden desk, soft window light, indigo and mustard yellow palette

Sổ tay khái niệm lý luận văn học là cuốn sổ nhỏ ghi mỗi khái niệm trên một trang theo cùng một khuôn: định nghĩa bằng lời mình, các biểu hiện, ví dụ từ tác phẩm, khái niệm dễ nhầm và câu dẫn dùng trong bài. Khác với vở ghi bài, sổ tay được sắp theo khái niệm chứ không theo buổi học, nên khi gặp đề bạn lật đúng một trang là có đủ thứ cần.

Bài này hướng dẫn khuôn một trang, gợi ý năm nhóm khái niệm cốt lõi, làm mẫu trọn một trang, liệt kê các cặp khái niệm nên ghi cạnh nhau và cách ôn bằng sổ trong những tuần trước kỳ thi. Danh sách khái niệm là gợi ý để bắt đầu, bạn thêm bớt theo chương trình và đề luyện của mình.

Sổ tay khác vở ghi bài ở chỗ nào

Vở ghi bài đi theo thời gian: buổi một học văn học và hiện thực, buổi hai học nhà văn, buổi ba học tác phẩm. Một khái niệm như “chi tiết nghệ thuật” có thể nằm rải rác ở năm buổi khác nhau, mỗi chỗ một mẩu. Khi cần ôn, bạn phải lục lại cả vở. Sổ tay gom những mẩu ấy về một trang, theo một khuôn cố định.

Sổ tay cũng khác tài liệu in sẵn. Tài liệu in sẵn viết bằng giọng của người khác, ví dụ do người khác chọn. Sổ tay buộc bạn tự diễn đạt định nghĩa và tự chọn ví dụ, và chính việc tự làm ấy là lúc kiến thức thành của bạn. Một trang sổ tay viết vụng nhưng tự viết thường nhớ lâu hơn ba trang tài liệu đẹp chỉ đọc qua.

Cuối cùng, sổ tay phải nhỏ. Nó là công cụ tra nhanh, không phải giáo trình thu nhỏ. Mỗi khái niệm một trang, cùng lắm hai trang; khái niệm nào không gói được trong hai trang là đang ghi quá nhiều thứ không cần cho bài thi.

Khuôn một trang khái niệm

Mỗi trang gồm sáu ô. Giữ đúng thứ tự các ô ở mọi trang để mắt quen vị trí, lật ra là thấy ngay ô cần.

ÔGhi gìVí dụ với khái niệm tình huống truyện
1. Định nghĩaMột hai câu bằng lời mình, rồi một câu theo cách nói giáo trìnhHoàn cảnh đặc biệt do nhà văn tạo ra, nơi nhân vật và chủ đề bộc lộ rõ nhất
2. Biểu hiện, phân loạiCác kiểu, các phương diệnTình huống hành động, tình huống tâm trạng, tình huống nhận thức
3. Ví dụ tác phẩmHai ba tác phẩm, mỗi tác phẩm một dòng chi tiếtVợ nhặt: nhặt vợ giữa nạn đói; Chiếc thuyền ngoài xa: người nghệ sĩ chứng kiến cảnh bạo lực sau bức ảnh đẹp
4. Dễ nhầm vớiKhái niệm gần, kèm một câu phân biệtCốt truyện là chuỗi sự kiện, tình huống là một nút đặc biệt trong chuỗi ấy
5. Câu dẫn tự viếtMột hai câu dùng được ngay trong bàiMột truyện ngắn hay thường bắt đầu từ một tình huống mà ở đó nhân vật không thể sống như cũ
6. Đề đã gặpGhi tóm tắt các đề luyện liên quanBàn về vai trò tình huống, so sánh hai truyện ngắn

Ô thứ sáu thường bị bỏ trống lúc mới lập, sẽ đầy dần khi bạn luyện đề. Đến cuối kỳ ôn, nhìn ô này bạn biết khái niệm nào được hỏi nhiều, khái niệm nào chưa luyện lần nào.

Năm nhóm khái niệm cốt lõi nên có

Nhóm bản chất và chức năng. Văn học và hiện thực, tính hình tượng, chức năng nhận thức, giáo dục, thẩm mỹ, giao tiếp, tính nhân đạo, tính dân tộc. Đây là nền cho phần lý giải cơ sở của hầu hết các đề.

Nhóm nhà văn. Cá tính sáng tạo, phong cách nghệ thuật, quá trình sáng tạo, cảm hứng sáng tác, trách nhiệm người cầm bút, hình tượng tác giả.

Nhóm tác phẩm. Nội dung và hình thức, đề tài, chủ đề, tư tưởng, cảm hứng chủ đạo, kết cấu, ngôn từ nghệ thuật, chi tiết nghệ thuật, nhan đề, giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo.

Nhóm thể loại. Đặc trưng thơ trữ tình, chủ thể trữ tình, nhịp điệu, đặc trưng truyện ngắn, tiểu thuyết, nhân vật, cốt truyện, tình huống, người kể chuyện, xung đột kịch, tính xác thực của kí.

Nhóm tiếp nhận. Bạn đọc đồng sáng tạo, tầm đón nhận, tính đa nghĩa, đọc lại tác phẩm cũ, cảm thụ và phê bình. Nhóm này thường ít được ôn nhưng lại là chỗ bàn luận dễ ghi dấu nhất.

Làm mẫu trọn một trang: chi tiết nghệ thuật

Ô định nghĩa: chi tiết nghệ thuật là những yếu tố nhỏ nhất của tác phẩm, như một đồ vật, một cử chỉ, một câu nói, được nhà văn chọn lọc để mang nhiều nghĩa hơn bề mặt của nó. Cách nói giáo trình: chi tiết là đơn vị nhỏ nhất mang nghĩa trong cấu trúc hình tượng. Ô biểu hiện: chi tiết miêu tả ngoại hình, chi tiết hành động, chi tiết tâm lý, chi tiết đồ vật mang tính biểu tượng, chi tiết lặp lại nhiều lần.

Ô ví dụ: Vợ nhặt, nồi cháo cám bà cụ Tứ bưng lên trong bữa ăn đầu tiên đón nàng dâu; Hai đứa trẻ, ngọn đèn con ở hàng nước chị Tí; Chí Phèo, bát cháo hành Thị Nở mang sang. Mỗi dòng ghi thêm ba bốn chữ về nghĩa: cái đói và tình thương; ánh sáng nhỏ của kiếp sống nhỏ; hương vị của tình người lần đầu.

Ô dễ nhầm: chi tiết khác hình ảnh ở chỗ hình ảnh thiên về thơ và cảm giác, chi tiết thiên về tự sự và sự việc; chi tiết khác biểu tượng ở chỗ biểu tượng là chi tiết đã được nâng thành hình ảnh mang nghĩa ổn định qua nhiều văn bản. Ô câu dẫn: “Nhà văn không giải thích, nhà văn chọn một chi tiết và để chi tiết tự nói.” Ô đề đã gặp: nhận định về chi tiết nhỏ và nhà văn lớn; đề về vai trò chi tiết trong truyện ngắn.

Các cặp khái niệm nên ghi cạnh nhau

Một số khái niệm hay bị dùng lẫn trong bài. Ghi chúng ở hai trang liền nhau và thêm một dòng phân biệt giúp bạn khỏi nhầm khi viết nhanh.

Cặp khái niệmKhác nhau ở đâu
Đề tài và chủ đềĐề tài là phạm vi đời sống được viết tới; chủ đề là vấn đề cốt lõi tác phẩm đặt ra trong phạm vi ấy
Cảm hứng sáng tác và cảm hứng chủ đạoCảm hứng sáng tác là động lực thôi thúc nhà văn viết; cảm hứng chủ đạo là trạng thái tình cảm xuyên suốt tác phẩm
Nhà văn và hình tượng tác giảNhà văn là người thật ngoài đời; hình tượng tác giả là con người hiện ra qua cách nhìn, giọng điệu trên trang viết
Chủ thể trữ tình và nhân vật trữ tìnhChủ thể trữ tình là người đang cảm xúc trong bài thơ; nhân vật trữ tình có thể là một người được nói tới, có khi trùng, có khi không
Cốt truyện và kết cấuCốt truyện là hệ thống sự kiện; kết cấu là cách tổ chức toàn bộ tác phẩm, gồm cả trật tự kể
Giá trị hiện thực và giá trị nhân đạoMột bên là bức tranh đời sống được phản ánh, một bên là thái độ với con người trong bức tranh ấy

Khi viết bài mà phân vân, lật đúng trang cặp khái niệm, đọc dòng phân biệt rồi mới dùng. Việc này chỉ mất vài giây nhưng tránh được lỗi mà người chấm thấy ngay.

Giữ sổ tay gọn và đúng

Sổ tay dễ phình ra và dễ lẫn lỗi theo thời gian. Mấy nguyên tắc sau giữ cho nó gọn và đáng tin:

  • Mỗi câu trích thơ văn trong sổ phải được đối chiếu với văn bản trong sách giáo khoa hoặc bản in tin cậy; chưa đối chiếu thì đánh dấu hỏi bên cạnh.
  • Nhận định có tên người nói chỉ ghi khi bạn biết chắc nguồn; còn lại ghi “có ý kiến cho rằng”, tránh mang lỗi gán nhầm vào phòng thi.
  • Khi một trang vượt quá hai mặt giấy, gạch bớt các ví dụ trùng nghĩa, chỉ giữ ví dụ rõ nhất.
  • Ghi ngày sửa gần nhất ở góc trang, trang nào lâu không sửa có thể là trang bạn đang bỏ quên.
  • Không chép đoạn văn mẫu vào sổ; sổ chỉ chứa ý, chi tiết và câu dẫn ngắn.

Nguyên tắc thứ nhất và thứ hai quan trọng hơn cả, vì sổ tay là nơi lỗi được nhân lên: một câu trích sai chép vào sổ sẽ được bạn ôn đi ôn lại cho đến khi thuộc lòng, và mang thẳng vào bài thi. Sửa một lỗi trong sổ từ sớm rẻ hơn rất nhiều so với để nó nằm yên đến ngày thi.

Ôn bằng sổ tay trong những tuần trước kỳ thi

Sổ tay chỉ có ích khi được dùng đều. Gợi ý một vòng ôn lặp lại:

  1. Mỗi ngày chọn ngẫu nhiên hai trang, che ô định nghĩa, tự nói lại bằng lời rồi mở ra đối chiếu.
  2. Với mỗi trang, tự nghĩ thêm một ví dụ tác phẩm chưa có trong ô ví dụ; được thì ghi thêm.
  3. Mỗi tuần một lần, đọc lại toàn bộ ô dễ nhầm của mọi trang, vì đây là chỗ lỗi hay xảy ra nhất.
  4. Sau mỗi đề luyện, ghi đề vào ô đề đã gặp của các khái niệm liên quan.
  5. Hai tuần cuối, chỉ đọc ô câu dẫn và ô ví dụ, coi đó là vốn sẵn sàng mang vào phòng thi.

Vòng ôn này ngắn, mỗi ngày chỉ mười lăm đến hai mươi phút, nên ghép được với lịch luyện đề mà không chiếm chỗ của việc đọc tác phẩm. Điều cần giữ là sự đều đặn: hai trang mỗi ngày trong hai tháng là đi qua cả cuốn sổ nhiều lượt, mỗi lượt nhớ chắc thêm một lớp.

Câu hỏi ôn tập: chọn hai cặp khái niệm trong bảng trên, tự viết một câu phân biệt bằng lời mình và một ví dụ tác phẩm cho mỗi cặp. Nếu không làm được trong năm phút, đó là hai trang cần lập trước tiên.

Câu hỏi thường gặp

Sổ tay khái niệm nên có bao nhiêu trang?

Khoảng ba mươi đến năm mươi khái niệm là đủ cho phần lớn đề, tương ứng ba mươi đến năm mươi trang. Ít quá sẽ thiếu, nhiều quá sổ tay mất tác dụng tra nhanh.

Nên viết tay hay gõ máy?

Viết tay giúp nhớ tốt hơn và gần với điều kiện phòng thi. Gõ máy tiện sửa và tìm kiếm. Nhiều người chọn viết tay bản chính, gõ thêm một bản để tra khi cần; quan trọng là tự diễn đạt, không sao chép.

Có nên ghi định nghĩa nguyên văn từ giáo trình không?

Có thể ghi một câu ngắn theo cách nói giáo trình để giữ độ chính xác, nhưng phải kèm định nghĩa bằng lời mình. Định nghĩa nguyên văn dài khó nhớ và dễ làm bài nặng nề.

Ví dụ tác phẩm trong sổ tay nên lấy từ đâu?

Ưu tiên tác phẩm trong chương trình mà bạn đã đọc trọn văn bản, vì bạn đối chiếu được chi tiết. Mỗi ví dụ chỉ ghi một dòng chi tiết cụ thể, không ghi nhận xét chung.

Khi nào thì sổ tay được coi là hoàn chỉnh?

Sổ tay không bao giờ hoàn chỉnh hẳn, nó lớn dần theo quá trình luyện đề. Dấu hiệu dùng được là bạn gặp một đề mới và lật ra ít nhất một trang có ví dụ và câu dẫn phù hợp.

Có thể dùng chung sổ tay với bạn cùng đội không?

Có thể trao đổi để tham khảo cách chọn ví dụ, nhưng mỗi người nên tự viết sổ của mình. Giá trị của sổ tay nằm ở quá trình tự diễn đạt, chép sổ của người khác thì mất phần ấy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138