Thời gian nghệ thuật là thời gian được nhà văn tổ chức và cảm nhận trong tác phẩm: nó có thể chảy nhanh hay chậm, xuôi hay ngược, đứt quãng hay lặp vòng, khác hẳn thời gian đồng hồ ngoài đời, và luôn mang theo một quan niệm về con người, về cuộc sống. Thời gian nghệ thuật vừa là cách sắp xếp câu chuyện, vừa là cách nhân vật và người viết trải nghiệm sự trôi chảy của đời.
Khái niệm này giúp bạn giải thích những câu hỏi tưởng nhỏ nhưng hay vào đề: vì sao truyện cổ tích bắt đầu bằng “ngày xửa ngày xưa”, vì sao một buổi chiều ở phố huyện được kể dài như cả một đời, vì sao Xuân Diệu lại sốt ruột với thời gian. Bài dưới đây phân biệt các tầng thời gian, các kiểu thời gian hay gặp và cách đưa vào bài thi.
Hai tầng thời gian cần tách khi đọc truyện
Tầng thứ nhất là thời gian của câu chuyện: khoảng thời gian các sự kiện diễn ra, có thể là một buổi chiều, một năm hay cả một đời người. Tầng thứ hai là thời gian của việc kể: trật tự và độ dài mà người kể dành cho các sự kiện ấy trên trang giấy. Hai tầng hiếm khi trùng nhau. Một đời người có thể được kể trong vài trang; một khoảnh khắc có thể được kéo dài thành mấy trang văn.
Khi tầng thứ hai đảo trật tự của tầng thứ nhất, ta có hồi tưởng, kể ngược, báo trước. Khi tầng thứ hai nhanh hơn hoặc chậm hơn tầng thứ nhất, ta có kể lướt hoặc kể chậm. Những lệch pha ấy là dấu vết của bàn tay người viết, và là chỗ đáng phân tích. Trong “Những đứa con trong gia đình” của Nguyễn Thi, thời gian câu chuyện là một quá trình dài của cả gia đình, nhưng thời gian kể bị cắt thành từng mảng theo những lần Việt ngất đi rồi tỉnh lại giữa trận đánh.
Ngoài hai tầng ấy còn có thời gian tâm lý: thời gian như nhân vật cảm thấy. Một đêm chờ đợi có thể dài vô tận, một năm hạnh phúc có thể trôi vụt qua. Thời gian tâm lý thường được nhận ra qua những câu nhân vật cảm nhận về sự trôi chảy, và qua nhịp văn chậm lại hay dồn dập.
Các kiểu thời gian nghệ thuật hay gặp
Bảng dưới đây gom các kiểu thời gian thường được nhắc trong giáo trình và trong bài phân tích, kèm dấu hiệu nhận ra và ví dụ từ tác phẩm trong chương trình.
| Kiểu thời gian | Dấu hiệu nhận ra | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thời gian phiếm chỉ | Không xác định năm tháng, mở bằng công thức quen | Truyện cổ tích mở đầu bằng “ngày xửa ngày xưa” |
| Thời gian tuyến tính | Đi một chiều, không quay lại, có ý thức về sự mất mát | Ý thức về tuổi xuân trôi qua trong “Vội vàng” |
| Thời gian tuần hoàn | Lặp theo mùa, theo ngày đêm, theo nhịp sinh hoạt | Thơ trung đại tả mùa nối mùa; nếp ngày lặp lại ở phố huyện |
| Thời gian tâm lý | Co giãn theo cảm xúc, nhiều hồi ức, mong chờ | Buổi tối chờ tàu của Liên trong “Hai đứa trẻ” |
| Thời gian đứt quãng, đan xen | Hiện tại và quá khứ xen kẽ, có tác nhân gợi nhớ | “Những đứa con trong gia đình” |
| Thời gian lịch sử cụ thể | Gắn với biến cố có thật, có mốc rõ | Nạn đói năm 1945 trong “Vợ nhặt” |
Một tác phẩm thường kết hợp nhiều kiểu. “Vợ nhặt” vừa có thời gian lịch sử cụ thể, vừa kể chủ yếu trong khoảng một buổi chiều đến sáng hôm sau, vừa có những đoạn thời gian tâm lý khi bà cụ Tứ nghĩ về quá khứ và tương lai. Nêu được sự kết hợp ấy là bài phân tích đã có chiều sâu.
Thời gian trong Tấm Cám và Hai đứa trẻ
Truyện cổ tích dùng thời gian phiếm chỉ: không rõ năm nào, triều nào, chỉ là “ngày xửa ngày xưa”. Điều này không phải sự thiếu sót mà là đặc trưng thể loại. Câu chuyện thuộc về một quá khứ chung, xa xưa, nên ý nghĩa của nó có thể áp vào mọi thời. Thời gian trong “Tấm Cám” cũng không có sự hao mòn: Tấm chết đi, hoá thành chim, thành cây, thành khung cửi, thành quả thị, rồi trở lại vẫn trẻ đẹp như xưa. Thời gian không làm nhân vật già đi; nó chỉ là chuỗi các lần thử thách của cái thiện.
Ngược lại, thời gian trong “Hai đứa trẻ” là thời gian của những người sống mòn mỏi ở phố huyện. Truyện bắt đầu lúc chiều tàn, khi tiếng trống thu không vang lên, và kết thúc lúc đêm khuya sau khi đoàn tàu đi qua. Nhịp văn chậm, nhiều đoạn dừng lại tả. Ngày nào cũng giống ngày nào: chị Tí dọn hàng, bác phở Siêu gánh hàng, hai chị em ngồi chờ tàu. Thời gian tuần hoàn của một nếp sống không đổi được đặt cạnh khoảnh khắc ngắn ngủi con tàu lướt qua, như một lần thời gian khác loé lên rồi tắt.
Hai ví dụ cho thấy thời gian không phải phông nền trung tính. Thời gian không hao mòn của cổ tích nói lên niềm tin vào sự bất diệt của cái thiện; thời gian lặp lại đều đều ở phố huyện nói lên sự quẩn quanh của những kiếp người nhỏ bé.
Thời gian trong thơ: từ tuần hoàn đến tuyến tính
Thơ trữ tình cũng có thời gian nghệ thuật, và đây là chỗ đề học sinh giỏi hay khai thác. Trong nhiều tác phẩm văn học trung đại, thời gian thường được cảm nhận theo nhịp tuần hoàn của trời đất: xuân qua thu tới, trăng tròn trăng khuyết. Cách cảm nhận ấy gắn với một tâm thế hoà hợp với tự nhiên, ít thấy nỗi sốt ruột vì thời gian trôi. Dù vậy, văn học trung đại vẫn có ý thức về sự trôi chảy; Truyện Kiều mở cảnh du xuân bằng câu “Ngày xuân con én đưa thoi, / Thiều quang chín chục đã ngoài sáu mươi”, đếm từng ngày xuân đã qua.
Với “Vội vàng” của Xuân Diệu, thời gian được cảm nhận như một dòng chảy một chiều, không trở lại. Những câu “Xuân đương tới, nghĩa là xuân đương qua, / Xuân còn non, nghĩa là xuân sẽ già” cho thấy một lối nghĩ: ngay khoảnh khắc đẹp nhất đã chứa sự mất mát. Từ quan niệm thời gian ấy nảy ra thái độ sống vội, sống gấp, tận hưởng tuổi trẻ, điều mà nhiều nhà nghiên cứu xem là một nét mới của ý thức cá nhân trong Thơ mới.
Khi phân tích thời gian trong thơ, hãy chỉ ra cách bài thơ cảm nhận sự trôi chảy (lặp lại hay mất đi), những từ ngữ đánh dấu thời gian, rồi nối với thái độ sống của chủ thể trữ tình. Thời gian trong thơ hầu như bao giờ cũng là thời gian của một tâm trạng.
Khi nhân vật nghĩ về quá khứ và tương lai
Một biểu hiện tinh tế của thời gian nghệ thuật là những khoảnh khắc nhân vật đứng ở hiện tại mà nhìn về hai phía. Trong “Chí Phèo”, buổi sáng sau đêm gặp Thị Nở, Chí tỉnh rượu và lần đầu tiên sau nhiều năm nhớ lại quá khứ: hồi trẻ từng ao ước một gia đình nho nhỏ, chồng làm thuê, vợ dệt vải. Rồi nhìn về tương lai, hắn thấy mình đã già, và thấy trước mặt là đói rét, ốm đau, cô độc. Ba chiều thời gian gặp nhau trong một buổi sáng, khiến khoảnh khắc thức tỉnh của nhân vật trở nên nặng trĩu.
Trong “Vợ nhặt”, bà cụ Tứ khi nhìn đứa con trai và nàng dâu mới cũng nghĩ về quá khứ (người chồng, đứa con gái út đã khuất, những năm cực nhọc) rồi cố hướng mọi người tới tương lai bằng những dự tính nhỏ như nuôi đôi gà. Quá khứ đầy mất mát, tương lai mờ mịt, nhưng người mẹ nghèo vẫn chọn nói về ngày mai. Thời gian tâm lý ấy làm hiện lên vẻ đẹp của lòng thương con và niềm tin vào sự sống.
Khi gặp những đoạn như vậy, bạn hãy chỉ ra ba chiều thời gian, nêu cảm xúc gắn với từng chiều, rồi hỏi nhân vật dừng lại ở chiều nào. Câu trả lời thường là chìa mở ra tâm thế của nhân vật và cảm hứng của nhà văn.
Đưa thời gian nghệ thuật vào bài thi
Câu dẫn mẫu tự viết cho các tình huống hay gặp:
- “Thời gian trong truyện không trôi theo đồng hồ mà theo những lần nhân vật tỉnh lại; mỗi lần tỉnh lại, một mảng quá khứ ùa về, khiến hiện tại và ký ức đan vào nhau.”
- “Nhà văn kéo dài một buổi tối thành cả một truyện ngắn, để người đọc cảm được cái nhịp chậm, mòn mỏi của những đời người ở phố huyện.”
- “Quan niệm thời gian tuyến tính, một đi không trở lại, là gốc rễ của khát khao sống gấp, sống vội trong bài thơ.”
- “Thời gian phiếm chỉ không làm câu chuyện mơ hồ; trái lại, nó cho phép bài học của truyện vượt qua mọi thời đại.”
Dàn ý ngắn cho đoạn phân tích thời gian: xác định kiểu thời gian chủ đạo → chỉ ra dấu hiệu trong văn bản (mốc thời gian, nhịp văn, hồi ức) → nêu quan hệ giữa thời gian và tâm trạng hoặc số phận nhân vật → rút ra quan niệm của tác giả. Nếu đề có cả không gian, bạn có thể gộp hai khái niệm vào một luận điểm về “thế giới nghệ thuật” của tác phẩm.
Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập
Các nhầm lẫn thường thấy:
- Đồng nhất thời gian nghệ thuật với mốc lịch sử: chỉ ghi “truyện diễn ra năm 1945” rồi dừng.
- Không phân biệt thời gian câu chuyện và thời gian kể, nên không thấy được ý nghĩa của hồi tưởng, kể chậm.
- Gán quan niệm thời gian tuần hoàn cho mọi bài thơ trung đại, hoặc tuyến tính cho mọi bài Thơ mới, mà không đọc văn bản cụ thể.
Câu hỏi ôn tập: (1) Phân biệt thời gian câu chuyện, thời gian kể và thời gian tâm lý. (2) Vì sao truyện cổ tích dùng thời gian phiếm chỉ? (3) Nêu hai dấu hiệu cho thấy thời gian trong “Hai đứa trẻ” mang tính tuần hoàn. (4) Phân tích quan niệm thời gian trong hai câu thơ của Xuân Diệu đã dẫn và thái độ sống đi kèm. (5) Lập bảng thời gian câu chuyện và thời gian kể cho “Những đứa con trong gia đình”.
Câu hỏi thường gặp
Thời gian nghệ thuật và thời gian trần thuật khác nhau thế nào?
Thời gian trần thuật là thời gian của việc kể, gồm trật tự và nhịp kể. Thời gian nghệ thuật là khái niệm rộng hơn, bao gồm cả thời gian câu chuyện, thời gian kể, thời gian tâm lý và quan niệm về thời gian mà tác phẩm thể hiện. Thời gian trần thuật là một bộ phận của nó.
Thời – không gian (chronotope) là gì?
Đây là khái niệm do nhà nghiên cứu Nga M. Bakhtin đưa vào lý luận văn học, nhấn mạnh rằng trong tác phẩm, thời gian và không gian gắn liền nhau thành một thể thống nhất, như con đường gắn với cuộc gặp gỡ. Ở bậc phổ thông, chỉ cần hiểu rằng nên phân tích thời gian và không gian trong mối liên hệ.
Thơ có cần phân tích thời gian nghệ thuật không?
Nên phân tích khi bài thơ có những dấu hiệu rõ về thời gian, như sự chuyển mùa, ngày đêm, quá khứ và hiện tại. Thời gian trong thơ gắn chặt với tâm trạng chủ thể trữ tình, nên phân tích thời gian thường dẫn thẳng tới cảm xúc chủ đạo.
Truyện chỉ kể trong một buổi thì có thời gian nghệ thuật đáng nói không?
Có, và thường rất đáng nói. Khi thời gian câu chuyện ngắn, nhà văn phải dồn nén, dùng hồi tưởng hoặc kéo dài khoảnh khắc. Cách xử lý ấy cho thấy dụng ý nghệ thuật rõ hơn ở truyện trải dài nhiều năm.
Phân tích thời gian có làm bài văn trở nên quá lý thuyết không?
Chỉ khi bạn nêu thuật ngữ mà không gắn với văn bản. Nếu mỗi nhận xét về thời gian đều đi cùng một chi tiết cụ thể và một ý nghĩa về nhân vật, phần phân tích thời gian sẽ làm bài sâu hơn chứ không làm bài khô hơn.