LyLuan.comLý Luận
Nhà văn và quá trình sáng tạo

Tiểu sử nhà văn có cần khi đọc tác phẩm: dùng đúng chỗ, tránh suy diễn

Tiểu sử giúp hiểu hoàn cảnh và đề tài nhưng không thay được việc đọc văn bản. Khi nào nên dùng, khi nào dễ suy diễn, ví dụ Nguyễn Khuyến, Hàn Mặc Tử, bốn bước dùng đúng.

A Vietnamese grandmother and granddaughter seen from behind on a sofa in a living room, looking through an old family photo album together, soft side light, muted gold tones

Tiểu sử nhà văn có ích khi đọc tác phẩm, nhưng chỉ như một chỗ dựa: nó giúp hiểu hoàn cảnh, đề tài và những hàm ý gắn với thời đại; còn ý nghĩa và giá trị của tác phẩm phải được chứng minh từ chính văn bản. Dùng tiểu sử thay cho đọc văn bản là cách đọc sai.

Câu hỏi này đã gây tranh luận trong lý luận văn học suốt hơn một thế kỷ. Bài này điểm qua hai lập trường đối lập, chỉ ra khi nào tiểu sử giúp ích và khi nào nó dẫn đến suy diễn, soi vào Nguyễn Khuyến và Hàn Mặc Tử, rồi đưa ra một quy trình bốn bước để bạn dùng tiểu sử đúng mức trong bài thi.

Hai lập trường trong lý luận

Lập trường thứ nhất coi tác phẩm là sự bộc lộ của con người nhà văn, nên muốn hiểu tác phẩm phải hiểu đời nhà văn. Lối phê bình này phát triển mạnh ở châu Âu thế kỷ XIX; nhà phê bình Pháp Sainte-Beuve thường được nhắc như người tiêu biểu của phương pháp tiểu sử. Ở Việt Nam, nhiều bài giảng văn truyền thống cũng bắt đầu bằng phần “cuộc đời và sự nghiệp” khá dài.

Lập trường thứ hai phản đối việc dựa quá nhiều vào tiểu sử. Phê bình Mới ở Anh, Mỹ giữa thế kỷ XX cảnh báo về việc lấy ý định của tác giả làm thước đo nghĩa của tác phẩm. Roland Barthes, nhà lý luận Pháp, có bài tiểu luận nổi tiếng mang tên Cái chết của tác giả, đề cao vai trò của văn bản và người đọc. Những quan điểm này nhắc rằng tác phẩm khi đã ra đời thì có đời sống riêng.

Lý luận văn học trong nhà trường hiện nay thường đứng ở giữa: tiểu sử có giá trị tham khảo, nhưng văn bản là trung tâm. Bạn không cần nhớ chi tiết các trường phái ở mức thi phổ thông; điều cần nắm là hai lập trường ấy tồn tại và mỗi bên đều có điểm đúng. Khi bàn luận, nêu được cả hai sẽ cho thấy bạn hiểu vấn đề ở bề sâu.

Khi tiểu sử giúp ích

Giải thích đề tài và vùng đời sống. Biết Tô Hoài đã sống ở Tây Bắc giúp hiểu vì sao Vợ chồng A Phủ dày đặc chi tiết phong tục. Tiểu sử ở đây giải thích độ chân thực, không giải thích giá trị.

Làm rõ hàm ý gắn với hoàn cảnh. Một số câu thơ chỉ hiện rõ nghĩa khi biết hoàn cảnh người viết. Thơ thu của Nguyễn Khuyến mang nỗi buồn kín đáo; biết ông đã cáo quan về sống ở quê trong cảnh đất nước bị đô hộ giúp người đọc nghe ra tâm sự thời thế trong cảnh vật tĩnh lặng.

Tránh hiểu sai theo con mắt hôm nay. Đọc tác phẩm trung đại mà không biết gì về thời đại và thân phận tác giả dễ dẫn đến những đánh giá lệch, áp chuẩn mực hiện đại vào người xưa.

Thấy được sự vận động của sáng tác. Đặt tác phẩm vào chặng đời của nhà văn giúp thấy sự đổi mới, như Nguyễn Tuân trước và sau năm 1945.

Khi tiểu sử dẫn đến suy diễn

Đồng nhất nhân vật với nhà văn. Hộ trong Đời thừa có nhiều điểm gần Nam Cao, nhưng mọi hành động của Hộ không phải chuyện thật của Nam Cao. Kết luận về đời tư nhà văn từ nhân vật là suy diễn.

Dùng giai thoại chưa kiểm chứng. Nhiều tác phẩm nổi tiếng đi kèm những câu chuyện về nàng thơ, về hoàn cảnh ra đời mà các tài liệu kể khác nhau. Đưa giai thoại vào bài như sự thật là đặt lập luận lên nền yếu.

Thu hẹp nghĩa tác phẩm. Khi giải thích mọi câu thơ bằng một sự kiện trong đời tác giả, bạn có thể làm nghèo đi một bài thơ vốn gợi nhiều tầng nghĩa. Một bài thơ tình có thể mang cả nỗi niềm về cuộc đời, không chỉ về một người cụ thể.

Thay phân tích bằng kể chuyện. Nhiều bài làm dành nửa trang kể đời nhà văn rồi chỉ phân tích lướt. Người chấm cần thấy năng lực đọc văn bản, không cần một bản tiểu sử chép lại.

Soi vào hai trường hợp: Nguyễn Khuyến và Hàn Mặc Tử

Với Thu điếu, câu kết “Tựa gối buông cần lâu chẳng được, / Cá đâu đớp động dưới chân bèo” có thể đọc thuần văn bản: một người ngồi câu cá trong không gian tĩnh lặng, một tiếng động nhỏ làm nổi bật sự tĩnh. Khi thêm hiểu biết tiểu sử, người đọc nghe ra tư thế của một nhà nho đã rời quan trường, ngồi lặng mà lòng không yên. Đây là ví dụ tiểu sử làm giàu thêm cách đọc mà không thay thế nó.

Với Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử, nhiều bài phân tích gắn câu cuối “Ai biết tình ai có đậm đà?” với hoàn cảnh nhà thơ đang mang bệnh nặng, sống xa cách mọi người. Cách đọc này có cơ sở và giúp hiểu nỗi hoài nghi, mặc cảm trong bài. Nhưng nếu đọc mọi hình ảnh trong bài chỉ như ẩn dụ cho bệnh tật, bạn sẽ bỏ lỡ vẻ đẹp trong trẻo của cảnh và người xứ Huế ở khổ đầu.

Từ hai trường hợp, rút ra một nguyên tắc: tiểu sử nên được dùng để mở thêm một tầng nghĩa đã có dấu hiệu trên văn bản, không dùng để áp đặt một tầng nghĩa văn bản không gợi đến. Câu hỏi kiểm tra là: nếu bỏ thông tin tiểu sử đi, văn bản có còn gợi ý theo hướng ấy không? Nếu có, tiểu sử đang giúp; nếu không, bạn đang suy diễn.

Câu hỏi kiểm tra ấy, đặt ra ngay khi ôn bài, cũng giúp bạn khi gặp những nhận định trái chiều về một tác phẩm. Có người đọc Đây thôn Vĩ Dạ chủ yếu như một bài thơ tình, có người đọc nghiêng về nỗi đau của một con người sắp phải rời xa cuộc đời. Thay vì chọn phe, bạn có thể chỉ ra mỗi cách đọc dựa vào dấu hiệu nào trên văn bản, rồi nhận xét rằng bài thơ đủ giàu để chứa cả hai. Cách làm này thể hiện năng lực lý luận tốt hơn việc khẳng định một cách đọc duy nhất.

Tiểu sử, hoàn cảnh sáng tác và quan niệm nghệ thuật: ba thứ khác nhau

Nhiều bài làm gộp chung mọi thông tin về nhà văn dưới chữ “tiểu sử”. Thực ra có ba loại thông tin với giá trị rất khác nhau. Tiểu sử theo nghĩa hẹp là các sự kiện đời người: sinh ra ở đâu, học hành, làm nghề gì, gia đình ra sao. Hoàn cảnh sáng tác là bối cảnh cụ thể lúc một tác phẩm được viết. Quan niệm nghệ thuật là cách nhà văn hiểu về văn chương, thường được phát biểu trong tiểu luận, thư từ hoặc gửi gắm qua nhân vật.

Ba loại này gần văn bản ở những mức khác nhau. Quan niệm nghệ thuật gần nhất, vì nó trực tiếp chi phối lựa chọn trên trang viết: biết Thạch Lam quan niệm văn chương phải làm cho lòng người trong sạch và phong phú hơn giúp hiểu vì sao truyện ông nâng niu những rung động nhỏ. Hoàn cảnh sáng tác đứng giữa, có ích khi nó giải thích cảm xúc hoặc đề tài của một tác phẩm cụ thể. Tiểu sử theo nghĩa hẹp xa nhất, chỉ có ích khi nối được qua hai loại kia.

Khi đề hỏi về “nhà văn” trong một nhận định lý luận, bạn nên ưu tiên quan niệm nghệ thuật, sau đó đến hoàn cảnh sáng tác, và hạn chế tiểu sử đời tư. Thứ tự ưu tiên này giúp phần nói về nhà văn luôn quay về được văn bản, đúng với tinh thần đọc lấy văn bản làm trung tâm.

Thông tin tiểu sử nào đáng đưa vào bài

Không phải thông tin nào về nhà văn cũng có giá trị như nhau. Bảng gợi ý mức độ dùng:

Loại thông tinNên dùng khiVí dụ
Hoàn cảnh sáng tácNó giải thích cảm xúc, đề tài của tác phẩmTây Tiến viết khi Quang Dũng đã rời đơn vị
Vùng đời sống gắn bóCần giải thích độ chân thực của chi tiếtKim Lân và làng quê Bắc Bộ
Quan niệm nghệ thuậtBàn về lựa chọn nghệ thuật của nhà vănQuan niệm văn chương của Thạch Lam trong Theo dòng
Thân phận, thời đạiĐọc tác phẩm trung đại hoặc tác phẩm có tâm sự thời thếNguyễn Khuyến cáo quan về quê
Chuyện đời tư, giai thoạiHầu như không nên, trừ khi đã được xác nhận rộng rãi và thật cầnThường nên bỏ qua

Nguyên tắc ngắn gọn: thông tin tiểu sử nào không được dùng lại ở câu tiếp theo trong phần phân tích thì không nên có mặt trong bài.

Quy trình bốn bước dùng tiểu sử trong bài thi

Khi định đưa một thông tin về nhà văn vào bài, đi qua bốn bước:

  1. Đọc văn bản trước, ghi lại những dấu hiệu nghĩa đọc được mà chưa cần tiểu sử.
  2. Hỏi: thông tin tiểu sử nào giúp làm rõ hoặc làm sâu thêm một dấu hiệu đã ghi? Chỉ giữ thông tin trả lời được câu này.
  3. Kiểm tra độ chắc chắn: thông tin có nằm trong sách giáo khoa, tài liệu chính thống không, hay chỉ là giai thoại?
  4. Viết thông tin trong một hai câu, ngay trước hoặc sau đoạn phân tích liên quan, rồi quay lại văn bản. Câu dẫn mẫu tự viết: “Hiểu hoàn cảnh ấy, ta càng thấy tiếng cá đớp dưới chân bèo không chỉ là một âm thanh của cảnh thu, mà là một khoảnh khắc lòng người khẽ động.”

Câu hỏi ôn tập: Nêu hai lập trường về vai trò của tiểu sử. Chọn một tác phẩm bạn đã học, tìm một thông tin tiểu sử giúp ích và một cách dùng tiểu sử dẫn đến suy diễn. Viết câu trả lời cho câu hỏi kiểm tra “bỏ tiểu sử đi, văn bản có còn gợi ý theo hướng ấy không” với ví dụ của bạn.

Câu hỏi thường gặp

Có nên viết phần cuộc đời nhà văn ở đầu bài nghị luận không?

Không nên viết thành một phần riêng dài. Ở mở bài, một câu giới thiệu tác giả và nét phong cách liên quan là đủ. Thông tin tiểu sử cần thiết nên đặt cạnh đoạn phân tích mà nó giải thích.

Cái chết của tác giả nghĩa là gì?

Đây là tên một bài tiểu luận của Roland Barthes. Ý chính là không nên coi ý định của tác giả là chìa khóa duy nhất để hiểu tác phẩm; văn bản và người đọc cũng tạo ra nghĩa. Nó không có nghĩa là bỏ qua hoàn toàn tác giả.

Giai thoại về hoàn cảnh ra đời bài thơ có dùng được không?

Chỉ nên dùng khi giai thoại đã được ghi trong tài liệu chính thống và thật sự cần cho phân tích. Nếu các nguồn kể khác nhau, nên dùng cách nói thận trọng như theo một số tài liệu, hoặc bỏ qua.

Đọc ngữ liệu lạ không biết tác giả thì làm thế nào?

Hãy đọc hoàn toàn dựa vào văn bản: từ ngữ, hình ảnh, giọng điệu, cấu trúc. Đề thi dùng ngữ liệu lạ chính là để kiểm tra năng lực đọc văn bản, nên không biết tiểu sử không làm bạn thiệt.

Tiểu sử có quan trọng hơn với văn học trung đại không?

Thường là có, vì khoảng cách thời gian và văn hóa lớn khiến người đọc hôm nay cần hiểu thân phận, thời đại của tác giả để không hiểu lệch. Dù vậy, văn bản vẫn là nơi chứng minh cuối cùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138