Trách nhiệm của người cầm bút là những gì nhà văn phải gánh khi viết: trung thực với cuộc đời, tôn trọng bạn đọc và nghiêm túc với nghề chữ. Ba chiều trách nhiệm ấy làm nên phẩm giá của nghề viết, và là đề tài trở đi trở lại trong chính văn chương.
Đề thi hay đặt vấn đề này qua các nhận định về thiên chức nhà văn hoặc qua những tác phẩm mà nhân vật là người nghệ sĩ. Bài này giải thích ba chiều trách nhiệm, đọc lại Đời thừa, Chiếc thuyền ngoài xa và một ý của Thạch Lam, rồi gợi ý dàn ý và câu hỏi ôn để bạn bàn luận mà không sa vào lời hô hào chung chung.
Trách nhiệm người cầm bút là gì
Mọi nghề đều có trách nhiệm. Bác sĩ chịu trách nhiệm với sức khỏe người bệnh, người thợ xây chịu trách nhiệm với độ bền ngôi nhà. Nghề viết đặc biệt ở chỗ sản phẩm của nó tác động vào tâm hồn, vào cách người đọc nhìn cuộc đời và nhìn chính mình. Vì thế trách nhiệm của nhà văn không chỉ là viết đúng, viết hay, mà còn là viết điều gì và viết để làm gì.
Cách nói học thuật thường gặp: trách nhiệm của nhà văn là ý thức về sứ mệnh và nghĩa vụ của người sáng tác đối với hiện thực đời sống, đối với công chúng và đối với nghệ thuật. Ba đối tượng ấy tương ứng với ba câu hỏi: viết về cuộc đời có trung thực không, viết cho người đọc có tôn trọng họ không, viết bằng chữ có tận tâm với chữ không.
Trách nhiệm không đồng nghĩa với việc nhà văn phải giảng dạy đạo lý. Một tác phẩm có thể không nói lời khuyên nào mà vẫn làm người đọc tốt lên, vì nó cho họ thấy con người sâu hơn, đau hơn, đẹp hơn. Hiểu điều này giúp phần bàn luận của bạn tránh lối nói giáo điều.
Cũng cần phân biệt trách nhiệm của nhà văn với trách nhiệm của nhân vật. Một tác phẩm có nhân vật làm điều sai không có nghĩa là nhà văn cổ vũ điều sai. Nhà văn có trách nhiệm khi họ cho người đọc thấy rõ điều sai ấy đến từ đâu và dẫn tới đâu. Chí Phèo rạch mặt ăn vạ, đâm chết Bá Kiến, nhưng không ai đọc Chí Phèo mà nghĩ Nam Cao cổ vũ bạo lực; người ta thấy một lời tố cáo xã hội đã đẩy con người đến bước ấy.
Ba chiều trách nhiệm
Bảng dưới gom ba chiều, kèm biểu hiện khi nhà văn làm tròn và khi làm sai:
| Chiều trách nhiệm | Khi làm tròn | Khi làm sai | Tác phẩm có thể dẫn |
|---|---|---|---|
| Với cuộc đời | Nhìn thẳng vào hiện thực, kể cả những mặt khuất | Tô hồng, né tránh, hoặc chỉ thấy bề ngoài | Chiếc thuyền ngoài xa |
| Với bạn đọc | Đem đến cái nhìn mới, nâng đỡ tâm hồn | Chiều thị hiếu dễ dãi, coi thường người đọc | Các ý kiến của Thạch Lam về văn chương |
| Với nghề và chữ | Tìm tòi, sửa chữa, không lặp lại mình và người khác | Cẩu thả, viết vội, sao chép | Đời thừa |
Ba chiều này liên quan chặt với nhau. Một nhà văn cẩu thả với chữ khó mà trung thực với đời, vì sự trung thực cần được nói ra bằng những chữ chính xác. Trong bài, bạn có thể đi lần lượt ba chiều rồi kết lại bằng mối liên hệ ấy.
Trách nhiệm với nghề: bài học từ Đời thừa
Hộ trong Đời thừa của Nam Cao là một nhà văn nghèo, mang hoài bão viết một tác phẩm vượt lên mọi bờ cõi và giới hạn. Nhưng gánh nặng cơm áo buộc Hộ viết vội những cuốn sách để kiếm tiền, và anh dằn vặt vì điều đó. Đoạn suy nghĩ của Hộ có câu thường được trích: “Sự cẩu thả trong bất cứ nghề gì cũng là một sự bất lương. Nhưng sự cẩu thả trong văn chương thì thật là đê tiện.”
Câu này nặng lời một cách có chủ ý. Nó đặt văn chương lên một chuẩn mực cao hơn các nghề khác, vì văn chương làm việc với tâm hồn người đọc. Khi dùng, bạn nên nói rõ đây là suy nghĩ của nhân vật Hộ, đồng thời là điều Nam Cao trăn trở về nghề, vì nhiều nhà nghiên cứu đọc Đời thừa như lời tự bạch nghệ thuật của ông.
Điều đáng giá để bàn luận là bi kịch của Hộ: biết rõ trách nhiệm với nghề mà không làm tròn được vì hoàn cảnh. Đây là chỗ bài viết có thể sâu hơn lời hô hào: trách nhiệm của người cầm bút không chỉ là đòi hỏi đạo đức cá nhân, mà còn gắn với những điều kiện sống để nhà văn có thể làm tròn nó. Một nhận xét như vậy cho thấy bạn đọc tác phẩm với sự cảm thông, không chỉ trích dẫn.
Trách nhiệm với cuộc đời: người nghệ sĩ trong Chiếc thuyền ngoài xa
Trong Chiếc thuyền ngoài xa, Nguyễn Minh Châu để nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng đi tìm một cảnh biển đẹp. Phùng chụp được cảnh chiếc thuyền trong sương sớm đẹp như một bức tranh, rồi ngay sau đó chứng kiến từ chính chiếc thuyền ấy bước ra một gã đàn ông đánh vợ tàn nhẫn. Phát hiện thứ hai làm đổ vỡ cái nhìn ban đầu: cái đẹp bề ngoài có thể che giấu những bi kịch bên trong.
Truyện còn đi xa hơn qua cuộc gặp ở tòa án huyện, khi người đàn bà hàng chài từ chối bỏ chồng và kể về cuộc sống của mình. Cả Phùng lẫn Đẩu, người chánh án tốt bụng, đều nhận ra mình đã nhìn đời quá đơn giản. Người nghệ sĩ có trách nhiệm phải nhìn cuộc đời đa chiều, không đem một ý định tốt mà áp lên những số phận mình chưa hiểu.
Đặt cạnh khái niệm trách nhiệm, truyện cho bạn một luận cứ rất tốt: trung thực với đời không chỉ là không tô hồng, mà còn là khiêm tốn trước sự phức tạp của đời sống. Câu dẫn mẫu tự viết: “Trách nhiệm của người nghệ sĩ bắt đầu từ cái nhìn: nhìn lâu hơn, nhìn sâu hơn, và dám để cái nhìn ban đầu của mình bị cuộc đời sửa lại.”
Trách nhiệm với bạn đọc
Trung thực. Không bịa đặt để gây chú ý, không dựng chuyện ly kỳ chỉ để bán được nhiều. Sự trung thực là nền của lòng tin giữa người viết và người đọc.
Tôn trọng trí tuệ người đọc. Không giảng giải mọi thứ, để người đọc tự cảm nhận, tự suy nghĩ. Một tác phẩm chừa khoảng trống cho người đọc là tác phẩm tôn trọng họ.
Nâng đỡ tâm hồn. Thạch Lam, trong tập tiểu luận Theo dòng, xem văn chương là “một thứ khí giới thanh cao và đắc lực”, vừa để thay đổi một thế giới giả dối, tàn ác, vừa làm cho lòng người trong sạch và phong phú hơn. Ý ấy cho thấy trách nhiệm với bạn đọc gắn với việc làm giàu tâm hồn họ.
Không chiều thị hiếu dễ dãi. Viết điều người đọc muốn nghe thì dễ; viết điều người đọc cần nghe mà vẫn khiến họ muốn đọc mới khó. Đây là ranh giới giữa văn chương và hàng hóa giải trí đơn thuần. Khi bàn ý này, bạn không cần chê một dòng sách cụ thể nào; chỉ cần nêu nguyên tắc và chứng minh bằng một tác phẩm đã vượt qua được ranh giới ấy.
Phân biệt những từ hay gặp trong đề: trách nhiệm, thiên chức, sứ mệnh
Đề thi dùng nhiều từ gần nghĩa. Hiểu sắc thái từng từ giúp phần giải thích chính xác hơn:
| Từ | Sắc thái nghĩa | Cách giải thích trong bài |
|---|---|---|
| Trách nhiệm | Điều phải làm, phải gánh; có thể làm tròn hoặc không | Nhấn vào ý thức và hành động cụ thể của người viết |
| Thiên chức | Chức phận cao quý gắn với bản chất của nghề | Nhấn vào giá trị nhân văn mà nghề viết vốn mang |
| Sứ mệnh | Nhiệm vụ lớn lao, có tính lịch sử | Dùng khi bàn về vai trò của văn học với một thời đại |
| Lương tâm nghề nghiệp | Chuẩn mực tự đặt ra từ bên trong | Gắn với sự tận tâm với chữ, không cẩu thả |
| Quan niệm nghệ thuật | Cách nhà văn hiểu về văn chương | Là nền để nhà văn tự xác định trách nhiệm của mình |
Khi giải thích một ý kiến có những từ này, bạn đừng thay từ này bằng từ kia một cách tùy tiện. Mỗi từ dẫn đến một trọng tâm hơi khác, và giải thích sát từ là bước đầu tiên để không lạc đề.
Ví dụ, một đề nói về “thiên chức” sẽ cần bạn nhấn vào giá trị nhân văn cao quý của văn chương; một đề nói về “trách nhiệm” cần bạn chỉ ra những việc cụ thể nhà văn phải làm và hậu quả khi không làm. Hai bài có thể dùng cùng dẫn chứng, nhưng góc nhìn vào dẫn chứng phải khác.
Dàn ý cho đề bàn về trách nhiệm người cầm bút
Gợi ý dàn ý khi đề đưa một ý kiến về thiên chức hay trách nhiệm nhà văn:
- Giải thích ý kiến: bóc từng từ khóa, chỉ ra ý kiến đang nhấn vào chiều trách nhiệm nào.
- Lý giải vì sao nhà văn phải có trách nhiệm ấy: từ đặc trưng của văn chương là tác động vào tâm hồn.
- Chứng minh qua một hai tác phẩm: chọn tác phẩm mà vấn đề trách nhiệm hiện ra rõ, như Đời thừa hoặc Chiếc thuyền ngoài xa, phân tích chi tiết chứ không kể tóm tắt.
- Bàn luận mở rộng: trách nhiệm không phải giáo điều; trách nhiệm gắn với điều kiện sáng tác; trách nhiệm của nhà văn đi cùng trách nhiệm của người đọc.
- Liên hệ người viết bài: bài học về sự nghiêm túc với chữ nghĩa trong chính việc học văn.
Câu hỏi ôn tập: Giải thích câu nói về sự cẩu thả trong văn chương ở Đời thừa. Phát hiện thứ hai của Phùng cho thấy trách nhiệm gì của người nghệ sĩ? Vì sao trách nhiệm với chữ nghĩa cũng là trách nhiệm với cuộc đời? Viết câu trả lời thành đoạn ngắn, mỗi đoạn có một dẫn chứng.
Câu hỏi thường gặp
Câu sự cẩu thả trong văn chương thì thật là đê tiện là của ai?
Câu này nằm trong suy nghĩ của nhân vật Hộ, truyện Đời thừa của Nam Cao. Giới nghiên cứu thường coi đó là quan niệm về nghề viết mà Nam Cao gửi qua nhân vật.
Trách nhiệm nhà văn có phải là phải viết về đề tài lớn không?
Không nhất thiết. Trách nhiệm nằm ở thái độ trung thực và tận tâm, không nằm ở độ lớn của đề tài. Thạch Lam viết về những kiếp người nhỏ bé ở phố huyện mà vẫn thể hiện trách nhiệm rất rõ với con người.
Chiếc thuyền ngoài xa liên quan gì đến trách nhiệm người nghệ sĩ?
Qua hai phát hiện của Phùng, truyện cho thấy người nghệ sĩ không được dừng ở vẻ đẹp bề ngoài mà phải nhìn thấy những bi kịch bên trong, và phải khiêm tốn trước sự phức tạp của cuộc sống.
Bàn luận về trách nhiệm nhà văn nên tránh điều gì?
Nên tránh lối hô hào chung chung, tránh biến nhà văn thành người giảng đạo đức và tránh phê phán nhà văn cụ thể một cách cảm tính. Lập luận cần dựa vào tác phẩm và đặc trưng của văn chương.
Học sinh liên hệ bản thân thế nào trong đề này?
Có thể liên hệ đến thái độ nghiêm túc khi đọc và viết: đọc kỹ văn bản, không chép văn mẫu, dùng dẫn chứng chính xác. Đó là trách nhiệm với chữ nghĩa ở quy mô của người học văn.