LyLuan.comLý Luận
Truyện, kịch và kí

Tuỳ bút là gì trong lý luận văn học: chất trữ tình và mạch liên tưởng tự do

Tuỳ bút là thể kí đậm chất trữ tình, đi theo mạch cảm xúc và liên tưởng của người viết. Đặc trưng, ví dụ Người lái đò Sông Đà, Thương nhớ mười hai, cách phân tích.

Rain streaks a large cafe window while a young Vietnamese man seen from behind sits in a quiet corner, pen resting on blank sheets of paper, muted amber light

Tuỳ bút là một thể của kí, trong đó người viết đi theo mạch cảm xúc và liên tưởng của mình để ghi lại, bình luận, suy tưởng về con người, cảnh vật, sự việc có thật; chất trữ tình và nét riêng của người viết là phần nổi bật nhất. Tên gọi "tuỳ bút" gợi đúng tinh thần ấy: ngọn bút đi theo ý nghĩ, không bị cốt truyện ràng buộc.

Tuỳ bút hay xuất hiện trong đề thi qua Người lái đò Sông Đà của Nguyễn Tuân, và ở lớp dưới qua những trang tuỳ bút trung đại. Bài này giải thích đặc trưng tuỳ bút theo góc lý luận, chỉ ra tuỳ bút vẫn giữ tính xác thực của kí ra sao, và cách phân tích một đoạn tuỳ bút mà không biến nó thành bài cảm nhận thơ.

Tuỳ bút là gì: từ nghĩa chữ đến khái niệm

Theo nghĩa chữ, tuỳ bút là "theo ngọn bút". Người viết không dựng một câu chuyện có đầu có cuối như truyện, cũng không bám chặt trình tự sự việc như kí sự. Bài viết đi theo những gì người viết nghĩ tới, cảm thấy, nhớ ra, và nối chúng lại bằng sợi dây cảm xúc.

Giáo trình lý luận xếp tuỳ bút vào loại kí, vì chất liệu của nó vẫn là đời sống có thật. Điểm riêng của tuỳ bút là sự hiện diện đậm đặc của chủ thể người viết: cách nhìn, cảm xúc, vốn hiểu biết, sở thích, thậm chí cả tật riêng. Đọc tuỳ bút, người đọc không chỉ biết về một dòng sông hay một món ăn mà còn biết người viết là ai.

Ở Việt Nam, tuỳ bút có truyền thống từ thời trung đại. Vũ trung tuỳ bút của Phạm Đình Hổ, viết đầu thế kỷ XIX, ghi chép nhiều chuyện về phong tục, nhân vật, lễ nghi, đời sống đương thời, xen những lời bàn của tác giả; đoạn Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh từng được dạy trong chương trình phổ thông. Tuỳ bút hiện đại đi xa hơn về phía trữ tình, với những tên tuổi như Nguyễn Tuân, Vũ Bằng.

Bốn đặc trưng của tuỳ bút

Chất liệu thật, nhưng được nhìn qua lăng kính rất riêng. Tuỳ bút vẫn dựa trên người thật, cảnh thật, việc thật, nên mang tính xác thực của kí. Song cái thật ấy được chọn lọc và tô đậm theo cảm quan của người viết, khiến hai người viết về cùng một đối tượng sẽ cho ra hai thiên tuỳ bút khác hẳn.

Chất trữ tình đậm. Cảm xúc, suy tưởng của người viết chiếm phần lớn văn bản. Tuỳ bút gần với thơ hơn mọi tiểu loại kí khác; nhiều đoạn có thể đọc như thơ văn xuôi.

Kết cấu theo mạch liên tưởng. Tuỳ bút có vẻ tản mạn: đang tả cảnh chuyển sang kể chuyện, đang kể chuyện chuyển sang bàn luận. Nhưng sự tản mạn ấy có sợi dây nối, đó là cảm xúc và tư tưởng chủ đạo của người viết.

Ngôn ngữ giàu cá tính. Tuỳ bút là nơi người viết được tự do nhất với chữ nghĩa: so sánh táo bạo, câu văn dài ngắn bất thường, từ ngữ của nhiều ngành nghề. Phong cách cá nhân vì thế hiện rõ ở tuỳ bút hơn ở nhiều thể loại khác.

Soi vào Người lái đò Sông Đà

Người lái đò Sông Đà in trong tập Sông Đà của Nguyễn Tuân, được viết sau những chuyến đi Tây Bắc. Đây là ví dụ đầy đủ nhất cho đặc trưng tuỳ bút trong chương trình phổ thông. Về chất liệu, tác phẩm dựa trên con sông có thật, những thác ghềnh, những người lái đò có thật. Về cách nhìn, mọi thứ đều qua lăng kính của một người say mê cái đẹp tài hoa và cái dữ dội phi thường.

Mạch liên tưởng của tác phẩm rất tự do. Con sông được nhìn như một kẻ thù hung bạo có mưu mô, rồi lại hiện ra như một người tình, như một áng tóc. Câu văn nổi tiếng "tuôn dài tuôn dài như một áng tóc trữ tình" cho thấy cách Nguyễn Tuân dùng hình ảnh con người để nói về thiên nhiên. Để tả, nhà văn huy động hiểu biết của nhiều ngành: quân sự, võ thuật, điện ảnh, hội hoạ, địa lý. Đó là dấu ấn uyên bác của chủ thể viết.

Ông lái đò, nhân vật trung tâm, không được kể theo kiểu nhân vật truyện với số phận và tính cách phát triển, mà được khắc hoạ chủ yếu qua một cuộc vượt thác như một trận đánh. Đây là cách tuỳ bút xây dựng nhân vật: không cần cốt truyện, chỉ cần một khoảnh khắc đủ để làm sáng lên phẩm chất tài hoa và trí dũng của người lao động.

Tuỳ bút, bút kí và truyện ngắn: phân biệt nhanh

Đề thi đôi khi yêu cầu xác định thể loại hoặc so sánh. Bảng dưới đặt tuỳ bút cạnh hai thể dễ nhầm nhất.

Tiêu chíTuỳ bútBút kíTruyện ngắn
Quan hệ với sự thậtDựa trên chất liệu thậtDựa trên chất liệu thật, nhiều tư liệuHư cấu
Trọng tâmCảm xúc, suy tưởng của người viếtSự việc, con người được ghi lại kèm suy nghĩCâu chuyện, tình huống, nhân vật
Kết cấuTheo mạch liên tưởng, tự doTheo hành trình hoặc vấn đề, chặt hơnTheo cốt truyện
Người viếtHiện diện đậm nhấtHiện diện rõ, vừa quan sát vừa suy ngẫmCó thể ẩn sau người kể
Ví dụNgười lái đò Sông Đà, Thương nhớ mười haiAi đã đặt tên cho dòng sông?Chữ người tử tù

Ranh giới tuỳ bút và bút kí không cứng; nhiều nhà nghiên cứu xếp một tác phẩm vào thể này, người khác xếp vào thể kia. Khi làm bài, bạn nên theo cách gọi trong sách giáo khoa đang học, và nếu cần bàn thì nói rõ tác phẩm nghiêng về tính chất nào hơn.

Với truyện ngắn thì ranh giới rõ hơn: Chữ người tử tù có nhân vật Huấn Cao do Nguyễn Tuân sáng tạo, có tình huống và cốt truyện, nên là truyện; Người lái đò Sông Đà dù có nhân vật vẫn là tuỳ bút vì gắn với chuyến đi và cảnh vật có thật, đi theo mạch liên tưởng.

Thương nhớ mười hai: tuỳ bút như một cuộc trò chuyện với ký ức

Thương nhớ mười hai của Vũ Bằng là một ví dụ khác, cho thấy tuỳ bút có thể đi theo trục thời gian của ký ức. Tác phẩm viết về mười hai tháng trong năm của Hà Nội và miền Bắc, qua nỗi nhớ của người viết khi sống xa. Mỗi tháng gợi lên thời tiết, món ăn, phong tục, con người, đan với nỗi nhớ quê, nhớ vợ.

Ở đây, chất liệu thật là cảnh sắc, phong tục, món ăn có thật; nhưng tất cả được nhìn qua lớp sương của nỗi nhớ. Đó là lý do người đọc thấy những trang viết vừa cụ thể như một cuốn sổ ghi phong tục, vừa thấm đẫm cảm xúc như thơ. Kết cấu theo tháng chỉ là khung; sợi dây thật sự nối các trang là nỗi nhớ.

Đặt Thương nhớ mười hai cạnh Người lái đò Sông Đà, bạn thấy hai cách làm tuỳ bút: một bên hướng ra ngoài, đi tìm cái phi thường của thiên nhiên và con người; một bên hướng vào trong, lắng lại với ký ức. Sự đa dạng ấy chứng minh tuỳ bút không có một khuôn duy nhất, điều đáng nói khi bàn về đặc trưng thể loại.

Khung phân tích một đoạn tuỳ bút

Khi đề cho một đoạn tuỳ bút, dù quen hay lạ, bạn có thể đi theo trình tự sau để vừa đúng thể loại vừa không bỏ sót ý.

  1. Xác định đối tượng có thật mà đoạn văn viết về: một cảnh, một người, một món ăn, một mùa.
  2. Tìm mạch cảm xúc chủ đạo của đoạn: say mê, xót xa, nhớ nhung, kinh ngạc; gọi tên bằng một hai từ.
  3. Lần theo đường liên tưởng: từ đối tượng, người viết nghĩ tới những gì, nối chúng bằng cách nào.
  4. Chỉ ra dấu ấn tri thức và trải nghiệm của người viết: hiểu biết thuộc ngành nào, chi tiết nào cho thấy người viết đã tận mắt thấy.
  5. Phân tích ngôn ngữ: so sánh, nhân hoá, nhịp câu, từ ngữ đặc biệt; mỗi biện pháp làm nổi bật điều gì ở đối tượng.
  6. Khép lại bằng chân dung người viết hiện lên qua đoạn văn, và thông điệp về con người, cảnh vật.

Bước ba là bước tạo khác biệt. Nhiều bài phân tích tuỳ bút chỉ đi qua từng hình ảnh như phân tích thơ, mà không thấy chúng được nối với nhau ra sao. Chỉ ra được đường đi của liên tưởng là chỉ ra được cái "tuỳ" của tuỳ bút.

Bước cuối nên viết ngắn nhưng không bỏ. Vì tuỳ bút là thể loại mà người viết hiện diện đậm nhất, một bài phân tích không nói gì về người viết sẽ thiếu đúng phần làm nên bản chất thể loại.

Dùng trong bài thi, nhầm lẫn và câu hỏi ôn tập

Một vài câu dẫn tự viết, có thể đặt trước đoạn phân tích nghệ thuật:

  • "Tuỳ bút là nơi ngọn bút được đi theo trái tim; cái tản mạn bề ngoài được giữ lại bằng một sợi dây cảm xúc bên trong."
  • "Đọc tuỳ bút là đọc hai thứ cùng lúc: đối tượng được viết về, và con người đang viết."
  • Nhầm lẫn 1: coi tuỳ bút là truyện vì có nhân vật; tuỳ bút có thể có nhân vật nhưng không xây dựng bằng cốt truyện hư cấu.
  • Nhầm lẫn 2: chỉ khen câu văn đẹp mà quên chỉ ra chất liệu thật và vốn hiểu biết của người viết.
  • Nhầm lẫn 3: chê tuỳ bút "lan man"; cần chỉ ra mạch cảm xúc nối các phần lại.
  • Ôn tập: Chỉ ra ba biểu hiện của mạch liên tưởng trong Người lái đò Sông Đà. Vì sao Người lái đò Sông Đà là tuỳ bút còn Chữ người tử tù là truyện ngắn? So sánh cách hai tuỳ bút bạn biết tổ chức mạch cảm xúc.

Khi phân tích tuỳ bút, nên chia luận điểm theo các mạch cảm xúc lớn thay vì theo từng đoạn văn. Cách chia này vừa đúng tinh thần thể loại vừa giúp bài không thành chuỗi trích dẫn nối nhau.

Câu hỏi thường gặp

Tuỳ bút có phải là văn xuôi trữ tình không?

Tuỳ bút có chất trữ tình rất đậm và nhiều đoạn gần thơ văn xuôi, nhưng trong lý luận nó được xếp vào loại kí vì chất liệu là đời sống có thật. Gọi tuỳ bút là thể kí giàu chất trữ tình, cách gọi này vừa đúng vừa đủ.

Tuỳ bút khác tản văn ra sao?

Hai thể gần nhau. Tuỳ bút thường dài hơn, liên tưởng phóng túng, huy động nhiều tri thức và mang đậm phong cách cá nhân, còn tản văn ngắn gọn hơn, thường xoay quanh một cảm nghĩ hay một nét đời sống. Ranh giới không tuyệt đối nên bạn nên theo cách gọi của sách đang học.

Vì sao Người lái đò Sông Đà vẫn được coi là kí dù có nhiều yếu tố tưởng tượng?

Vì tác phẩm dựa trên con sông, thác ghềnh và những người lái đò có thật mà Nguyễn Tuân gặp trong chuyến đi Tây Bắc. Tưởng tượng và liên tưởng ở đây dùng để làm sáng tỏ cái thật, không tạo ra một câu chuyện hư cấu, nên tác phẩm vẫn giữ tính chất của kí.

Phân tích tuỳ bút có cần nói về phong cách tác giả không?

Rất nên, vì tuỳ bút là thể loại phong cách cá nhân hiện rõ nhất. Với Nguyễn Tuân, đó là sự tài hoa, uyên bác, hay đi tìm cái đẹp và cái phi thường. Nói về phong cách giúp bài phân tích tuỳ bút có chiều sâu hơn việc chỉ khen hình ảnh.

Tuỳ bút trung đại khác tuỳ bút hiện đại như thế nào?

Tuỳ bút trung đại như Vũ trung tuỳ bút thiên về ghi chép, khảo cứu phong tục, nhân vật, sự việc, kèm lời bàn của tác giả, giọng điềm đạm. Tuỳ bút hiện đại đậm chất trữ tình hơn, liên tưởng tự do hơn, và phong cách cá nhân được đẩy lên rõ rệt.

Có thể trích một câu tuỳ bút dài trong bài thi không?

Nên trích ngắn, chỉ vài chữ hoặc một câu bạn nhớ chắc chắn đúng, rồi phân tích kỹ. Trích dài vừa tốn thời gian vừa dễ sai chữ, mà giám khảo cần thấy bạn hiểu và cảm câu văn, không cần thấy bạn chép lại cả đoạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138