Văn học khác các loại hình nghệ thuật khác trước hết ở chất liệu: hội hoạ dùng màu và đường nét, âm nhạc dùng âm thanh, điện ảnh dùng hình ảnh động, còn văn học dùng ngôn từ, nên hình tượng văn học không hiện ra trước mắt mà được dựng lên trong trí tưởng tượng người đọc. Chất liệu ấy làm văn học kém trực quan nhưng lại tự do nhất trong việc đi vào thời gian, tâm lý và tư tưởng.
Hiểu chỗ khác nhau này giúp bạn giải thích được nhiều nhận định về đặc trưng văn học, về vì sao đọc truyện khác xem phim, và vì sao một bài thơ phổ nhạc vẫn không thay được bài thơ. Bài dưới có bảng so sánh, các ví dụ cụ thể và cách đưa vào bài nghị luận.
Đặt văn học cạnh bốn loại hình nghệ thuật
Bảng sau so sánh theo những tiêu chí lý luận hay dùng. Bạn không cần thuộc từng ô, chỉ cần nắm được cột “thế mạnh” và “giới hạn” để lập luận.
| Loại hình | Chất liệu | Thế mạnh | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Văn học | Ngôn từ | Diễn tả được ý nghĩ, kí ức, thời gian dài, tư tưởng trừu tượng | Không trực quan, phụ thuộc trí tưởng tượng và vốn ngôn ngữ người đọc |
| Hội hoạ | Màu sắc, đường nét, bố cục | Trực quan, nắm trọn một khoảnh khắc trong không gian | Khó diễn tả diễn biến qua thời gian và lời nói bên trong |
| Âm nhạc | Âm thanh, giai điệu, nhịp | Tác động trực tiếp tới cảm xúc, không cần dịch | Khó chuyển tải ý nghĩa cụ thể, sự kiện, nhân vật |
| Sân khấu | Diễn viên, hành động, lời thoại trên sàn diễn | Sống động, có giao lưu trực tiếp với khán giả | Bị giới hạn về không gian, thời gian của buổi diễn |
| Điện ảnh | Hình ảnh động, âm thanh, dựng phim | Tổng hợp nhiều loại hình, rất gần cảm giác thật | Khó thể hiện dòng ý nghĩ dài; người xem ít thời gian dừng lại |
Đọc kỹ bảng, bạn thấy mỗi loại hình có thế mạnh đúng ở chỗ loại hình kia yếu. Không có loại hình nào “cao hơn”; lý luận chỉ chỉ ra mỗi loại có một con đường riêng đến với người thưởng thức.
Tính phi vật thể của hình tượng văn học
Hình tượng không có hình hài cố định. Bức tranh vẽ một cô gái thì mọi người xem thấy cùng một khuôn mặt. Nguyễn Du tả Thuý Kiều “Làn thu thuỷ nét xuân sơn, / Hoa ghen thua thắm liễu hờn kém xanh”, mỗi người đọc lại hình dung một Kiều khác.
Người đọc tham gia dựng hình tượng. Vì ngôn từ chỉ gợi, người đọc phải tự hoàn thiện bằng kinh nghiệm và tưởng tượng. Đó vừa là đòi hỏi, vừa là niềm vui riêng của việc đọc.
Đi được vào thế giới bên trong. Ngôn từ diễn đạt được ý nghĩ, cảm giác, kí ức, những thứ không có hình. Đoạn văn Mị nghe tiếng sáo rồi nhớ lại thời con gái là thứ mà hoạ sĩ khó vẽ, máy quay khó ghi trọn.
Tự do với thời gian và không gian. Một câu văn có thể nhảy qua mười năm, đi từ hiện tại về quá khứ, từ làng này sang làng khác. Hội hoạ dừng ở một khoảnh khắc, sân khấu bị gói trong vài giờ.
Giới hạn đi kèm. Người đọc không đủ vốn sống, vốn chữ sẽ không dựng được hình tượng. Đó là lý do cùng một trang văn, người này thấy sống động, người kia thấy nhạt.
Lý luận xưa và nay nói gì về chỗ khác nhau
Từ rất sớm, người ta đã bàn chuyện văn chương và hội hoạ. Ở phương Đông có lời bình “thi trung hữu hoạ, hoạ trung hữu thi”, nghĩa là trong thơ có hoạ, trong hoạ có thơ, mà Tô Đông Pha dành cho Vương Duy, người vừa làm thơ vừa vẽ tranh. Câu bình cho thấy hai loại hình có thể gặp nhau: thơ gợi được bức tranh, tranh gợi được ý thơ.
Ở phương Tây, nhà tư tưởng Đức Lessing trong khảo luận Laocoon phân biệt hội hoạ là nghệ thuật của không gian, nắm các vật thể cùng tồn tại, còn thơ ca là nghệ thuật của thời gian, nắm các hành động nối tiếp nhau. Từ đó ông lưu ý rằng nhà thơ không nên cố tả tỉ mỉ như hoạ sĩ, còn hoạ sĩ không nên cố kể chuyện như nhà thơ.
Hai cách nhìn tưởng trái nhau nhưng thật ra bổ sung. Văn học có thể “vẽ” bằng chữ, nhưng nó vẽ theo cách của thời gian: dẫn mắt người đọc đi lần lượt. Hai câu “Cỏ non xanh tận chân trời, / Cành lê trắng điểm một vài bông hoa” trong Truyện Kiều cho người đọc nhìn cái rộng trước, chấm cái nhỏ sau, đúng như một chuyển động của ánh mắt, điều một bức tranh tĩnh khó làm được theo cùng trình tự.
Khi dùng các ý này trong bài, bạn chỉ cần nêu ý chính và tên người nói nếu chắc chắn, không cần trích dài. Mục đích là cho thấy đặc trưng văn học đã được bàn từ lâu, không phải kiến thức của riêng một cuốn sách.
Khi văn học gặp loại hình khác: phổ nhạc và chuyển thể
Thơ phổ nhạc. Bài Thuyền và biển của Xuân Quỳnh được nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu phổ nhạc và trở nên quen thuộc với nhiều người chưa từng đọc bản thơ. Âm nhạc làm cảm xúc lan nhanh hơn, nhưng cũng chọn lọc: một số câu bị lược, nhịp thơ phải theo nhịp nhạc. Người nghe nhận được tâm trạng chung, người đọc thơ thì có thể dừng lại ở từng chữ, từng hình ảnh.
Chuyển thể thành phim. Bộ phim Làng Vũ Đại ngày ấy dựa trên các tác phẩm của Nam Cao, trong đó có Chí Phèo và Lão Hạc. Phim cho người xem thấy cụ thể khuôn mặt, giọng nói, khung cảnh; nhưng những dòng ý nghĩ dài của Chí buổi sáng sau đêm gặp Thị Nở thì máy quay chỉ có thể gợi qua nét mặt, ánh mắt, khó trọn vẹn như trang văn.
Kịch bản văn học và vở diễn. Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ là văn bản kịch, đọc được như một tác phẩm văn học. Khi lên sân khấu, đạo diễn và diễn viên thêm vào hình thể, ánh sáng, nhịp diễn; mỗi buổi diễn là một lần “đọc” văn bản theo cách riêng.
Từ các ví dụ, bạn rút ra một ý dùng được: chuyển thể không làm mất tác phẩm gốc mà tạo ra một tác phẩm mới ở loại hình khác. So sánh hai bản giúp người học thấy rõ hơn cái mà chỉ ngôn từ làm được.
Văn học vay mượn kỹ thuật của các loại hình khác
Mượn cách nhìn của hội hoạ. Nhiều trang văn được dựng như một bức tranh có ánh sáng, màu sắc, bố cục. Đoạn mở đầu Hai đứa trẻ của Thạch Lam tả phố huyện lúc chiều tà với những mảng màu của mây, của ánh hoàng hôn, như một bức tranh nhẹ, buồn. Khi phân tích, bạn có thể dùng ngôn ngữ hội hoạ như gam màu, đường nét, độ sáng tối để nói về đoạn văn.
Mượn nhạc tính của âm nhạc. Thơ vốn gắn với hát, với ngâm. Vần, nhịp, sự lặp lại âm thanh làm câu thơ có tính nhạc. Những câu lục bát trong ca dao đọc lên đã như một điệu hát ru, và nhiều bài ca dao vốn sống trong lời hát dân ca.
Mượn kỹ thuật của điện ảnh. Văn xuôi hiện đại dùng nhiều thủ pháp gần với dựng phim: cắt cảnh đột ngột, chuyển điểm nhìn như đổi góc máy, phóng to một chi tiết như cận cảnh. Nhận ra những thủ pháp ấy giúp bạn phân tích kết cấu truyện hiện đại cụ thể hơn.
Mượn hình thức của sân khấu. Đối thoại sắc gọn, cảnh được dàn dựng như một màn kịch. Cảnh cho chữ trong Chữ người tử tù có ánh đuốc, nhân vật, động tác, lời thoại, gần như một cảnh diễn.
Giới hạn của việc vay mượn. Dù mượn kỹ thuật gì, văn học vẫn chỉ có ngôn từ. Câu văn gợi màu chứ không có màu, gợi nhạc chứ không có giai điệu. Chính khoảng trống ấy để người đọc tự lấp đầy bằng tưởng tượng.
Đưa ý so sánh loại hình vào bài thi
Ý so sánh văn học với các loại hình nghệ thuật khác thường được dùng ở phần giải thích đặc trưng, hoặc phần bàn luận mở rộng của đề về ngôn từ, hình tượng, người đọc.
- Nêu chất liệu: một câu so sánh ngôn từ với màu sắc, âm thanh, hình ảnh động.
- Chỉ ra hệ quả: hình tượng văn học phi vật thể, sống trong tưởng tượng người đọc.
- Nói thế mạnh: đi vào thế giới bên trong, tự do với thời gian.
- Đưa một ví dụ cụ thể, tốt nhất là một đoạn mà phim hay tranh khó thay thế.
- Khép bằng ý không xếp hạng: mỗi loại hình có con đường riêng, văn học có phần việc của riêng mình.
Câu dẫn mẫu: “Hoạ sĩ chỉ cần một nét để cho ta thấy một khuôn mặt, nhà văn cần cả trang để làm điều đó; nhưng đổi lại, nhà văn đưa ta vào được nơi không có khuôn mặt nào, là những gì đang diễn ra trong đầu một con người.”
Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập
Ba lối viết dưới đây làm phần so sánh loại hình bị lệch.
- Hạ thấp loại hình khác để đề cao văn học. Viết “văn học hơn điện ảnh vì sâu hơn” là thiếu cân nhắc; nên nói mỗi loại có thế mạnh riêng.
- Đồng nhất kịch bản văn học với vở diễn. Văn bản kịch là văn học, vở diễn là nghệ thuật sân khấu; hai thứ liên quan nhưng không trùng.
- Bỏ qua phần giới hạn của văn học. Nói đủ cả điểm yếu, như không trực quan, phụ thuộc vốn người đọc, thì lập luận mới cân bằng.
Câu hỏi ôn tập: (1) Giải thích khái niệm tính phi vật thể của hình tượng văn học bằng một ví dụ. (2) Vì sao mỗi người đọc hình dung một Thuý Kiều khác? (3) So sánh trải nghiệm đọc một truyện ngắn và xem phim chuyển thể từ truyện ấy. (4) Giải thích câu “thi trung hữu hoạ” bằng một bài thơ bạn đã học. (5) Văn bản kịch nên được học như văn học hay như sân khấu?
Câu hỏi thường gặp
Văn học có phải là nghệ thuật cao nhất không?
Lý luận hiện đại không xếp hạng các loại hình. Văn học có thế mạnh riêng về diễn tả tư tưởng và đời sống bên trong, còn hội hoạ, âm nhạc, điện ảnh có những thế mạnh văn học không có.
Tính phi vật thể của hình tượng văn học là gì?
Đó là đặc điểm hình tượng văn học không có hình hài cụ thể mà được dựng lên trong trí tưởng tượng người đọc từ ngôn từ. Nhờ vậy mỗi người đọc có một hình dung riêng, và người đọc thành người đồng sáng tạo.
Xem phim chuyển thể có thay được việc đọc tác phẩm không?
Không thay được, vì phim là một tác phẩm mới ở loại hình khác. Phim giúp hình dung bối cảnh, nhưng những dòng ý nghĩ, giọng văn và cách dùng chữ của nhà văn chỉ có trong văn bản.
Câu thi trung hữu hoạ có chắc là của Tô Đông Pha không?
Đây là lời bình rất nổi tiếng, được biết rộng rãi là của Tô Đông Pha khi nói về thơ và tranh Vương Duy. Bạn dẫn được, nhưng nên dừng ở bốn chữ quen thuộc và giải nghĩa, không cần chép thêm.
Thơ phổ nhạc có làm mất giá trị bài thơ không?
Không mất, nhưng thay đổi cách tiếp nhận. Bài hát giúp thơ đến với nhiều người hơn, còn bản thơ giữ nguyên vẹn từng chữ, từng nhịp để người đọc dừng lại suy ngẫm. Hai bản cùng tồn tại.