Nhan đề là tên gọi của tác phẩm, đồng thời là tín hiệu nghệ thuật đầu tiên nhà văn gửi tới người đọc: nó có thể gọi tên nhân vật, nêu tình huống, gợi một hình ảnh biểu tượng hoặc đặt một câu hỏi, và thường hé lộ chủ đề. Giải thích nhan đề là đi từ nghĩa đen, qua nghĩa hàm ẩn, tới quan hệ của nó với toàn bộ tác phẩm.
Câu hỏi về ý nghĩa nhan đề xuất hiện thường xuyên trong đề đọc hiểu và trong bài nghị luận. Bài này nêu chức năng của nhan đề, phân loại các kiểu nhan đề bằng ví dụ có thật, kể vài chuyện đổi tên tác phẩm để thấy nhan đề là một lựa chọn, rồi đưa ra quy trình bốn tầng để bạn tự giải thích một nhan đề lạ.
Nhan đề làm những việc gì
Gọi tên và phân biệt. Chức năng đơn giản nhất: giúp người đọc nhận ra, nhớ và nhắc tới tác phẩm. Nhan đề ngắn, gợi hình thường dễ đi vào trí nhớ.
Định hướng sự đọc. Trước khi đọc dòng đầu tiên, người đọc đã được nhan đề gợi ý nên chú ý vào đâu: một nhân vật, một hình ảnh, một vùng đất. Nhan đề vì thế là một phần của kết cấu, nằm ở vị trí đặc biệt nhất của văn bản.
Hé lộ chủ đề hoặc tư tưởng. Nhiều nhan đề nén chủ đề vào vài chữ. Khi đọc xong tác phẩm, quay lại nhìn nhan đề, người đọc thường thấy nó mang nghĩa sâu hơn lúc đầu.
Tạo sức hút và gây tò mò. Một nhan đề lạ, nghịch lý hay đặt câu hỏi khiến người đọc muốn mở trang đầu. Đây là chức năng thẩm mỹ và giao tiếp, đặc biệt rõ ở những nhan đề có sự đối nghịch giữa các chữ.
Mang dấu ấn phong cách. Cách đặt nhan đề cũng cho thấy cá tính người viết: có người thích nhan đề mộc, gọi đúng tên sự vật; có người thích nhan đề giàu hình ảnh, đầy chất thơ. Nhìn một loạt nhan đề của cùng một nhà văn, bạn có thể đoán phần nào giọng văn của họ.
Các kiểu nhan đề hay gặp, kèm ví dụ có thật
Cách phân loại dưới đây dựa trên việc nhan đề lấy từ yếu tố nào của tác phẩm. Một nhan đề có thể thuộc hai kiểu cùng lúc.
| Kiểu nhan đề | Ví dụ | Điều cần khai thác khi giải thích |
|---|---|---|
| Tên nhân vật | Chí Phèo (Nam Cao), Lão Hạc (Nam Cao) | Vì sao nhân vật ấy là trung tâm, cái tên gợi gì về thân phận |
| Tình huống, sự việc | Vợ nhặt (Kim Lân) | Tình huống ấy khác thường ở đâu, hé lộ hiện thực và tư tưởng nào |
| Hình ảnh biểu tượng | Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu), Rừng xà nu (Nguyễn Trung Thành) | Nghĩa tả thực và nghĩa biểu tượng |
| Không gian, địa danh | Tràng giang (Huy Cận), Đây thôn Vĩ Dạ (Hàn Mặc Tử) | Không gian ấy gợi tâm trạng hay mối quan hệ gì |
| Câu hỏi | Ai đã đặt tên cho dòng sông? (Hoàng Phủ Ngọc Tường) | Câu hỏi mở ra hướng suy tưởng nào, có được trả lời không |
| Nghịch lý | Hạnh phúc của một tang gia (chương trong Số đỏ của Vũ Trọng Phụng) | Hai vế đối nghịch tạo tiếng cười hay ý nghĩa gì |
| Trạng thái, cảm xúc | Lặng lẽ Sa Pa (Nguyễn Thành Long) | Trạng thái ấy thuộc về cảnh hay về con người |
Khi gặp một nhan đề trong đề thi, việc đầu tiên là xếp nó vào một hoặc hai kiểu trong bảng. Kiểu nhan đề gần như quyết định hướng giải thích: nhan đề biểu tượng phải nói hai lớp nghĩa, nhan đề nghịch lý phải nói sự đối nghịch, nhan đề câu hỏi phải nói hướng suy tưởng.
Nhan đề là một lựa chọn: chuyện đổi tên vài tác phẩm
Một cách hay để hiểu sức nặng của nhan đề là nhìn những lần tác phẩm đổi tên. Khi biết tên cũ, ta thấy rõ hơn nhan đề cuối cùng nhấn vào đâu.
Chí Phèo. Theo các tài liệu về Nam Cao, bản thảo ban đầu có tên Cái lò gạch cũ; khi in lần đầu, nhà xuất bản đổi thành Đôi lứa xứng đôi; về sau tác phẩm mới mang tên Chí Phèo. Tên thứ nhất nhấn vào hình ảnh biểu tượng và vòng lặp số phận, tên thứ hai nhấn vào mối tình Chí và Thị Nở theo lối gây tò mò, tên cuối cùng đặt con người lên vị trí trung tâm. Ba tên, ba cách nhìn vào cùng một câu chuyện.
Vợ nhặt. Truyện ngắn của Kim Lân được viết lại từ một phần tiểu thuyết Xóm ngụ cư còn dang dở. Tên cũ nhấn vào không gian và lớp người, tên mới nhấn vào một tình huống lạ: người ta có thể "nhặt" được vợ như nhặt một vật bỏ rơi. Hai chữ ấy vừa tố cáo nạn đói làm giá trị con người rẻ rúng, vừa mở ra câu chuyện về khát khao mái ấm.
Truyện Kiều. Nguyễn Du đặt tên tác phẩm là Đoạn trường tân thanh, nghĩa là tiếng kêu mới về nỗi đau đứt ruột. Tên gọi Truyện Kiều quen thuộc với người đọc nhiều hơn. Tên gốc nghiêng về cảm hứng và nỗi đau, tên quen dùng nghiêng về nhân vật trung tâm.
Những chuyện như vậy chỉ nên nhắc khi bạn nhớ chắc. Điều rút ra từ chúng mới là phần quan trọng: một nhan đề luôn là sự chọn lựa giữa nhiều khả năng, nên giải thích nhan đề cũng là giải thích vì sao nhà văn chọn nhấn vào điểm ấy.
Quy trình bốn tầng để giải thích một nhan đề
Đây là trình tự bạn có thể dùng cho cả đề đọc hiểu lẫn đoạn mở rộng trong bài nghị luận.
- Tầng nghĩa đen: nhan đề gọi tên cái gì, giải nghĩa từ khó nếu có. Ví dụ "tràng giang" là sông dài, có dáng dấp Hán Việt cổ kính.
- Tầng nghĩa hàm ẩn: nhan đề gợi thêm điều gì ngoài nghĩa đen, qua biểu tượng, qua cách ghép chữ, qua sự đối nghịch. Với "Vợ nhặt", đó là sự rẻ rúng của thân phận con người trong nạn đói.
- Tầng quan hệ với tác phẩm: nhan đề nối với chủ đề, nhân vật, tình huống hay kết cấu như thế nào. Hình ảnh trong nhan đề có xuất hiện lại trong văn bản không, ở đâu.
- Tầng nghệ thuật: nhan đề hay ở chỗ nào, ngắn gọn, gợi hình, nghịch lý, gây tò mò, mang dấu ấn phong cách tác giả.
Với câu hỏi đọc hiểu, tầng một và hai thường đủ, kèm một câu nối với chủ đề. Với bài nghị luận, bạn có thể dùng cả bốn tầng thành một đoạn, đặt ở mở bài hoặc phần khái quát tác phẩm.
Câu dẫn mẫu và chỗ đặt trong bài nghị luận
Ở mở bài, nhan đề là một lối vào tự nhiên. Câu mẫu tự viết: "Chỉ hai chữ, nhan đề đã chứa cả một tình huống lạ lùng và một nỗi xót xa: con người, trong năm đói, có thể được nhặt về như một thứ rơi vãi bên đường."
Ở phần kết, quay lại nhan đề giúp bài viết khép vòng. Câu mẫu: "Đọc xong trang cuối, nhìn lại nhan đề, ta thấy nó không còn chỉ là tên một dòng sông mà là cả một nỗi buồn trải dài."
Ở phần đánh giá nghệ thuật, nhan đề là một dẫn chứng về sự sáng tạo: "Cách đặt tên tác phẩm bằng một hình ảnh biểu tượng cho thấy nhà văn muốn người đọc nhìn câu chuyện ở tầng nghĩa sâu hơn sự việc."
Lưu ý: chỉ nên dành một đoạn ngắn cho nhan đề nếu đề không hỏi trực tiếp. Bài nghị luận về nhân vật mà dành nửa trang cho nhan đề sẽ bị lệch trọng tâm.
Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập
Bốn lỗi đầu là những lỗi hay gặp, các mục sau là câu hỏi để luyện.
- Chỉ giải nghĩa đen rồi kết luận nhan đề "hay, ý nghĩa" mà không chỉ ra nghĩa hàm ẩn.
- Gán cho nhan đề những ý nghĩa không có căn cứ trong tác phẩm.
- Kể lại chuyện đổi tên tác phẩm mà không rút ra tên mới nhấn vào điều gì.
- Nhầm tên chương, tên đoạn trích do sách chọn với nhan đề của cả tác phẩm.
- Câu ôn tập: giải thích ý nghĩa nhan đề Vợ nhặt theo bốn tầng.
- Câu ôn tập: so sánh ba tên gọi của truyện Chí Phèo, mỗi tên nhấn vào điều gì?
- Câu ôn tập: nhan đề Chiếc thuyền ngoài xa mang những lớp nghĩa nào?
- Câu ôn tập: chọn một văn bản đọc hiểu gần đây, xếp nhan đề vào một kiểu và giải thích.
Lỗi thứ tư rất hay gặp với đoạn trích trong sách giáo khoa. Nhiều đoạn trích có tên do người biên soạn đặt, không phải nhan đề của tác giả; khi đề hỏi nhan đề, bạn cần biết mình đang giải thích tên nào.
Soi ba nhan đề theo bốn tầng
Bảng dưới áp quy trình bốn tầng vào ba nhan đề thuộc ba kiểu khác nhau, để bạn thấy cùng một quy trình mà nội dung giải thích thay đổi theo kiểu nhan đề.
| Tầng | Chiếc thuyền ngoài xa | Tràng giang | Hạnh phúc của một tang gia |
|---|---|---|---|
| Nghĩa đen | Con thuyền nhìn từ khoảng cách xa trên biển | Sông dài | Niềm vui của một nhà có tang |
| Nghĩa hàm ẩn | Cái đẹp nhìn từ xa có thể che đi sự thật đời sống khi lại gần | Không gian mênh mang gợi nỗi buồn và sự nhỏ bé của con người | Nghịch lý phơi bày sự giả dối, vô cảm |
| Quan hệ với tác phẩm | Gắn với hai phát hiện của nghệ sĩ Phùng | Cảnh sông nước trải qua bốn khổ thơ | Cả chương là chuỗi cảnh vui vẻ trong đám tang |
| Nét nghệ thuật | Hình ảnh biểu tượng, giàu tính triết lý | Từ Hán Việt cổ kính, âm vang | Đối nghịch hai vế, tạo tiếng cười trào phúng |
Bạn để ý: với nhan đề nghịch lý, tầng hàm ẩn nằm ngay ở chỗ va chạm giữa hai vế; với nhan đề biểu tượng, nó nằm ở khoảng cách giữa cảnh thật và điều cảnh ấy gợi ra. Khi ôn, hãy tự làm thêm một bảng như vậy cho ba nhan đề khác trong chương trình.
Câu hỏi thường gặp
Ý nghĩa nhan đề nên viết mấy ý?
Thường ba ý là đủ: nghĩa đen, nghĩa hàm ẩn và quan hệ với chủ đề tác phẩm. Nếu là bài nghị luận và còn thời gian, bạn thêm một ý về nét độc đáo nghệ thuật của nhan đề.
Tên đoạn trích có phải là nhan đề không?
Không hẳn. Nhiều đoạn trích trong sách giáo khoa được người biên soạn đặt tên để tiện học. Khi giải thích, bạn nên phân biệt tên đoạn trích với nhan đề của toàn bộ tác phẩm do tác giả đặt.
Có cần biết chuyện đổi tên tác phẩm khi đi thi không?
Không bắt buộc, nhưng biết vài trường hợp như Chí Phèo hay Vợ nhặt giúp phần giải thích nhan đề sâu hơn. Chỉ nhắc khi bạn nhớ chắc thông tin, nếu không thì tập trung vào chính nhan đề hiện tại.
Nhan đề câu hỏi có cần trả lời câu hỏi đó không?
Bạn nên chỉ ra tác phẩm đã gợi ra những câu trả lời nào, nhưng cũng nói rằng nhan đề câu hỏi thường cố ý để ngỏ, mời người đọc cùng suy tưởng, chứ không đòi một đáp án duy nhất.
Thơ có nhan đề kiểu biểu tượng không?
Có rất nhiều. Nhiều bài thơ lấy một hình ảnh làm nhan đề, và hình ảnh ấy vừa là cảnh thật vừa là biểu tượng cho tâm trạng hay tư tưởng. Cách giải thích vẫn đi theo bốn tầng như với truyện.
Bài thơ không có nhan đề thì xử lý thế nào?
Với bài vô đề hoặc đoạn thơ không tên, bạn không bịa nhan đề. Hãy dựa vào câu đầu, hình ảnh trung tâm và chủ đề để xác định nội dung; nếu đề yêu cầu đặt nhan đề, hãy đặt và giải thích lý do chọn.